tag:blogger.com,1999:blog-7235100092071040092011-07-31T14:29:15.706+08:00ئۇيغۇر تارىخى ئۇيغۇر مەدەنيىتى ئۇيغۇر ئەدەبىياتى ئۇيغۇرچە نادىر كىتابلارئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.comBlogger1491100tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-2838655973553201842009-07-03T15:22:00.000+08:002009-07-03T15:26:50.141+08:00<b>ئانا يۇرت 1- قىسىم </b><br />ماۋۇ ئىچكىردىن چىققانلار شىنجاڭدەك نەچچە مىلىيوندىن جىق ئۇيغۇر ۋە باشقا مىللەتلەرمۇ بار يەردە يۇرت سورايدىغانلار باردۇر دەپ ئويلاپمۇ قويمايدۇ، ھەي ئۇيغۇر ، سەن بىر تېنچ ئوتلاقتا ئوتلاۋاتقان قوي، سىرتتىن بۆرە كەلسىمۇ ، ئېيىق كەلسىمۇ كەلگەنلىكى مەخلۇقنى ئۆزۈڭگە ئوخشاش قوي دەپ ئويلايسەن، ئۇنى يايلاقتا ئوتلىسۇن ، يايلىسۇن دەيسەن، ئۇنىڭ قەستى ئوت - چۆپتە ئەمەس ،سەندە. ئۇ سېنى ئوزۇق قىلماقچى ، ئوتلۇقىڭنى يوقاتماقچى ، سەن بۇنى بىلمەيسەن. <br /><br />ھوقۇق ئىگىلىرى تامامەن خەنزۇ ، ئۇلارنى باقىدىغانلار بىز خەق ، تۈرمىلەردە ئۆلۈۋاتقان ، ھەممىلا جايدا ئۆلۈۋاتقانلارمۇ بىز خەق. <br /><br /><br />بىزنىڭ ئۇيغۇرلىمىز قانچە يىل باش پاناھ ئىزدەيدىكىنتاڭ. شېڭ دۇبەنگە تايىنىپ بەخت تېپىش يولى، سابىت داموللىنىڭ يولىنى تۇتۇپ ئىسلام جۇمھۇرىيتى قۇرۇش يولى ، سوۋىت ئىتتىپاقىغا تايىنىپ بايلارنى يوقىتىپ ، كەمبەغەللەر دۆلىتى ---- سوتسىيالىزىم قۇرۇش يولى ، گومنداڭنى ئاغدۇرۇپ ، شېڭ شىسەينى يوقىتىپ يەنئەندىكى ماۋزېدۇڭنىڭ ئەسكەرلىرىنى باشلاپ كېىلىپ كەمبەغەللەرگە ھاكىميەتنى تۇتقۇزۇش يولى...... ؟ <br /><br /><br />نە- نەلەردىن كېلىسەنۇ ، بىزنى باشقۇرىسەن، ئېزىسەن، بىكاردىنلا سولايسەن ، ئۆلتۈرىسەن، سەن بىزنىڭ ئادەم ئىكەنلىكىمىزنى ھېسابقا ئالمايسەن، بىزدىمۇ ئىنسانىي غۇرۇر بارلىقىغا ئىشەنمەيسەن. مەيلى ئىشەنمە ، ھېچبولمىغاندا بىزنىڭ نەپرەتلىنەلەيدىغانلىقىمىزنى بىلىشىڭ كېرەك . نەپرەتنىڭ ئۆزى كۈچ، غەزەپنىڭ ئۆزى قورال، سەن بۇنى ھېسابقا ئالمىدىڭ. سەن ھوقۇق ، مىلتىق ۋە پوپوزاڭغا ئارتۇقچە ئىشىنىپ كەتتىڭ ، ۋاقتى كەلگەندە ئۇ نەرسىلىرىڭ كارغا كەلمەيدۇ. <br /><br /><br />بىر مىللەتنىڭ بىر نەچچە يۈز ، بىر نەچچە مىڭ پىداكارلىرى بولغاندىلا ئۇ مىللەت ئويغىنالايدۇ، قوزغىلالايدۇ، ئۆزىنى قۇتقۇزالايدۇ. <br /><br /><br />ئەسكەرلەر كۇلىدىن پىيادە چىققاندا ئۇلارغا ئەگىشىپ ، يول بويى ئەسكەرلەرنى مىلىچمال بىلەن تەمىنلەپ كېلىدىغان خۇلاڭزىچىلار ( خەنزۇ ئىشلەمچى، تۈۋەن قاتلامدىكىلەرنى كۆرسىتىدۇ ) بىر سېۋەت بىلەن چىقىپ، ھازىر بۇ يەردە چوڭ باي بولۇپ كېتىشتى ، نەگىلا بارسا تىيەنزىنلىك باي ( تىيەنجىنلىك دېمەكچى ) . ئۇلار يالاڭ ئاياغ چىقىشقان خۇلاڭزىچىلار ئىدى، بايلىق - ئەمەل شۇلاردىن ئاشمايدۇ. كۇلىدا دېۋانىچىلىق قىلىدىغانلىرى بۇ يەرگە چىقىپ چوڭ باي، ئەمەلدار بولىۋالىدۇ. ساراڭ شويمەك ئېلىشىپ قالغانلىرىمۇ بۇ يەرگە چىقىپ دوتەي بولۇۋالىدۇ. <br /><br /><b>ئانا يۇرت 2- قىسىم </b><br /><br />ئۇيغۇرلار مېھماندوست خەلق، تۆت تال خى تا _ي ئۇلارنى سورايدۇ. خى تا -يلارنى ئۇيغۇرنىڭ يېرىگە كىرىۋالدى. يەنە تېخى بۇ يەر بىزنىڭ دەيدۇ. سېپىلنى نېمىشقا قورغاسىقىچە سوقىمىدىڭ؟ شىنجاڭ دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى يېڭى چىگرا دېگەن گەپكەن. سېنىڭ بولسا نېمىشقا يېڭى دەيسەن؟ گېنرال كالپاكوۋىسكى غۇلجىنى 10 يىل سورىغاندا نېمىشقا شىنجاڭغا ئەسكەر كىرگۈزۈپ ھەممە يەرنى بېسىۋېلىپ بۇ يەردە ئۇيغۇر دۆلىتى قۇرمىدى؟ سىلەر ئۇيغۇر خەق سىتالىندىن ئۈمىد كۈتمەڭلار، ئۇ سىلەرگە ھەرگىز دۆلەت قۇرۇپ بەرمەيدۇ. <br /><br /><br /><br />شىنجاڭنىڭ يېرى ڭەڭ، مۇنبەت، مال - چارۋا دېگەننى قانچە قىلىمەن دېسەڭ شۇنىڭغا ئىمكان بار، مېۋە - چېۋە، كۆكتات ، دەل - دەرەخ ، ئالتۇن - كۆمۈش، نېغىت، تەبىئىي گاز .... نېمە دېسە شۇ بار، لېكىن بۇ يەرنىڭ ، ئانا تۇپراقنىڭ خەلقى نادان ، كەمبەغەل، بىچارە! <br /><br />******* ____ بىز يەنئەننىڭ غەلبە خەۋىرىنى كۈتۈپ تۇرىدىكەنمىز، ئۆز ئالدىمىزغا ھۆكۈمەت بۇلالمايدىكەنمىزما ؟ ياق؟ ئۇنىڭغا خەلق ئۇنىمايدۇ، بىز مۇڭغۇلىيەدەك بىر سوتىسيالىستىك دۆلەت قۇرىمىز! <br />_____ سوتسىيالىزىم قۇرمىساق بۇ ئورۇسلار بىزنى بىر كۈنمۇ تۇرغۇزمايدۇ. ئۇنى قىلىمىز، لېكىن دۆلەت بۇلىشمىز كېرەك. <br />_____ ئۇنىمىسچۇ؟ <br />_____ ئۇنىمىسا شىنجاڭ دېگەن نامنى يوقىتىپ باشقا نام قويۇپ سوۋىت ئىتتىپاقىغا قوشۇلىمىز !<br />&nbsp;____- ئۇنىڭغا سىتالىن ئۇنىمايدۇ.<br />____ سىلەر مىلتىقنى گومىنداڭغا قارىتىپ ئاتىسلەر ، ۋەزىپەڭلار بىرلا : گومىنداڭنى قوغلاپ چىقىرىش . كەلگۈسىدە قۇرۇلۇدىغان ھۆكۈمەتنى سىتالىن بەلگىلەيدۇ. <br />_____ زالىملىق،مۇستەبىتلىك، ئۇرۇشنى بىز ئۇيغۇر قىلىمىز، قاننى بىز تۆكىمىز، بۇيرۇقنى سوۋىت ، ئورۇس بېرىدۇ، تەقدىرىمىزنى ئورۇسلار، ياتلار بەلگىلەيدۇ.....<br /><br /><br />ھەممە ئادەم توغۇلغان جايىدا ياشىسا ، دۇنيادا جېدەلمۇ ، قىرغىنمۇ بولمىسا دەيمەن. خى تا _ يلار كۇلىدىن كەلمىسە شىنجاڭغا ماجرا ، زۇلۇم نەدىن كېلەتتى. يېرىمىزگە كېلىدۇ- دە ، يەرنى دەسسەشنى ياراتماي ، بېشىمىزغا دەسسەيدۇ. مۇنداقمۇ نائىنساپ خەق بولىدىكەن. <br /><br />« تىرىلىش » دېگەن روماندا :« پۈتۈن روسىيە بىر تۈرمە » دېگەنگە ئوخشاش ، بىزنىڭ بۇ يۇرتىمىز شىنجاڭمۇ ھازىر بىر چوڭ تۈرمىگە تۈرمىگە ،سىياسى تۈرمىگە ئايلاندى. <br /><br /><br /><br />___ بىراق ،شىنجاڭ 2000يىلدىن بېرى ، جاڭ چىيەن، بەنچاۋلار قەدەم باسقاندىن تارتىپ بىزنىڭ يېرىمىز ئىكەنلىكى مۇنازىرە تەلەپ قىلمايدىغان پاكىتتە. <br />___ بۇ بىز خەنزۇلارنىڭ كۆز قارشىمىز، چەت ئەللىكلەر ئۇنداق قارىمايدۇ. مىسالى، سەددىچىن سېپىلىنى نېمىشقا شىنجاڭ ئىچىگە سوقمىڭ، شىنجاڭ سىرتىدا قالىدۇ؟ يەنە نېمىشقا بۇ زېمىنغا شىنجاڭ ( يېڭى چىگرا ) دەپ نام قويۇلغان. بۇ نام 1884- يىلى قويۇلدىغۇ ، دېسە تىلىمىز تۇتۇلۇپ قالىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇ زېمىندىكى مىللەتلەرنى ئادەم ئورنىدا كۆرمىگەنلىكىمىزمۇ راست، بىزدىكى ھەدىدىن زىيادە مىللەتچىلىك، مىللىي زۇلۇم، مىللىي كەمسىتىش ، خورلاش مۇ بىر پاكىت. <br /><br /><br />مۇنۇ ئۆتكەنكى قوغلىغان، قاچقانلارنىڭ تەتۈرىچە سەپەر باشلىغان ئەزىمەتلەرنىڭ يېشىل بايرىقى تارىخ بېتىگە نېمىلەرنى يازاركىن. تۈكۈلگەن تەر بىلەن قان ، چۆللەردە قالىدىغان يېگىت سۆڭەكلىرى يېشى قۇرۇماسلارنىڭ ئەسلىمىسى بۇلارمۇ ياكى پەخىرلەنگۈچىلەرنىڭ ئابىدىلىرى بولۇپ قالارمۇ؟ <br /><br /><br />يەرمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ، لېكىن ئۇلارنى بىز خەنزۇ خەق سورايمىز، بىز سورىغانكەنمىز، ئېزىمىز ، ھۆكۈمەت ، ئەسكەر، ساقچى ، قانۇن بىزنىڭ . خالىساق ئۆلتۈردۇق، تۈرمىگە سالدۇق. شۇنچە بايلىق ، ماشىنا - ماشىنىدا ئىچكىرگە كېتىۋاتقان ئالتۇن- كۆمۈش ، ئۈنچە - مەرۋايىت ، قاشتېشى ، پۇل - دۇنيانى ئۇلار يارىتىدۇ، بىز ئالىمىز ، بۇ بىر ئادالەتسىزلىك. <br /><br /><br />شىنجاڭدىكى بۇ توپىلاڭ ( ئۈچ ۋىلايەت ئىنقلابىنى دېمەكچى ) شۇلارنىڭ ئىشى ( كومۇنستىك پارتىيە بىلەن سوۋىتنى دېمەكچى ) . گەرچە بۇ يەرگە يەنئەندىن بىرەر سىياسى رەھبەر كەلمىگەن بولسىمۇ ، بەرىبىر شۇنداق. قىزىل بايراق مەخپىي، ئاي يۇلتۇزلۇق كۆك بايراق ، ئاق بايراق ئاشكارا ! بولمىسا سوۋېت ئىتتىپاقى قورال، كوماندىر چىقىرىپ باندىتلارنى ( ئۇيغۇرلارنى دېمەكچى ) بۇنچە قوللايتتىمۇ؟ <br /><br /><br />دۇنيادا ۋىجدان ئىگىلىرىگە مىللىي ھاقارەت، مىللىي كەمسىتىشتىنمۇ قاتتىق خورلۇق بولامدۇ؟ شۇڭا بۇنداق رېئاللىقنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن قوزغىلىش كېرەك، ئىنقىلاپ قىلىش كېرەك،،!<br /><br /><b>ئانا يۇرت رومانى 3- قىسىم</b> <br /><br /><br />دۇنيادا ئۆزىنىڭ دۆلىتى بولمىغان مىللەتتىنمۇ بىچارە خەلق بولامدۇ؟ بىر مىللەتنىڭ ئەڭ كاتتا مەنپەئەتى ئۇنىڭ دۆلىتى بولغانلىقىدا . <br />قۇربان بېرىشكە ئۆزىنى ئاتىغان مىڭلىغان ئوغلانى بولمىغان مىللەت مەڭگۈلۈك قۇل. <br /><br /><br /><br /><br />___ شىنجاڭنىڭ يەر ئاسىتى خىلمۇخىل بايلىق، تۈگىمەس نېفىت، يەر ئۈستى دېھقانچىلىق -چارۋىچىلىققا تولىمۇ پايدىلىق كەڭرى زېمىن، تاغلىرى ئورمان بىلەن تولغان، چۆللىرىمۇ دۇنيادا كەم ئۇچرايدىغان جانلىق، جانسىز بايلىقنىڭ كانى....بۇنداق يەرنى كىممۇ مېنىڭ دەپ تالاشمىسۇن، يالغان تارىخ ياسىمىسۇن؟ _ دېدى رەخىمجان زىياپەتتە ئىچىكەن ھاراقنىڭ كۈچى بىلەن جانلىنىپ ،- جاڭ جىجۇڭ گېنرال يالغۇز سىياسەتچىلا ئەمەس،تارىخچىغۇ ، ئېيتىڭا ، ئەخماتجان ئەپەندىم،شىنجاڭ دېگەن سۆز يېڭى چېگرا دېگەن سۆز دەيدۇ، راستىمۇ؟ <br />_______ مەن تۈرمىدە خەنزۇچە خەت ئۆگەنگەن،- دېدى ئەخمەتجان قاسىمى كۈلۈپ ، - شىن دېگىنى يېڭى دېگىنىكەن، جاڭ دېگىنى چېگرا دېگەن سۆزكەن. قىسقىىسى يېڭى چىگرا دېگەن بولىدىكەن! <br />_____ ھىم، 2000يىل بۇرۇن بۇ خى -تاي خەقنىڭ بولىدىكەنۇ ،1-دىن ، شىنجاڭ سېپىل سىرتىدا ، 2- دىن، يېڭى چىگرا دەپ نام قويۇدىكەن. ئاڭلىسام بۇ نام 1884- يىلى قويۇلغانكەنغۇ، ھېسابلىساق ئۇ ياقتا 16يىل، بۇ ياقتا قىرىق بەش يىل ، بار يوقى 61 يىل بوپتۇ، بۇ ئىسىم قويۇلغىنىغا، ھا ،،ھا ،،ھا ،،،راست كونىكەن،كونىكەن... <br />_____ جۇڭگۇ دېگەن تارىخ ئەمەس ، سىياسەت سۆزلىنىدىغان جاي ئەمەسمۇ؟ ، دېدى ئەخمەتجان قاسىمى،_ بىز ۋەزىيەتكە ماسلاشمىساق زىيان تارتىمىز. سوۋىت ئىتتىپاقى شىنجاڭنىڭ مۇستەقىل بولۇشىنى خالىمايدۇ، بىز سوۋت ئىتتىپاقىنىڭ كۆرسەتمىسى بويىچە ئىش قىلمىساق بولماس رەخمجان سابىرى . <br /><br /><br /><br /><br />راست ، جۇڭگۇ زېمىنىدا تاڭ يۇرۇماقتا ،يەنئەن غالىپلار سۈپىتىدە بېيجىڭغا كۆچتى. جىجاڭ جيېشى تەيۋەنگە قېچىش ئالدىدا، شەرىقتىكى بۇ بۈيۈك تۇپراقتا ئالەمشۇمۇل ئۆزگىرىش پەيدا بولدى. جۇڭخۇا مىنگونىڭ ئورنىنى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيتى ئېگىلىمەكچى! بۇ زور خۇشاللىق ماڭغۇچىلارنى ( ئەخمەتجان قاسىمى ، دەلىلقان سوگۇربايوف،ئابدۇركېىرىم ئابباسوف .....قاتارلىق ۋەكىللەر ) ئىلىدىكى بارلىق ھۆكۈمەت، ئارمىيە رەھبەرلىرى،خەلق ۋەكىللىرى ئۇزىتىشى كېرەك ئىدى، لېكىن ئۇلار ئالتاينى كۆزدىن كەچۈرۈش نامى بىلەن مەخپى يولغا چىقتى. ماشىنىلار غۇلجىدىن ئالمۇتىغا قاراپ يۈرۈپ كەتتى....<br />گويا تۆكۈلگەن قانلار پاجىئەنى مەقسەت قىلغاندەك، ئەزىز قۇربانلار تېىرىكلەرنى يانلىرىغا چىللاۋاتقاندەك، ھەممىلا ئادەمنىڭ بۇدۇنيا بىلەن خوشلاشقۇسى كەلگەنئىدى. لېكىن قويۇق ئورمانلا كەينىدىن - كۈنچىقىشتىن ئاستا باش كۆتۈرۈۋاتقان قوياش ئىنسانلارنى ھاياتقا، ياشاشقا- بەختكە چىللىماقتا ئىدى!<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-283865597355320184?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-88472378735850927502009-07-03T11:12:00.001+08:002009-07-03T11:14:14.032+08:00ئىنساننىڭ قەدىر-قىممىتى مەيلى ئۇ ياخشى ئەمەلنى ئاز قىلسۇن ياكى كۆپ قىلسۇن، گۈزەل ئەمەلىيتىگە باغلىق.<br /><br />زاماننىڭ ھاتەلىرى سانىلىدىغان ئەرلەر مۇھتاجلارنىڭ ھاجىتىنى راۋا قىلغان، دەردمەنلەرنىڭ دەردىگە يەتكەن، بىناۋالارنىڭ كۆڭلىنى ئالغان، ھەق <br />سۆزنى ئېيتقان كىشلەرنى ھىمايە قىلالىغان ئەرلەردۇر.<br /><br />ئالىملار ئۆز ئىلمىنى ئەتراپقا رىياسىز تارقاتسا، ئۇلارنىڭ ھەربىر لەۋزىدىن قەنت-شېكەر تامسا، ئالەم نۇرغا تولۇپ زاماننىڭ قاراڭغۇسىمۇ يورۇيتتى.<br /><br />. ئەقىل ئىگىسى بولساڭ، قۇرۇق دېمەي بۇ سۆزگە قۇلاق سال:غەيرەت ئەھلى دائىم قانائەتچان بولسا نېمىدىگەن ياخشى؟ بىر مىسال باركى، كىشىدىن تەمە قىلماق گويا ئۆكۈزدىن سۈت، مۇزدىن ئوت تەمە قىلغان بىلەن باراۋەر.<br /><br />ئەگەر ئادەم ئۆزىنىڭ مەخپىيەتلىكىنى ئۆزى ئاشكارىلاپ بولۇپ، ئۇنى "يېيىۋەتتى" دەپ باشقىلارنى ئەيىپلىسە، ئۇ ئەخمەقتۇر. چۈنكى، ئۆزىنىڭ مەخپىيەتلىكىنى ئۆز قەلبى سىغدۇرالمىسا باشقىلارنىڭ قەلبى قانداق سىغدۇرالىسۇن؟!<br /><br />توغرا سۆزگە ئىشەنمەي، خاتا سۆزگە ئىشىنىپ، ئۆزلىرىنىڭ ئىشەنچىسىنى پۈتۈنلەي يوقاتقان قەۋم ئەھۋالىنىڭ ياخشىلىنىشىدىن ئۈمىد كۈتۈش قىيىن.<br /><br />گەرچە لاياقەتسىز يەر بولسىمۇ ياخشىلىق تېرىغىن، ياخشىلار قەيەرگىلا تېرىلسۇن، زايە كەتمەيدۇ. ياخشى ئىشقا گەرچە ئۇزۇن زامان بولۇپ كەتكەن بولسىمۇ، ئۇنىڭ ھۇسۇلىنى پەقەت تېرىغان كىشىلا كۆرىدۇ.<br /><br />كىتاپ ئوقۇغان كىشى تەپەككۇرنى ھەمراھ قىلماي، كىتاپنىڭ شەرھ-ئىزاھلىرىغىلائېسىلىۋالسا، گويا باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇغۇچىسىغا ئايلىنىپ قالىدۇ.<br /><br />كىشىلەرنى ھۆرمەت قىل، سەن باشقىلارغا ھۆرمەت قىلساڭلا، ئاندىن باشقىلاردىن ھۆرمەت كۆرەلەيسەن.<br /><br /><br />چىراينىڭ ھۆسنىگە تولمىقى بىلەن تۆمۈرنىڭ پارقىراق بولمىقى بىلەن <br />يىگىتنىڭ پەزىلەت شەرتى تولامدۇ؟ يەمەندىن چىققانغا دەلىل بولامدۇ؟<br /><br />. كىچەيۇ-كۈندۈز مېھنەت بىلەن بولۇپ، ئۆز ئابرويىنى ساقلىسا، مۇنداق كىشى ئەلدىن ئازار كۆرمەيدۇ، ھېچ زامان خار بولمايدۇ.<br /><br />. پەسەندىلەرگە ھەرگىزمۇ مېھرىبانلىق كۆرسەتمە، ئۇنى ھەددىدىن ئاشۇرۇپ قويىسەن. قوپاللىق قىل، ئىتائەت قىلىپ باش ئەگكەن ھالدا ئالدىڭغا كىلىدۇ. شۈبھىسىزكى، تۆمۈرنى پەقەت ئوتلا يۇمشىتىدۇ، ئەمما ئۇنىڭغا پۈتۈن دېڭىز سۈيىنى قۇيساڭمۇ يۇمشىمايدۇ.<br /><br />. ئەگەر سەن سۈيۈڭنى 《ئەخلەت چۈشكەن》 دەپ ئىچمىسەڭ، ئۇسسۇز قالىسەن. قانداق كىشىنىڭ سۈيىنىڭ ھەممىسى ساپ بولغان؟ يەنە قانداق كىشىنىڭ ھەممە ئىشى دۇرۇس دەپ قارالغان؟ كىشىنىڭ ئەيىپلىرىنىڭ سانالغانلىقى ئاشۇ كىشىنىڭ پەزىلەتلىك ئىكەنلىكىنىڭ يېتەرلىك ئىسپاتىدۇر:<br />ھەرقانداق كېسەلگە تېپىلسىمۇ ئەم،<br />يوق ھەرگىز ئەخمەقنى ساقايتار مەلھەم.<br /><br />. نەپس شۇنداق بالادۇركى، ئەگەر ئەقىل ئۇنىڭغا شاھلىق قىلالمىسا، ئۇ ئادەمنى ئىتتىنمۇ پەسلەشتۈرۋېتىدۇ. خۇدا، نەپس بالاسىدىن ساقلىغايسەن.!!!<br /><br />. بارلىق نەرسىلەرنىڭ تەمىنى قايتا-قايتا تېتىپ كۆردۈم.لېكىن، مەن تېتىغان نەرسىلەر ئىچىدە گادايلىقتىنمۇ تەمى ئاچچىق نەرسە يوقكەن. مېنى قايغۇغا سالغان نەرسىلەر ئىچىدە دۈشمەننىڭ شادلىقىدىن باشقىسنى تاپالمىدىم.<br /><br />. ئالىم شاگىرتلىرىغا ئىلىم ئۆگەتكەندە، غەرەزدىن خالىي بولۇپ، ئۇلارغا ھەقىقىي كۆڭۈل قاراتسا، زامان ئەھلى نەزىرى تار موللىلاردىن قۇتۇلىدۇ.<br /><br />. ئىلىم-مەرىپەتنىڭ قەدىر-قىممىتى بولمىغان جايدا مەرىپەت ئەھلى شۆھرىتى يوقىلىپ، خارۇ-زارلىققا يۈزلىنىدۇ.<br /><br />. غەپلەتتە دائىم ئۇخلىماق- يوقىلىش ۋە ئۆلۈم يولىدۇر.<br /><br />. كىشلەرنىڭ ياخشى خىسلەتلىرىنى دائىم ھەجۋىي قىلىدىغان كىشى پەزىلەت ئىگىلىرىنىڭ يۈرىكىنى ھەجۋىي بىلەن يارا قىلىدىغانلاردۇر. بۇنداقلارنىڭ ھەجۋىيسىگە تۈكۈرمەك كېرەك.<br /><br />. ياخشىلىققا يات، مال-دۇنياغا مايىل بولۇپ، ئالتۇن-كۈمۈشلەرنى كۆزىگە سۈرتۈپ ئۆتكەن غېنىلەر ياخشى يولدا مېڭىشتىن باش تارتقان جىنايەتكارلاردۇر. ئۆز مېلىدىن ئۆشرە-زاكات ئايرىمىغان بايلار خىيانەتكارلاردۇر. بۇنداقلارنىڭ قولىدىكى مال ئامانەتدارنىڭ قولىدىكى مالغا ئوخشاش ئۆزىگە ئەسقاتمايدۇ. ئۇلار ئۆلىدۇ. مېلى قالىدۇ.<br /><br />. دۇنيادا نىيەت-ئىقبالى دۇرۇس، كۈچ-قۇۋۋىتىمۇ يېتەرلىك نۇرغۇن ئادەملەر ئۆتكەن. ئەمما ئۇلار دائىم ئارزۇلىرىغا يېتەلمىگەن. يەنە نۇرغۇن زەئىپ، ئاجىز كىشىلەرمۇ ئۆتكەن. ئۇلار ئارزۇ-ئىستەكلىرىگە قېنىپ، مۇرادى دېگۈدەك ھاسىل بولۇپ ئۆتكەن.<br /><br />. سۆز زىننەتتۇر، سۈكۈت بولسا خاتىرجەملىكتۇر. شۇنىڭ ئۈچۈن كۆپ سۆزلىمە. مەن سۈكۈت قىلغىنىمغا بىر قېتىممۇ پۇشايمان يېمىدىم. ئەمما، سۆزلىگىنىمگە كۆپ قېتىم پۇشايمان يېدىم.<br /><br />. ھازىر ۋە كەلگۈسىنىڭ بەخت-سائادەت ۋە شاراپەتلىرى ياخشى نىيەت ۋە ياخشى ئەمەللەر بىلەن ھاسىل بولىدۇ.<br /><br />. بىلىڭلاركى، بۇ زامان غەپلەت ۋە بىپەرۋالىقنىڭ زامانىسى ئەمەس، ئويغىنىش ۋە سەزگۈرلۈك زامانىسىدۇر. جاھىللىق ۋە نادانلىق دەۋرى ئەمەس، ئىلىم-مەرىپەت دەۋرىدۇر؛ سۇسلۇق ۋە بىكارچىلىق ۋاقتى ئەمەس، تىرىشىش ۋە غەيرەت-ئىجتىھات ۋاقتىدۇر.<br /><br />. گۈل شۇنچە باراقسان ھەم خۇش پۇراق ئېچىلغان بولسىمۇ، ئاخىرى تۇزۇپ چېچىلىشتىن خالىي بۇلالمىدى. ئادەمنىڭ ئۆمرى شۇ گۈلنىڭ ئېچىلىشىدن توزۇغانچىلىك ۋاقىتتۇر. مۇشۇنچىلىك ۋاقىتنى غەنىيمەت بىلمەي، كۆڭۈللەرنى ئورۇنسىز رەشىك-ھەسرەت زەردابلىرى بىلەن ئۇپرىتىشتىن بىزگە نېمە پايدا بار؟<br /><br />. ئىلىم بىلەن نىجات تاپ، مەڭگۈ ياشنايسەن.<br /><br />. ئىنسانلارنىڭ ياخشىسى كىشلەر ئۈستىدىكى ئېغىرچىلىقنى ئىرغىتىپ تاشلاپ، مەنپەئەت يەتكۈزگەن كىشىدۇر. ئەگەر قادىر بۇلالىساڭ، كىشىلەر ئارىسىدا ياخشى ئىشلاردىن باشقىنى قىلما، بارلىق يىراق ئىشلاردىن يامان بول.<br /><br />. ھەركىمنىڭ يامان ئاقىۋەتكە قېلىشىغا ئۆزىنىڭ پېئىل-ئېتىبارى سەۋەپچىدۇر.<br /><br />. ئىتتىپاق-بۆلۈنمەسلىكتۇر. ئىلگىرىلەش-چېكىنمەسلىكتۇر.<br /><br />. سۇئال: ئىنساننىڭ بەخت-سائادىتى ۋە ئولۇغلۇقى نېمە بىلەن بولىدۇ؟<br />جاۋاپ: ھەقىقەت ۋە راستچىنلىققا ئەگىشىپ ئەمەل قىلماق بىلەن بولىدۇ.<br /><br />. كىشىلەرنىڭ قولىدىكى نەرسىلەرنى تەلەپ قىلغۇچى بولما. دوستلار سەن بىلەن ئۇچرىشىپ قېلىشتىن قورقىدۇ. شۈبھىىسزكى، خارلىق دېگەن كىشىلەردىن بىر نەرسە سورىماقتۇر. گەرچە سېنىڭ سورىغىنىڭ 《يول نەدە؟》دېگەن سۇئال بولسىمۇ.<br /><br />. تەبىئەت دۇنياسىنىڭ پۈتمەس-تۈگىمەس بايلىقلىرى ھىممەتلىك ئىنسانلارنىڭ ئەمگەكچان قوللىرى ئارقىلىق دۇنيانىڭ گۈزەللىكى ئۈچۈن سەرپ قىلىنغان. شۇڭا، بىزنىڭ قىلىۋاتقان ۋە قىلماقچى بولغان ئىشلىرىمىزمۇ دۇنيانىڭ تەرەققىياتى ۋە گۈزەللىكى ئۈچۈن بولىشى كېرەك.<br /><br />. ھەرقانداق بىر ئىش ياخشى نىيەت بىلەن بولمىسا، ئۇ قىلچە پايدا بەرمەيلا قالماستىن، بەلكى يامان ئاقىۋەتكە گىرىپتار قىلىدۇ.<br /><br />. سۇئال: مىللەتنىڭ خار ۋە زەبۇن بولمىقىغا سەۋەپ نېمىدۇر؟<br />جاۋاپ: ئىككى نەرسىدۇر: بىرى، بىلىمسىزلىك ۋە نادانلىق؛ يەنە بىرى، تەپرىقىچىلىك ھەم ئىختىلاپتۇر.<br /><br />. نىيەت قانچە ياخشى بولسىمۇ، پايدىلىق ئەمەلىيەت بىلەن بىرلەشتۈرۈلمىسە، كامالەتكە يېتەلمەيدۇ.<br /><br />. قانائەت ئەھلى ئەل ئىچىدە كىشىلەرنىڭ ئەلالىرىدىن سانىلىدۇ. ھەرقانچە ئىززەتلىك، ئېسىلزادە كىشى بولسىمۇ تەمەخور بولسا، ئىززىتى نابۇت بولىدۇ. ئېتى 《ئەنقا》ئاتىلىدىغانلارنى زامانداشلىرىمىزدىن كىم كۆرۈپتۇ؟!... دېمەك، قانائەت ئەھلى ئەنقا كەبى يۈكسەك ئىززەت-ھۆرمەتكە سازاۋەردۇر.<br /><br />. ئەقىل، بىلىم ۋە ئەخلاق خارلانغان جايدا نەپس نادانلىقنىڭ ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىشى مۇقەررەر.<br /><br />. بىز ئۈچۈن قىممەتلىك نەق بايلىق ھېسابلىنىدىغان ئۆمرىمىز ئەتتىگەندىن كەچكىچە ئايىغى چىقمايدىغان رەشىك-خۇسۇمەتلەر ئىچىدە ئېقىن سۇدەك ئۆتۈپ كەتتى. بىز بولساق، بۇنىڭدىن ئاگاھلاندۇرغۇچىلارغا پىسەنت قىلماي، غەپلەت ئىچىدە ياشاۋاتىمىز.<br /><br />. دۈشمىنىڭدىن بىر قېتىم ئېھتىيات قىلساڭ، دوستۇڭدىن مىڭ قېتىم ئېھتىيات قىل. كۈنلەرنىڭ بىرىدە دوستۇڭ دۈشمەنگە ئايلىنىپ قالسا، زىيان سېلىشتا دۈشمەندىن نەچچە ھەسسە ئېشىپ چۈشىدۇ.<br /><br />يۇرتۇم ماڭا زۇلۇم قىلغان تەقدىردىمۇ سۆيۈملۈكتۇر. مېنىڭ خەلقىم ماڭا بېخىللىق قىلغان تەقدىردىمۇ سېخىيدۇر.<br /><br />. ئەگەر كۆزۈڭ باشقىلارنىڭ ئەيىبىنى كۆرسەتسە، سەن كۆزۈڭگە 《باشقىلارنىڭمۇ كۆزىنى بار》دېگىن. ئەگەر ئەقىل ئىگىسى بولساڭ، باشقىلارنى ئەيىبلىمەيتتىڭ. ئەگەر ئۆزۈڭدىكى ئەيىپنى كۆرەلىسەڭ جىم بۇلاتتىڭ.<br /><br />. مۇھەببەت ۋاپادارلىقتىن باشقا نەرسە ئەمەس. مۇھەببەت ئەھلىگە گۈزەل ئەخلاقلىق، ئېسىل تەبىئەتلىك كىشىلەردىن باشقىسى كېرەك ئەمەس.<br /><br />. ھەربىر ئىش تىرىشچانلىق ۋە ئىجتىھات بىلەن بەرپا بولىدۇ.<br /><br />. قوشنىلارغا پىشكەللىك يەتسە، ياردەم بەرمەسلىك قوشنا ھەققىنى ئادا قىلمىغانلىقتۇر:<br />دوست دېگەندەك ساماندەك سەيلىدە، باغدا<br />ئايرىلۇر دوست-دۈشمەن ئەڭ قىيىن چاغدا.<br /><br />. بۇۋاقلارنىڭ تۇغۇلغان چاغدىكى يىغىىسى دۇنيانىڭ ئۇنىڭغا ئۆزىدىكى نەرسىلەرنى بىلدۈرگەنلىكىدىن بولىدۇ. ئۇنداق بولمىسا، بۇۋاقنىڭ قورساقتىن كەڭرى جايغا چىقىپمۇ يىغلىغىنىنىڭ سەۋەبى نېمە؟ بالا دۇنيانى كۆرۈپلا دۇچ كېلىدىغان ئازاپلارنىڭ تەھدىتىنى ھېس قىلغاندەك يىغلاپ كېتىدۇ.<br /><br />. دەۋر بىرخىل ھالەتتە تۇرمايدۇ، بەزىدە ئارقىسىنى قىلىدۇ. ئەگەر ئۇ سېنى سەن ياقتۇرمايدىغان ئىشلارغا ئۇچراشتۇرسىمۇ سەۋر قىل. چۈنكى دەۋر سەۋر قىلمايدۇ.<br /><br />. قەلەم ئەھلىنىڭ ئاچكۆز بولغىنى ھەممىدىن يامان. ئۇنداقلار نەپىسنىڭ خاھىشى بىلەن بىرنى يىغلاتسا، بىرىنى كۈلدۈرىدۇ. بۇنداقلاردىن قايتا-قايتا ھەزەر قىلماق كېرەك.<br /><br />. قەلەم ئەھلىنىڭ ئەدل-ئىنساپلىق بولغىنى (بۇلارنىڭ سەۋەبىدىن ھېچكىمگە ئەلەم يەتمىسە) ھەممىدىن ئەلا.<br /><br />. بىراۋنىڭ ۋەسفىنى قىلغان شائىر شۇ كىىشنىڭ ئۆزىدە بار بولغان ھەقىقىي سۈپەتلىرىنى مەدھىيلىگەن بولسا، شۇ شائىر دوستلۇققا يارايدۇ.بۇ خىلدىكى شائىرلار ھەقىقىي ئەقىل ئىگىلىرىدۇركى، ئۆزىنىڭ يازغانلىرىدا ئەيىپ-نۇقسان بار-يوقلۇقىغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىدۇ. ئەيىپ-نۇقسانلىرىنى تۈگىتىشنىڭ كويىدا بولىدۇ.<br /><br />. سۇئال: ئىززەت-ئابروي ۋە كۈچ-قۇۋۋەت نېمە بىلەن بولىدۇ؟<br />جاۋاپ: ئىلىم-مەرىپەت ئۆگىنىش ۋە ئۆز-ئارا ئىتتىپاقلىق بىلەن بولىدۇ:<br />تەڭرىنىڭ ئىنسانغا كۆپتۇر تارتۇقى، ئىلىمدۇر بىباھا، قازسا پۈتمەس كان.<br />ئەقىل ۋە ئەدەپتىن يوقتۇر ئارتۇقى. ئىلىمدىن باشقىسى كىمگە ئەسقاتقان.<br />ئەقىل ۋە ئەدەپ ھەر ياشنىڭ جامالى، ئىلىملار نىجادلىق بىرەر مەڭگۈلۈك،<br />ئۇنىڭسىز بولماس ھاياتنىڭ كامالى. بىلىملىك ھاياتتۇر، جاھىللار ئۆلۈك.<br />پەزىلەت كۆپ ئىرۇر بۇ ئالەم ئارا، ئى ياش بىل، جاھىللىق نۇمۇستۇر بىشەك.<br />ئىلىمدۇر ھەممىدىن ئەلىيۇلئەلا. نادانلىق زۇلمىغا رازىدۇر ئىشەك.<br /><br />. كىمكى ئۆزىنى خۇشال قىلىدىغان ئىشلار ئۈچۈن دۇنيانى ماختىسا، قەسەم قىلىمەنكى، ئۇ ھېچقانچە ئۆتمەيلا ئۆزىنى ئەيىپلەيدۇ. ئەگەر دۇنيانىڭ قولدىن كەتكەنلىكى ئۇنىڭ ھەسرىتى بولسا، كەلگەنلىكى ئۇنىڭ غېمىنى كۆپەيتىدۇ:<br /><br />بەزىلەر بار 《گەرچە گۇناھ مەندە تورۇپ، خورجۇننىڭ ئالدىنىلا كۆرۈپ، لېكىن<br />قاپ كۆتۈرۈپ نەگە باراي؟》دېمەيدىغان. 《ئارقا كۆز نە بار؟》 دەپ غەم يېمەيدىغان.<br /><br />. ئەمالارنى 《دۆت》 دەپ ئەيىپلىمە. بۇ مەسىلىدە دانالارنىڭ سۈكۈت قىلىشى توغرىدۇر. سەن قارىغۇلاردىن ھايا كۈتمە. چۈنكى، ئۇنىڭدىكى ھايانىڭ ئورنى خاراپتۇر.<br /><br />. خار ھاياتتىن ئۆلۈم گۈزەلرەك. چۈنكى، بەزى نومۇسسىز ئىشلارنى ھېچقانداق كىشى ئۆچۈرەلمەيدۇ: <br />پەيتى كەلسە ياخشى مالدىن كەچسەڭ بىراق،<br />ئابرويۇڭ مەڭگۈ سېنىڭدىن كەتمەس يىراق.<br /><br />. ئەگەر مەن بىرەر نەرسىدىن ھەيران قالدىم دېسەم، ياشلارنىڭ قەدىر-قىممەتسىز ئىش ھەرىكەتلىرى مېنى ھەيران قالدۇرغان بولىدۇ.<br /><br />. بۇۋاقنىڭ تۇغۇلغاندا ئالقىنىنى يۇمۇۋالغانلىقى ھاياتلىقتىكى ھېرىسمەنلىكنىڭ بېشارىتىدۇر. ئۆلەر ۋاقتىدا ئالقىنىنى ئېچىپ قويغانلىقى بولسا، 《ئاگاھ بولۇڭلار مەن دۇنيادىن ھېچ نەرسە ئالماي كەتتىم》دېگىنىنىڭ بېشارىتىدۇر:<br /><br />باق ئوغلۇم خەلقىڭگە ئىللىق كۆز بىلەن، كىچىككە رەھىم قىل، چوڭىغا ئىززەت،<br />ھەم كۆرسەت مېھرىڭدىن لۇتفى ئىنايەت. خەلق ئەتكەن ھەققىگە قىلما خىنايەت.<br /><br />. ئەگەر سەن ئەقلىڭنى توغرا ئىشلەتسەڭ، ياتقان ئورنۇڭ كېچىدىمۇ ئەقىل نۇرى بىلەن دائىم يورۇپ تۇرىدۇ.<br /><br />. بىر قەۋمدا ئۇلۇغ ئىتتىپاقلىققا يېتەكلىگۈچى مەنىۋى رەھبەر بولمىسا، بۇ قەۋم كىشىلىرىنىڭ چېچىلغىنى چېچىلغان.<br /><br />. ئەيىبلىك كىشىلەرنىڭ ئەيىبى بىلەن پەزىلەت ئىگىلىرىنىڭ پەزىلىتىنى خەلق بىلمەمدىكىن دەپ قالما. چۈنكى، خەلق ئەڭ ئادىل نازارەت قىلغۇچى(كۆزەتكۈچى)دۇر.<br /><br />. ئىنساننىڭ ئەڭ يامان ئىشى ئۆزىنىڭ ئەيىبىنى ئۇنتۇپ قېلىش ۋە قېرىندىشىدىكى يېپىلىپ قالغان ئەيىبلەرنى تىلغا ئېلىپ يۈرۈشتۇر. ئەگەر ئىنسان ئەقىل ئىگىسى بولغان بولسا، ئۆزىگە قارىسا يېتەرلىك ئەيىبلىرى تۇرغان يەردە باشقىلارنى ئەيىبلىمىگەن بولاتتى.<br /><br />. دۇنيادا ئىتتىپاقلىشىپ، بىر ياقىدىن باش چىقارغان ئەل كۆزلىگەن مەقسەتكە مۇقەررەر يېتىدۇ.<br /><br />. مۇشەققەتلەردىن كېيىن ئارزۇغا يېتىش مۇقەررەردۇر.<br /><br />. تارىخ قاراڭغۇلۇقتىن يورۇقلۇققا، بەدەۋىيەتتىن مەدەنىيەتكە، قالاقلىقتىن تەرەققىياتقا، قاباھەتتىن گۈزەللىككە قاراپ راۋاج تاپقان.<br /><br />. داۋالاش قىىين بولغان كېسەلگە سەۋر داۋا بولىدۇ.<br /><br />. ئۆمرىدە مېلىغا ئاپەت تەگمىگەن، دۆلىتى زىيادە بولغان سودىگەرلەر ئۆز مېلىدىن ۋاقتىدا ئۆشرە-زاكات ئايرىيالىغان، غېرىبلارنىڭ ئەھۋالىنى سوراپ تۇرالىغان، ئاچلارنى ۋاقتىدا تويغۇزالىغان، يالىڭاچلارغا تون ياپالىغانلاردۇر.<br /><br />. زامان ئەھلى ھەرقاچان ئاگاھ بولمىقى لازىمدۇر، كىشىنىڭ تېنىدە ئەقىل بىلەن نەپس دائىم ئېلىشش ئۈستىدىدۇر. نەپس ئادەمنى ھۇزۇر-ھالاۋەتلەر، ئەيش-ئىشرەت، كەيپ-ساپالار قىززىپ تۇرغان غاپىللىق يولىغا تارتسا، ئەقىل ئادەمنى زاماننىڭ ناشايان ھالاۋەتلىرىگە بېرىلمەسلىككە، ھەرقاچان غاپىللىقتىن ھۇشيار تۇرۇشقا تارتىدۇ. كىمدە ئەقىل غالىپ بولسا، ئۆمۈر بويى پۇشايمان نادامىتىدىن خالىي ھالدا شاد-خۇراملىققا ھەمراھ بولۇپ ئۆتىدۇ. نەپسى غالىپ بولغان كىشى ئاخىرىغىچە تەمە خارلىقى بىلەن ئۆتىدۇ.<br /><br />. ياخشىلىقنى ئادەت قىلىش ئۈچۈن ئوچۇق قول بولۇش كېرەك. ئوچۇق قول كىشى ئىززەتتىن نېرى بولالمايدۇ.<br /><br />. ئەقلىڭدىن مەسلىھەت سورا. ئەقىلدىن باشقىسىنى كېرەكسىز ھېساپلا.<br /><br />. خارلارنىڭ خار تۇرمۇشىغا رازى بولۇشى ئۇلارنى تېخىمۇ خارلاشتۇرىدۇ.<br /><br />. دۇنيادىكى بىردىنبىر ئۇلۇغ كىشى دۇنيادا باشقىلارغا تايانمايدىغان كىشىدۇر.<br /><br />. دانىشمەنلەر شۇنداق كىشىلەركى، ئىنسانلارنىڭ ھەممىسى ئۇلارنىڭ ئارتۇقچىلىقىنى بىلىدۇ. ئولتۇرۇشلارنىڭ تۆرى ئۇلارنىڭ تىلى بىلەن زىننەتلەنگەن بولىدۇ. كۈنلەرنىڭ بىرىدە مەسىلىلەرنىڭ يۈزى غۇۋالىشىپ قالسا، ھەق يولنىڭ يۈزى ئۇلار بەرگەن جاۋاپ بىلەن نۇرلىنىدۇ. ئۇلار سۈكۈتتە تۇرسا، باشقىلارنىڭ سۈكۈتتە تۇرىشىغا ئورۇن قالمايدۇ. گەپ قىلسىمۇ باشقا گەپ قىلغۇچىلار ئۈچۈن ئورۇن قالمايدۇ.<br /><br />. مەن قەيەردە بولۇشۇمدىن قەتئىينەزەر كۆڭلۈم خۇشال ياشايمەن. قانداقلا بولسۇن ئاپەت، زىيانلاردىن قورقۇپ قالمايمەن.<br /><br />. مۇھەببەت ئەھلى بولمىغان كۆپ كىشىلەر مۇھەببەت دەۋاسى قىلىشىدۇ. ئەمەلىيەتتە ئۇلار مۇھەببەتتىن بەكمۇ يىراق. مۇھەببەت دېگەن قورقۇنچاق ۋە ئەخمەقلەرگە نەدە تۇرۇپتۇ. سېيماسى تولۇن ئايدەك مەھبۇبقا پەم-پاراسىتى يۇقىرى، ئۆتكۈر پىكىرلىك كىشىلەر ئاشىق بولۇپ، مۇھەببەت دەردىدە ئۆرتىنىدۇ.<br /><br />. ئاي ئۆزىنىڭ سەۋرچانلىقى بىلەنلا ئۇلۇغلۇققا، ئالىي مەنزىلگە ۋە گۈزەللىككە ئىگە تولۇن ئايغا ئايلانغان.<br /><br />. سۆزنى گرامماتىكا بىلەن گۈزەللەشتۈر. چۈنكى، سۆز قائىدىسىدىن مەھرۇم بولغان كىشى سۆزنى بۇزىدۇ.<br /><br />ئورۇننى تاپساڭ، چوقۇم كەڭتاشا سۆزلە. ئەگەر سۆزلەيدىغان ياخشى سۆزنى تاپساڭ، ئايىماي سۆزلە. چۈنكى، كىشىلەر ئۆزىنىڭ ئىلىم ۋە قابىلىيتىگە يارىشا ئۇ سۆزلەردىن توغرا چۈشەنچە ئالىدۇ.<br /><br />. ناۋادا رازى بولسام، دوستلىرىمنىڭ ئەيىبىنىڭ ھەممىسىنى ۋە ئۇلارنىڭ ئاز بىر قىسىم ئەيىبلىرىنىمۇ كۆرمەيمەن. خۇددى نەپرەت كۆزى ئەيبتىن باشقىنى كۆرمىگەندەك. دوستلۇق كۆزى ئەيبلەرنى كۆرۈشكە ئاجىزدۇر.<br /><br />. ئۇ ئاشىقلارغا تەبەسسۇم قىلغان پېتى كۆرۈنىۋېدى، پۈتۈن ئىنسانلار ئۇنىڭ گۈزەل جامالىغا ھەيرانۇ-ھەس بولدى. مەن ئۇلارغا زىلەيخانىڭ ئۆزىنى ئەيبلىگۈچىلەرگە قارىتا ئېيتقان:《سىلەر مېنىڭ ئاشۇنداق گۈزەل ئالدىدا ئېزىققانلىقىمنى ئەيىبلىدىڭلار》دېگەن سۆزنى دېدىم.<br /><br />. ئېرىنىڭ پەرمانىدىن چىقماي ھەم مۇسۇلمانچىلىق، ھەم روزىغار خوتۇنلۇق بۇرچىنى ئادا قىلىش بىلەن بولغان ئاياللارنى ئىنسان ئەمەس، بېھىشنىڭ ھۆرى دەپ بىلمەك كېرەك. بۇ خىلدىكى خوتۇنلارغا ئەر بولغانلارنىڭ ئىقبالى ھەرقاچان يورۇقتۇر.<br /><br />. قاچانكى، كىشىلەرنىڭ ئەخلاقلىرى بوزۇلسا، ياخشى ئىشلار بىلەن شۇغۇللىنىشقا نۇقسان يېتىدۇ. ئىتتىپاقلىق يۇقىلىدۇ. ھۇرۇنلۇق، بىكارچىلىقلار، زۇلۇم ۋە خىيانەتچىلىكلەر كۆپىيىدۇ. ئىلىم-مەرىپەت كېمىيىپ، شان-شۆھرەت خارۇ-زارلىققا ئالمىشىدۇ.<br /><br />. قايغۇ-ھەسرەت يېقىنقى خۇشاللىقتىن بېشارەت بېرىدۇ.<br /><br />. بەزىلەر مېنىڭ ئۇ مەھبۇبنى ياخشى كۆرگىنىمنى ئەيىبلەشتى. بۇ مالامەتلەر مېنىڭ ئۇنىڭغا بولغان ئىشىق-مۇھەببىتىمنى ھەسسىلەپ ئاشۇردى. مېنى مالامەت قىلغۇچىلار ئۇ مەھبۇبنىڭ تال-چىۋىقتەك قەددى-قامىتىنى كۆرگەندە، ماڭا ئۆزرە ئېيتقۇچىلاردىن بولۇپ قالىدۇ. چۈنكى، ئۇ تەبىئىتى نازۇكلۇقتا ۋە ئەخلاقى ئېسىللىكتە زاماننىڭ تەڭداشسىزىدۇر.<br /><br />. مەن شۇنداق كىشىمەنكى، سەمىمىيلىك ۋە ئەدەپ-ئەخلاق مېنىڭ تەبئىتىمدۇر. ئارتۇقچىلىق، ئەخلاق ۋە ھىممەتلەر مەندە باردۇر. سېخىيلىقىم كاتتىلىق شەرىپىمنىڭ دەلىلىدۇر. خىسلەتلىرىمنىڭ ئەڭ ئەقەللىيسى خەير-ئېھسان ۋە سېخىيلىق قىلىشتۇر. دانالىق، ئېھتىياتچانلىق، ئىشەنچ، بىلىم ۋە ئىشتىياق، ئىلىم-ئېرپان ۋە ھېكمەتلەرمۇ مېنى تونۇيدۇ.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-8847237873585092750?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-3110172437270902552009-07-02T20:56:00.000+08:002009-07-02T21:02:50.583+08:00ئۇيغۇرلاردا قول سانائەتمۇ ئۇزاق تارىخقا ئىگە، ئارخېئولوگىيىلىك مەدەنىيەت بۇيۇملىرىدىن قارىغاندا ئەجدادلىرىمىزدا ساپالچىلىقتىن باشقا، ئالدى بىلەن توقۇش قول ھۈنىرى مەيدانغا كەلگەن دېيىشكە بولىدۇ. كۆنچى دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىنىدىكى قەدىمكى قەبرىدىن چىققان سېۋەت ۋە يۇڭ پالاس، تون؛ چەرچەننىڭ زاغۇنلۇقتىكى قەبرىدىن چىققان ئەزەنچە، ئايالچە كىيىم ۋە بوۋاق يۆگىكى، يۆگەك چىگىلگەن كاشما قاتارلىقلار شۇ نۇقتىنى ئىسپاتلايدۇ. بۇنىڭدىن قالسا، تېرىچىلىك تەرەققىي قىلغان بولۇشى مۇمكىن، ئەنە شۇ قەبرىدىن چىققان كالا تېرىسىدىن ئەيلەپ ئىشلەنگەن ئۇزۇن قونچىلىق ئۆتۈك شۇ نۇقتىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. <br />50 - يىللارغىچە بولغان دەۋرىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ قول سانائىتى ئەھۋالىدىن ئالغاندا، قول ھۈنەر توقۇمىچىلىقى، كۆن خۇرۇمچىلىقى ناھايىتى تەرەققىي قىلغان. بۇ ئىككى خىل مەھسۇلات ئۇيغۇرلارنىڭ، جۈملىدىن شىنجاڭدىكى باشقا قېرىنداش مىللەت خەلقىنىڭ مۇتلەق كۆپچىلىكىنىڭ كىيىم - كېچەك مەنبەسىنىڭ ئاساسىي بولۇپ كەلگەن. <br />قول ھۈنەر توقۇمىچىلىقى پاختا يىپ توقۇمىچىلىقىدىن باشقا، يۇڭ (ۋە يۇڭ يىپ ئارىلاش) توقۇمىچىلىقى، يىپەك توقۇمچىلىقىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغانىدى. قول ھۈنەر توقۇمىچىلىقى ئاساسىدا توقۇلغان ماتا - چەكمەن، ئەتلەس - شايى، بەقەسسەم، رەڭدار پالاس ۋە گىلەم، ھەر خىل ئاياغ كىيىملەر ئۆز دەۋرىدە شىنجاڭ ھەر مىللەت خەلقىنىڭ ئېھتىياجىنى قاندۇرۇشتىن تاشقىرى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قوشنا رايونلارغىمۇ كۆپلەپ چىقىرىلاتتى. <br />بۇنىڭدىن باشقا زىننەت بۇيۇملىرىنى، كۈندىلىك تۇرمۇش ۋە ئىشلەپچىقىرىشتا كېرەكلىك تۆمۈر، مىس، ياغاچ بۇيۇم قاتارلىقلارنى ئىشلەپچىقىرىدىغان قول ھۈنەرۋەنچىلىكنىڭ تۈرلىرىمۇ ناھايىتى تەرەققىي قىلغان. كۇچانىڭ قىلىچ، پىچىقىنىڭ تاڭ دەۋرىدىن تارتىپلا مەشھۇرلۇقى شۇنىڭ پاكىتى. <br />دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش بويىچىمۇ تۈگمەن، جۇۋاز، چىغرىق، يىپ ئېگىرىش، يېپەكچىلىك (مەشۇت يىپ ئېلىش) قول سانائەت تۈرلىرى ئىجتىمائىي كەسىپ سۈپىتىدە تەرەققىي قىلغان. <br />تۈگمەن: تۈگمەن ئەجدادلىرىمىزنىڭ قەدىمكى دەۋرىدە ئۇنق تارتىشقا ئىشلەنگەن يارغۇنچاقنىڭ تەرەققىي قىلدۇرۇلغان شەكلى بولۇپ، بەزى يېزا - قېشلاقلاردا تا بۈگۈنگە قەدەر ئۆز رولىنى جارى قىلدۈرۈپ كەلمەكتە، تۈگمەن بىلەن يارغۇنچاقنىڭ پەرقى: تۈگمەن ھەر جەھەتتىن ئىلغار بولۇپ سۇ كۈچى بىلەن ھەرىكەنلەندۈرۈلىدۇ. يارغۇنچاق ناھايىتى ئاددىي بولۇپ، قول بىلەن ھەرىكەتلەندۈرۈلىدۇ. يارغۇنچاق تەخمىنەن ئۈچ - تۆت سانتىمېتىر قېلىنلىق، 20 سانتىمېتىر كەڭلىكتىكى ئىككى پارچە جۈپلەشتۈرۈش ئارقىلىق ياسىلىدۇ، ئۈستى پاينىڭ ئوتتۇرىسىدىن تۆشۈك ئېچىلىدۇ، ئاستى پايغا ئۈستى تۆشۈكىگە توغرىلاپ تۆشۈك ئويۇلۇپ، ئۇنىڭغا چىڭ ياغاچتا ئوق بېكىتىلىدۇ. ئوق ئۈستى پاينىڭ تۆشۈكىدىن ئازراق چىقىپ تۇرغۇدەك ئۇزۇنلۇقتا بولۇپ، ئۈستى پاي شۇ ئوققا مىندۈرۈلىدۇ. ئۈستى پاينىڭ گىرۋىكىگە يېقىن بى جايدىن يەنە تۆشۈك ئويۇلۇپ، ئۇنىڭغا ياغاچتىن تۇتقۇچ بېكىتىلىدۇ. تۇتقۇچ بىلەن ئۈستى پاي چۆگىلىتىلىدۇ، تۆشۈكتىن ئۇدۇللۇق دان چۈشۈپ تۇرىدۇ. بۇنىڭ بىلەن دان يانجىلىپ يۇمشاپ بىر چەتتىن ئاستا بولۇپ چۈشىدۇ. يارغۇنچاق ئۇنى ئادەتتە يىرىكرەك كېلىدۇ، ئۈستى پاي قانچە قېلىن بولسا، ئۇنمۇ شۇنچە يۇمشاق چىقىدۇ. ئۇن چىقىرىش مىقدارىمۇ چەكلىكىلا بولىدۇ. <br />تۈگمەن يارغۇنچاقتىن خېلى مۇرەككەپ بولۇپ ياغاچ، تاش ۋە تۆمۈر قاتارلىق ئۈچ خىل ماتېرىيالدىن ياسالغان. ئۇن چىقىرىش مىقدارى يارغۇنچاقتىن يۈز نەچچە ھەسسە ئارتۇق. شۇڭا ئۇنى ياغاچتىن ياسالغان «ئۇن زاۋۇتى» دېيىشكە بولىدۇ. تۈگمەنمۇ يارغۇنچاق قائىدىسى ئاساسىدا ياسالغان. تۈگمەن - تۈگمەن تاش، چاقپەلەك، ئوق، پاقىلەك، تەكشىگۈچ، سۈكەن، چىكلەك، نو قاتارلىقلاردىن قۇراشتۇرۇلۇپ مەخسۇس ئۆي ئىچىگە قۇرۇلىدۇ. <br />تۈگمەن تېشى: تۈگمەن تېشى يارغۇنچاق تېشىدىن ئىككى - ئۈچ ھەسسە چوڭ ۋە ھەر ئىككىسىنىڭ ئوتتۇرىسىدىن تۆشۈك ئېچىلغاب بولۇپ، ئاستى پېيى - ئاستىغا قاتار ياتقۇزۇلغان تاختاينىڭ ئوتتۇرىسىغا مۇقىم قىلىپ بېكىتىپ تاشلىنىدۇ، ئۈستى پېيى ھەرىكەتچان كېلىدۇ. <br />چاقپەلەك: چاقپەلەكنىڭ شەكلى، چوڭلۇقى مەپە چاقىغا ئوخشايدۇ، ئەمما ئۇلتاڭسىز بولۇپ، گۇڭگىلىرى يەنى قاناتلىرى قويۇق، چاقپالەك بېشىغا قىيپاش شەكلىدە بېكىتىلگەن بولىدۇ. <br />ئوق: ئوق توملۇقى كەتمەن سېپچىلىك بولغان، بىر يېرىم مېتىر ئۇزۇنلۇقتىكى تۆمۈردىن ئىبارەت بولۇپ، تۈگمەن تېشى بىلەن چاقپەك شۇ ئوق ئارقىلىق تۇتاشتۇرۇلىدۇ. ئوقنىڭ بىر بېشى چاقپەلەك بېشىنىڭ ئوتتۇرىسىدىن ئۆتكۈزۈلۈپ، ئۇنىڭ ئاستىغا توغرىسىغا ياتقۇزۇلغان ياغاچقا ئورنىتىلغان چويۇن كۆزگە قوندۇرۇلىدۇ. يەنە بىر بېشى ئۈستى پاينىڭ ئاستى يۈزىگە ئورنىتىلغان پاقىلەككە بېكىتىلىدۇ. <br />پاقىلەك: بۇ ياپىلاق تۆمۈر بولۇپ، ئۈستى پاينىڭ ئوتتۇرىسىغا شۇ شەكلىدە ئويۇلغان چىپ قىلىپ بېكىتىلىدۇ. <br />تەڭشىگۈچ (قۇلاق دەپمۇ ئاتىلىدۇ): بۇ ئوقنىڭ پاقىلەكتىن چىقىپ تۇرغان ئۇچىغا بېكىتىلگەن چىڭىتقۇچقا قارىتىلغان. ئۇ ئۇننى يۇمشاق تارتىشقا توغرا كەلگەندە ئوڭغا، يىرىك تارتىشقا توغرا كەلسە سولغا بۇرالسا، ئۈستى تاش ئاستى تاش بىلەن چىڭ جىپىسىلىشىدۇ ياكى بوشايدۇ. شۇڭا «تەڭشىگۈچ» دەپ ئاتالغان. <br />سۈكەن: بۇ ئېغزى كەڭ ئاتسى تۈگمەن بوغۇزىغا توغرىلاپ تورۇسقا ئېسىپ قويۇلىدۇ. بۇنىڭغا تاتىلىدىغان دان قاچىلىنىدۇ. <br />چىكىلەك: بۇ بىر ئۇچى سۈكەن تۆشۈكىگە كىرگۈزۈلگەن تاياقچىغا بېكىتىلگەن يېسسى ياغاچ پالاق بولۇپ، ئۈستى پاينىڭ ئۈستىگە قويۇقلۇق تۇرىدۇ. ئۇ تاش چۆرگىلەش بىلەن «چىك - چىك» ئاۋاز چىقىرىپ تەۋىنىپ، سۈكەندىن بىر تەكشىلىكتە تۈگمەن بوغۇزىغا دان چۈشۈرۈپ بېرىدۇ. شۇڭا ئۇ «چىكىلەك» دەپ ئاتالغان. <br />نو: بۇ چاقپەك قانىتىنىڭ ئوتتۇرىسىغا توغرىلاپ يانتۇ شەكىلدە پەسكە قارىتىپ ئورنىتىلغان سۇ چۈشۈرگۈچ. ئۇ تەبىئىي كوڭتەي ياغاچ ياكى تاختايدا ياسىلىدۇ. ئۇزۇنلۇقى 3 - 5 مېتىردەك كېلىدۇ. ئۈستى تاش نوردىن چۈشكەن سۇنىڭ چاقپەلەككە قاتتىق ئۇرۇلۇشى بىلەن دەرھال ھەرىكەتلىنىپ چۆرگىلەيدۇ. ي قزمئ <br />جۇۋاز: بۇ قىن، ئوق، شوتا قاتارلىق ئۈچ بۆلەكتىن قۇراشتۇرۇلغان، ھايۋان كۈچى بىلەن ھەرىكەتلەندۈرۈلۈپ ياغ تارتىدىغان «ياغاچ ماشىنا». <br />قىن: بۇ ئوتتۇرىسى ئوخشىمىغان شەكىل، چوڭلۇق، چوقۇرلۇقتا ئويۇلۇپ تەڭ يېرىمىنىڭ يان تەرىپىگە ئېغىز چىقىرىلغان 2.5 مېتىر ئۇزۇنلۇقتىكى ياغاچ. ئوتتۇرىسى 3 سانتىمېتىر چوڭقۇر، 5 سانتىمېتىر كەڭ يەخسە شەكلىدە يۇمىلاق ئويۇلغان. ئىككىنچى، ئۇنىڭ قاق ئوتتۇرىسى يەنە ئويۇلغان بولۇپ، چىلگىگە ئوخشاش ۋە چىلگە پاتقۇدەك يۇمىلاق كېلىدۇ. دان يانجىيدىغان ئوق بېشى شۇ يەرگە بېكىتىلىدۇ. ئۇ ئىشىك موجۇقىغا ئوخشاش رول ئويناپ بەرگەچكە جۇۋازنىڭ بۇ ئورنى «مۇجۇق» دەپ ئاتالغان. مۇجۇقنىڭ ئاستىدىن ھېلىقى ئېغىزغا توغرىلاپ چېغ توملۇقىدا قىيپاش تۆشۈك تېشىلگەن بولۇپ، ياغ شۇ يەردىن ئېقىپ چىقىدۇ. <br />شوتا: جۇۋازنىڭ بۇ بۆلىكىنىڭ ئوينايدىغان رولى ھارۋا شوتىسىغا ئوخشاش بولغاچ شوتا دەپ ئاتالغان. قىن شۇ شوتا ئارىلىقىدا تۇرىدۇ. ئۇنىڭ بىر تەرىپى 50 - 60 سانتىمېتىر ئۇزۇن ۋە قىن چوڭلۇقىغا باراۋەر كەڭ بولۇپ، ئۈستىگە بېسىم ھاسىل قىلىدىغان تاش قويۇلىدۇ. شوتىنىڭ ئىككى تەرىپى تەخمىنەن بىر يېرىم مېتىر ئېگىز توغرىسىغا قويۇلغان قونداققا چېتىلغان. ئوقنىڭ بىر بېشى شۇ قونداققا قىيپاش بېكىتىلگەن بولىدۇ. ئوقنىڭ مۇجۇقتا تۇرىدىغان بېشى مۇجۇق ئىچىدە ئايلانغۇدەك چوڭلۇقتا يۇمىلاق كېلىدۇ. جۇۋاز ئايلانغاندا دان ئوق بىلەن مۇجۇق ئارىسىدا قاتتىق سىقىم ئاستىدا يانجىلىپ يېغى چىقىدۇ. شوتىغا ئېشەك ياكى قوشۇلىدۇ. چەت يېزا - قىشلاقلانى ھېسابقا ئالمىغاندا ھازىر جۇۋازنىڭ ھېچقانداق رولى قالمىدى. <br />ئەجدادلىرىمىزنىڭ قول ھۈنەر توقۇمىچىلىقىدا توقۇلمىلارغا يىپ ھازىلاش بويىچە ئىككى خىل«چاق» ئىشلىتىپ كەلگەن. ئۇنىڭ بىر خىلى «چاق» يەنە بىر خىلى «يىك چاق» دەپ ئاتىلىدۇ. چاقمۇ پۈتۈنلەي ياغاچتىن ياسالغان بولۇپ، باش، يىك، قانات، قونداق ۋە قانات ئوقى، تۇتقۇچ قاتارلىق بۆلەكلەردىن قۇراشتۇرۇلغان، قول بىلەن ھەرىكەتلەندۈرۈلىدىغان يىپ ئېگىرىش «ماشىنىسى». يىك مەخسۇس ئىرغاي ياكى شۇنىڭدەك چىڭ، تۈز ياغاچتىن قىرغىدا قىرىپ ياسىلىدۇ. <br />يىك چاق ناھايىتى ئاددىي بولۇپ، غالتەك ۋە تىك يىكتىن ياسالغان، غالتەك پىيالە ئېغزى چوڭلۇقىدا، يىكى 20 سانتىمېتىر ئۇزۇن بولۇپ ئىككىلىسىلا ئادەتتىكى ياغاچتىن ياسىلىدۇ. دەسلەپتە يىك ئادەم پاقالچىقىنىڭ بولجۇڭىغا تارقىلىپ ئالىقان بىلەن ھىمىرىلىدۇ، بۇنىڭ بىلەن غالىتەك پىرقىراپ سول قولدا تۇتۇپ تۇرۇلغان ئۈچتىن يىپ سوزۇلۇپ چىقىدۇ. كېيىن غالتەك پىرقىرىتىلىدۇ. غالتەك چاقتا ئاساسەن، پالاس، تاغار قاتارلىق يىرىك توقۇلمىلار ئۈچۈن يىپ (يۇڭ يىپمۇ شۇنىڭ ئىچىدە) ئىگىرىلىپ كەلگەن. غالتەك چاق لوپنۇر ئۇيغۇرلىرى ئىچىدە ناھايىتى ئومۇملاشقان. 90 ياشلاردىن ھالقىغان پېشقەدەملەرنىڭ ئېيتىشىچە، لوپنۇردا ئۆتكەن ئەسىرنىڭ ئاخىرقى دەۋرىلىرىدە شۇنداق چاقنىڭ تاش غالىتەكلىكلىرىمۇ ئۇچرايدىكەندۇق. بۇنىڭغا ئاساسەن يىك چاقنى ئەجدادلىرىمىزنىڭ يېڭى قورال دەۋرىدىن كېيىنكى دەۋرلەردىكى قول سانائەت مەھسۇلاتلىرىدىن دېيىشكە بولىدۇ. ھازىر «يىك چاق» ئىستېمالدىن قالدى. بۇلاردىن باشقا يەنە بىر خىل ناھايىتى ئاددىي يىپ ئېگىرىش ئۇسۇلى بولۇپ، ھازىرمۇ چارۋىچىلار شۇ ئۇسۇلدىن يەنىلا پايدىلىنىپ ئارغامچا قاتارلىقلارنىڭ يىپلىرىنى ئېشىپ كەلمەكتە. ئۇنىڭدا يىپ مۇنداق ئىگىرىلىدۇ: مەيلى پاختا، يۇڭ ياكى كەندىر، چىگە بولسۇن ئالدى بىلەن ئۇزۇن - ئۇزۇن قىلىپ ئۈچ ۋە 5 - 6 سانتىمېتىر ئۇزۇن، بەش بارماق چوڭلۇقىدا سىلىق، تۈز بىر ياغاچ تەييارلىنىدۇ. ئاندىن ئۇچنىڭ بېشى تاياق ئۇچىغا يۆگىلىپ، ئوڭ قولدا تاياق پىرقىرىتىلىدۇ، بۇنىڭ بىلەن ئۇچتىن يىپ تارتىلىپ چىقىدۇ، يىپ 7 - 8 سانتىمېتىر بولغاندا بىر - ئىككى قېتىم تولىۋېتىپ ئاندىن ياغاچنىڭ ئوتتۇرىسىغا تۈرمەكلىنىدۇ. يوغان بىر تۈرمەك بولغاندا ئاندىن ئىككىنچى، ئۈچىنچى . . . ياغاچ ئالماشتۇرۇلىدۇ. <br />يۇقىرىقىلاردىن باشقا ئۆزى ئىنتايىن ئاددىي، ئەمما يېزا - قىشلاق ۋە شەھەر تۇرمۇشىدا ئىستېمالدىن قالماي كېلىۋاتقان يەنە بىر خىل قول سانائەت قورالى بولۇپ، ئادەتتە ئۇمۇ « چاق ياكى قۇم چاق» دەپ ئاتىلىدۇ. ئائىلىلەردە ئىشلىتىلىدىغان ھەر خىل پىچاق، قايچا، شۇشاڭ كاسىپلار ئىشلىتىدىغان پالتا، كەكە، بىگەن، ئۇستىرا قاتارلىق تىغلار شۇنىڭغا چاقلىنىدۇ. بىز تىلغا ئېلىپ ئۆتكەن بۇ نۇقتىلار ئۇيغۇرلاردا قول سانائەتنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشنىڭ ھەممە ساھەسىگە سېگۈدەك مۇلازىمەت قىلىدىغان تارماقلىرىغىچە شەكىللەنگەنلىكى، ئومۇميۈزلۈك تەرەققىي قىلغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. مەھىر ئۇيغۇر تۆرمۈرچى، مىسكەرنىڭ ۋە ئاپتۇۋا، چىلاچى قاتارلىق بۇيۇملاردا گەۋدىلەنگەن ھۈنەر سەنئەتنىڭ نەپىسلىكى ھازىرقى زامان ھۈنەر سەنئىتىدىن قېلىشقمايدۇ. ئۇيغۇر دوپپىسىمۇ ئۆزىنىڭ تۈرىنىڭ تۈرىنىڭ كۆپلۈكى، رەڭدارلىقى، نەفىسلىكى بىلەن كىشىنى ھەيران قالدۇرۇپ كەلگەن بولسا، ھازىر ئىچكى - تاشقى سورۇنلاردا ئۇيغۇرلارنىڭ سىمۋولى، چەت ئەللىك ساياھەتچىلەرنىڭ ئەتىۋارلاپ سېتىۋالىدىغان خاتىرە بۇيۇملىرىدىن بولۇپ قالدى. <br />ئۇيغۇرلاردا قول سانائەتنىڭ شۇ قەدەر يۈكسەك دەرىجىدە تەرەققىي قىلىشى ئۇنىڭ ئۇزۇن ئىجتىماي ئاساسىغا ئىگە بولۇشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. Ⅶ ئەسىرلەرگە ئائىت ئارخېئولوگىيىلىك تېپىلمىلارغا ئاساسلانغاندا، ئۆز دەۋرىدىلا ساپالچىلىق، ھەيكەلتىراشلىق، تاشچىلىق، تۆمۈرچىلىك، تامچىلىق (مېمارچىلىق) قاتارلىق قول سانائەت تۈرلىرى مەيدانغا كەلگەن. ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ پايتەختى ئوردۇ بالىق (قارا بالغاسۇن) خارابىسىدىن تېپىلغان دېۋىرقاي، مىس پارچىلىرى، برونزا ئەينەك، نەپس ھەيكەل، نەقىشلەنگەن خىش، يارغۇنچاق قاتارلىق مەدەنىيەت بۇيۇملىرى، ئوردا بىنالىرى، 4 مېتىر ئېگىز تۇر قاتارلىقلار ئۆز دەۋرىدە ئىجتىمائىي تۇرمۇشنىڭ ھەممە ساھسەسىگە دېگۈدەك مۇلازىمەت قىلىدىغان قول سانائەت تۈرى ۋە دۇكانلىرىنىڭ بارلىققا كېلىپ خېلى يۇقىرى تەرەققىيات سەۋىيىسىگە يەتكەنلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ. شۇ دەۋرىنىڭ تەرەققىيات سەۋىيىسىدىن ئالغاندا، قول سانائەت بويىچە شۇنداق تۇرمۇشقا كېرەكلىك بىر قاتار نەپىس بۇيۇملارنى ئىشلەپچىقىرىش دەرىجىسىگە يېتىش ئۈچۈن ئاز دېگەندە بىر ئەسىر جەريان كېتىدىغانلىقى تەبىئىي. چۈنكى قول سانائەت، جۈملىدىن دېھقانچىلىق ئىشلەپچىقىرىشى تۇراقلىق تۇرمۇش شارائىتىدا ئورۇندىلىدىغان مۇرەككەپ ئەمگەك پائالىيىتى. مەلۇمكى، تۇراقىلىق تۇرمۇش تۇراقلىق تۇرالغۇ جاي ئاساسىدا ئەمەلگە ئاشىدۇ. <br />ئۇيغۇرلاردا قول سانائەتنىڭ ئومۇميۈزلۈك تەرەققىي قىلغانلىقىنى ئىشلەپچىقىرىىش ئەشيالىرى ۋە كۈندىلىك تۇرمۇش بۇيۇملىرىنى ئىشلەپچىقىرىش بويىچە ئاساسىي جەھەتتىن بەلگىلىك كۆلەمدىكى سىستېمىلاشقان قول سانائەت تۈرىنىڭ شەكىللەنگەنلىكىدىنمۇ كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. مەسىلەن، تۆرمۈرچىلىك، قۇيمىچىلىق، مىسكەرچىلىك، تۈنىكىچىلىك، ياغاچچىلىق، قىرغىچىلىق، ئېگەر - توقومچىلىق، بابكارچىلىق، بوياقچىلىق، گىلەمچىلىك، كىگىزچىلىك، تىككۈچىلىك (كىيىم تىكىش ماشىنىسى ئومۇملاشقىچە مەخسۇس قولدا كىيىم تىكىدىغان كەسپىي ئائىلەرمۇ شەكىللەنگەنىدى)، تۇماقچىلىق، دوپپىچىلىق، جۇۋىچىلىق، كەشتىچىلىك، كۆنچىلىك، موزدۇزچىلىق، تۈگمەنچىلىك، رەۋەندىچىلىك، ئاشپەز - ناۋايچىلىق، قەندالەتچىلىك، ساپالچىلىق، خۇمدانچىلىق، قەغەزچىلىك، پىلچىلىك قاتارلىقلار. <br />قول سانائەتنىڭ ھۈنەر سەنئىتىمۇ ئۆز دەۋرىگە مۇناسىپ تەرەققىي قىلغانىدى. مەسىلەن، ئۆز دەۋرىنىڭ «ئېغىر سانائىتى» ھېسابلانغان تۆمۈرچىلىك ھەر خىل نەپىس تىغ ۋە خەنجەر، قىلىچ، مىلتىق قاتارلىق ئۇرۇش قوراللىرىنى ئىشلەپچىقىرىش سەۋىيىسىگە يەتكەن. يىڭىسار، كۇچانىڭ پىچاقلىرى ئۆزىنىڭ نەپىسلىكى، ئىستېمالچانلىقى، قويۇق مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە ئارتۇقچىلىقى بىلەن بۈگۈنمۇ رايونىمىزدىن ئېكسپورت قىلىنىدىغان تاۋارلار قاتارىدىكى ئورنىنى ساقلاپ كەلمەكتە.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-311017243727090255?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-71723866653500589902009-07-02T20:50:00.000+08:002009-07-02T20:51:22.089+08:00قەدىمىي شەھەر قەشقەردە كەڭ ئاياللار-قىزلارنىڭ يېڭىچە پەننىي بىلىملەرنى ئۆگىنىشنى مەركەز قىلغان يېڭى مائارىپ ھەرىكىتى قوزغىلىپ، يېڭى ئاڭ، يېڭى ئۇسلۇبتىكى ئاياللار-قىزلار مائارىپ دەۋرى باشلانغىنىغا تەخمىنەن 75 يىل بولدى. <br />دۇنياۋى پەن-تېخنىكا ۋە سانائەت ئىنقىلابىنىڭ كۈچلۈك تەسىرى ۋە " قۇمۇل دېھقانلار ئىنقىلابى" نىڭ غايەت زور تۈرتكىسىدە 20-ئەسىرنىڭ 20-يىللىرىدىن ئېتىبارەن پەيدا بولغان ئىدىيە-مەدەنىيەت ساھەسىدىكى يېڭى يۈزلىنىش يۇقۇرى دولقۇنغا كۆتۈرۈلدى، مائارىپ ساھەسىدە دۇنياۋى ئىلىم-پەنگە يۈرۈش قىلىش، مەكتەپلەردە ئىسلاھات ئېلىپ بېرىش، ئىدىيە جەھەتتە دېموكراتىيە- خەلقچىللىقنى تەشەببۇس قىلىشنىڭ دولقۇنى بىلەن قەشقەردە داغدۇغىلىق ھالدا يېڭى مائارىپ، يېڭى مەدەنىيەت ھەرىكىتى باشلىنىپ، نۇرغۇن كونا مەكتەپ، كونا مەدرىسلەردە يېڭى ئۇسۇل بىلەن زامانىۋى ئىلىم-پەندىن دەرس ئۆتىدىغان يېڭى ئىلىم مەركەزلىرى قەد كۆتۈردى. خالىس نىيەتلىك، پىداكار، مەرىپەتپەرۋەر كىشىلەر مەكتەپلەرگە ئوقۇتقۇچى ۋە مەكتەپ يېتەكچىلىرى بولدى. كونا مەكتەپلەردىكى سەۋىيەسى بىر قەدەر يۇقۇرى بولغان ئوقۇغۇچىلار قىسقا مۇددەتلىك مائارىپ كۇرسلىرىدا تەربىيەلىنىپ ئوقۇتقۇچى بولدى. مەكتەپلەر ئوقۇغۇچى شاگىرتلار بىلەن لىق تولدى. <br />بۇ مەكتەپلەردە ئالدى بىلەن ئوغۇللار ئوقۇيتتى. ئۇ دەۋردىكى ئىجتىمائى تۈزۈم ، ئەنئەنىۋى قائىدە، ئىدىيە-ئېتىقاد، چۈشەنچە ۋە يەرلىك كۆز قاراشلارنىڭ بىر تەرەپلىمىلىكى تۈپەيلىدىن مۇنداق مەكتەپلەردە قىزلار، ئاياللارنىڭ ئوقۇشى مۈمكىن ئەمەس ئىدى. لېكىن دۇنياۋى تەرەققىيات، بولۇپمۇ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى يېڭى مەدەنىيەت، ئىدىيە ئىنقىلابىنىڭ تەسىرى كۈچلۈك بولغان گېزىت-ژورناللار، ئەخلاقىي تەربىيە رىسالە كىتابچىلىرى، ئىلغار ئالىملارنىڭ دىيارىمىزدىكى زىيارەت، سۆھبەت-بايانلىرىنىڭ تەسىرى بىلەن كۆپلىگەن ئىلغار سودا-سانائەتچىلەر، چەت ئەللەردە ئوقۇغان، سودا-تىجارەت قىلغان مەدەنىيەت-مائارىپ پىشىۋالىرى، بىر قىسىم جامائەت ۋە جەمىيەت ئەربابلىرى نوپۇسنىڭ زور كۆپچىلىكىنى تەشكىل قىلىدىغان ۋە كەلگۈسىدىكى ياش ئەۋلادلارنىڭ " تەربىيىچى ئانىلىرى " بولىدىغان قىزلارنىڭ يېڭىچە مەكتەپلەرگە بېرىپ، زامانىۋى مائارىپتىن بەھرىمەن بولۇشىنى چاقىرىق قىلدى. نەتىجىدە دەسلەپ 1934-يىلى قەشقەر شەھرىدىكى << يۇمىلاق شاھەر قورغان>> غا تەۋە تېرەكلىك دېگەن يەردە قەشقەردىكى مەرىپەتپەرۋەر تىجارەتچىلەر، مەشھۇر كىشىلەرنىڭ مەبلەغ سېلىشى بىلەن << مەھمۇدىيە>> نامىدا بىر مەكتەپ ئېچىلدى. <br />بۇ مەكتەپتە يۇقۇرى قاتلام كىشىلەرنىڭ بالىلىرى ئوقۇيدىغان بولدى. بۇ مەكتەپكە 40 دەك قىز ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىندى، بۇ مەكتەپتە مۇنەۋۋەر خانىم ئاتلىق بىر تاتار ئايال، ئايشەم سايىت ھاجى خانىم ئوقۇتقۇچى بولدى. مۇنەۋۋەر خانىم ھېساب ۋە ئانا تىلى دەرسى، ناخشا دەرسى، لاتىن تىلى دەرسى قاتارلىق دەرسلەرنى بەرگەن. ئوتتۇرا ئاسىيا تەۋەسىدىن تۇرمۇش مەسىلىسى تۈپەيلىدىن قەشقەرگە كېلىپ قالغان بۇ ئايال ئوقۇتقۇچى خانىم تەن سالامەتلىكىنىڭ ئانچە ياخشى ئەمەس، بىر تەرەپ پۇتىنىڭ مېيىپ بولۇشىغا قارىماي، پۈتۈن ئىخلاسى بىلەن ئوقۇغۇچىلارغا دەرس ئۆتكەن. ئۇ ئوقۇغۇچىلارغا تاتارچە: <br />ئىشىكنىڭ ئالدى يېشىل گۈللەر، <br />يېيىپ قويسا كۆتەرمى(كۆتەرمىدى). <br />ئېركىنلىكتە ئۆسكەنىم، <br />ئېغىر سۆزلەر كۆتەرمى( كۆتەرمىدى). <br />بولما ماتۇر( چىرايلىق)، بول بەختلىك، <br />بەختلىك يۈرسە يەملى. <br />قاتارلىق تاتار خەلق ناخشىلىرىنى ئۆگىتىپ، ئوقۇغۇچى قىزلارنى ئىستېتىك تەربىيىگە ئىگە قىلغانىدى. بۇ مەكتەپنىڭ ئۆگىنىش ۋە ئۆگىتىش قىزغىنلىقى يۇقۇرى بولۇپ، ھەربىر ئاي، ھەربىر چارەك ۋە مەۋسۇملاردا ياخشى ئۆگەنگەنلەر ئالاھىدە مۇكاپاتلىنىپ تۇرغان. بىراق سىياسى ۋەزىيەتتە ئۆزگىرىش بولۇپ، مەكتەپ ئېچىلىپ ئالتە ئايدىن كېيىنلا تاقىلىپ كەتكەن. <br />ۋەزىيەت ئوڭشالغاندىن كېيىن يەنە بىر قىسىم مائارىپپەرۋەر كىشىلەر، مەشھۇر زىيالىلار، تىجارەتچىلەر ئوتتۇرىغا چىقىپ، ئاياللار مائارىپى ھەققىدى تەشۋىقاتنى كۈچەيتتى. نەتىجىدە، قەشقەردىكى كەڭ ئامما ھەقىقى سەپەرۋەرلىككە كەلدى. دىنىي زاتلاردىن مەشھۇر ئۆلىما-ئالىم جامال ئاخۇن خەلپىتىم، سودا-سانائەتچىلەردىن مۇھەممەد نىياز مەخسۇم، ئىمىن ھاجىم شىركەت، ئۆزبېك بايلاردىن تىللا قارىم، ئىسرائىل شاڭزوڭ، شېرىپ بەگ، مامۇت ئاخۇن ئولاي، تۇرسۇن ئاخۇن (ئەپەندىم) مەخسۇم، قاسىم ھاجىم ئاچچىقسۇچى قاتارلىق قەشقەردىكى مەرىپەتپەرۋەر كىشىلەر باشلامچى بولۇپ، ئۆزلىرىنىڭ بىر-ئىككىدىن قىز پەرزەنتلىرىنى پەننىي مەكتەپلەردە ئوقۇشقا ئەۋەتتى، بۇنىڭ قەشقەر شەھىرىدىكى جامائەتچىلىك ئارىسىدا تەسىرى ئىنتايىن زور بولدى. <br />ئۇزاق ئۆتمەي قەشقەر شەھىرى ئەنجان كوچىسىدا ئولتۇرۇشلۇق مەرىپەتپەرۋەر بايلاردىن مۆھىددىن جانباينىڭ ھەشەمەتلىك ھويلىسىنىڭ 2-قەۋىتىدە << ئاياللار مەكتىپى>> قۇرۇلۇپ، ئايشەم سايىت ھاجى بۇ يەردىكى مەكتەپكە مۇدىر بولدى. گەرچە سىنىپ بىرلا، ئوقۇغۇچى سانى نىسبەتەن ئاز بولسىمۇ، لېكىن ئۇ قەشقەر تەۋەسىدىكى بىر ئىجادىيەت ۋە يېڭىلىق بولغاچقا، قەشقەر شەھىرى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى يېزا-كەنتلەرگە ئاجايىپ كۈچلۈك تەسىر كۆرسەتتى. <br />جەمىيەتتىكى قىزلار-ئاياللارنى يېڭى پەننىي مەكتەپلەردە ئوقۇتۇپ، زامانىۋى بىلىم ئېلىش پۇرسىتىگە ئىگە قىلىش جەريانىدا مەرىپەتپەرۋەر زىيالىلار، نوپۇزلۇق كىشىلەرنىڭ ئاغزاكى تەشۋىقاتى، جۈملىدىن ئەدەبىيات-سەنئەت شەكىللىرى بىلەن سەھنىلەردە قىلىنغان تەشۋىقاتتىن ئىبارەت كۈچلۈك سەپەرۋەرلىكنىڭ تەسىرى نەتىجىسىدە بۇ مەكتەپتە قىزلار بىلەن تولغان يەنە بىر سىنىپ پەيدا بولدى. <br />مەكتەپ ئورنى ئىككىگە كۆپەيدى. قىسقىغىنە ۋاقىت ئىچىدە قۇرۇلغان ئىككى ئورۇندىكى تۆت سىنىپلىق قىزلار ۋە ئاياللار مەكتەپلىرىگە قەشقەردە ئولتۇراقلىشىپ قالغان مەرىپەتپەرۋەر تاتار زىيالىلىرىدىن يۈسۈپ مۇزەپپەر ئەپەندىنىڭ ئايالى خەدىچە مۇزەپپەر خانىم، سالاھىدىن داموللامنىڭ ئايالى مۇشفىقە خانىم قاتارلىق پىشقان، ئىجتىھاتلىق، قابىل مائارىپچىلار ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلۈپ، دەرسلىك جەھەتتىن يېڭىلىق يارىتىپ ۋە يېتەكچىلىك قىلىپ، مەكتەپلەردىكى ئاياللارنىڭ بىلىم قۇرۇلمىسىنى ياخشىلاشقا پۇختا ئاساس سالدى. مەكتەپتىكى قىز-ئاياللارغا ئوقۇش، ئۆگىنىش، بىلىم ئېلىش مەزمۇن قىلىنغان، كىشىنىڭ يۈرەك تارىنى چېكىدىغان مۇڭلۇق ناخشىلارنىمۇ ئۆگەتتى. <br />ئىلىم-مەرىپەتنىڭ ئانا ماكانى بولغان قەشقەردە تارىختىن بېرى خەلقىمىز ئۆز پەرزەنتلىرىنىڭ ئىلمىي ۋە ئەخلاقىي تەربىيەت مەسىلىلىرىگە ئىزچىل كۆڭۈل بۆلۈپ كەلگەن. جۈملىدىن قىز پەرزەنتلىرى، ئەھلى ئاياللىرىنىڭ بىلىم ئېلىش، ئوقۇش، ئەخلاقىي تەربىيەدىن بەھرىمەن بولۇش ئىشلىرىغا باش قاتۇرۇپ، ئىمكانىيەت ۋە شارائىت يارىتىپ بەرگەن. بۇ تەربىيەت مۇساپىسى مەھەللىۋى دىنىي مەكتەپلەر، مەشھۇر بۈۋى-خېنىملار ۋە پازىل ئالىم–ئۆلىمالارنىڭ ھوزۇرىدىكى خۇسۇسىي مەكتەپلەردە، مەخسۇس قىز-ئاياللار سىنىپلىرىدا داۋاملىشىپ كەلگەنىدى ھەم بۇ ساھەدە قىز-ئاياللارنى ھىدايەتكە يېتەكلىگۈچى رەھناماللار، نوپۇزلۇق ئايال مۇئەللىملەر بارلىققا كەلگەنىدى. پەقەت يېقىنقى زاماننى ھېسابلىغاندىمۇ، 30-يىللارنىڭ ئالدى-كەينىدە قەشقەر دائىرىسىدە ناھايىتى نۇرغۇن مەھەللىۋى دىنىي مەكتەپلەر بولۇپ، ئۇلاردىن مەشھۇرراقلىرى____ قەشقەر نەزەرباغ قۇملۇقتىكى مەشھۇر مائارىپچى زات قاسىم ھاجىم خەلپىتىم يېتەكچىلىك قىلىۋاتقان مەكتەپ؛ شەھەر ئىچىدىكى ئۆمەر ئاخۇن خەلپىتىم يېتەكچىلىك قىلغان مەكتەپ؛ بۈۋەرىخان بۈۋىم، مەشھۇر بۈۋى خېنىملاردىن بولغان ئۇستاز شەرىخان بۈۋىم، ئىبراھىم خەلپىتىمنىڭ ئايالى بۈۋى خەلىچە خانىم قاتارلىقلارنىڭ ھوزۇرىدىكى مەكتەپلەر. <br />بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ بۇرۇن قۇرۇلغىنى قەشقەر شەھىرى توختى مىراخور كوچىسى( ھازىرقى سۈت-قايماق كوچىسى) دىكى مەرىپەتپەرۋەر زات مۇھەممەد ئەلى شاڭيۇملارنىڭ خۇسۇسىي جايىغا قۇرۇلغان ئىمىن ھاجىم خەلپىتىم باشقۇرۇشىدىكى كونا مەكتەپ بولۇپ، 1885- يىلى قۇرۇلغاندىن تارتىپ قەشقەردىكى نۇرغۇن ئىلىم تەشنالىرىنى تەربىيىلەپ كەلگەن. بۇ مەكتەپتە ئىمىن ھاجىم خەلپىتىمنىڭ ئوغلى ئىبراھىم ئاخۇن خەلپىتىمنىڭ ئايالى ئۇستاز بۈۋى خەلىچە خېنىم نۇرغۇن قىز-ئاياللارنى ئۇزۇن زامانلار مابەينىدە تەربىيىلەپ ئوقۇتۇپ كەلگەن، بۇ مەكتەپتە يەنە بۈۋى خەلىچە خېنىمغا ھەمكارلىشىپ خەدىچە مۇزەپپەر ئاتلىق بىر تاتار ئايال مۇئەللىم قىز-ئاياللارغا مەدەنىيەت دەرسلىرىنى ئۆگەتكەن. <br />قەشقەردىكى يېڭى مائارىپ ھەرىكىتىنىڭ تەسىرى ۋە ئىلھامى بىلەن ھەرقايسى يەرلەردە قۇرۇلغان مەكتەپلەردىكى قىز-ئاياللار " دورغا بەگ كۆلبېشى مەدرىسى" گە يۆتكىلىپ، مەكتەپنىڭ سىنىپ سانى كۆپەيگەن. بۇ يەردىكى مەكتەپكە ئىمىن ھاجىم خەلپىتىم باشقۇرۇشىدىكى مەكتەپنىڭ ئوقۇتۇش ئەسلىھەلىرىمۇ بىرلىكتە يۆتكەلدى. نەتىجىدە قىز-ئاياللار سەككىز سىنىپ، 15 نەپەر ئوقۇتقۇچى خادىم، 250دىن كۆپ ئوقۇغۇچىسى بار بىر مەكتەپكە ئايلاندى. بىراق بىر مەزگىل ئۆتكەندىن كېيىن قىز-ئوغۇللارنىڭ بىر يەردە ئوقۇشى تازا مۇۋاپىق بولمىغاچقا، ئوغۇل ئوقۇغۇچىلار پاخال بازىرى " تاقىچىلار مەھەللىسى " دىكى يەرگە كۆچۈرۈلۈپ. ئۇ يەردە 12 سىنىپلىق بىر مەكتەپ بىنا قىلىندى. <br />قەشقەردىكى قىز-ئاياللارنىڭ مەكتەپتىكى ئوقۇش، تەلىم-تەربىيە ئىشلىرى كەڭ ئاممىۋى ئاساسقا ئىگە بولغاندىن كېيىن، جەمىيەتنىڭ كۆڭۈل رايى، مەكتەپنىڭ ئوخشىمىغان ياشتىكى ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئوقۇش نورماللىقى، مەكتەپنىڭ كېيىنكى تەرەققىياتىنى كۆزدە تۇتۇپ، قىزلار بىلەن تۇرمۇشقا چىققان ئاياللار ئارىسىدىكى پەرققە ئاساسەن قىز ئوقۇغۇچىلار بىلەن تۇرمۇشقا چىققان ئوقۇغۇچىلارنى ئايرىپ ئوقۇتىدىغان سىنىپلارنى تەسىس قىلىش تەقەززا قىلىندى، 1937-يىلى قەشقەر شەھىرىنىڭ شىمالىدىكى تۈمەن دەرياسى تەرەپتىكى " پاخال بازىرى " دېگەن جايدا ئولتۇرۇشلۇق مەرىپەتپەرۋەر ئابدۇراخمان باينىڭ خۇسۇسىي جايىغا تەسىس قىلىنغان مەكتەپكە ئاياللارنىڭ سەككىز سىنىپى يۆتكەلدى. بۇ يەردىكى دەسلەپ باشلانغۇچ، كېيىن مەخسۇس ئاياللار ئوقۇيدىغان قىلىنغان مەكتەپ كېيىنكى چاغلاردا خەلق ئارىسىدا << چوكانلار مەكتىپى >> دەپ ئاتالدى. بۇ يەردىكى سىنىپلار قەشقەر ئۇيغۇر ئۇيۇشمىسى، مائارىپ ئىدارىسىنىڭ باشقۇرۇشىدا ئىدى. ئەڭ دەسلەپ << چوكانلار مەكتىپى>> گە مۇدىر ۋە مۇئاۋىن مۇدىر بولغان موللا باقى بوتا ھاجىيۇف ئەپەندى، ئۇنىڭ ئايالى مەريەم بوتا ھاجىيۇف خانىم قاتارلىقلار ئەينى دەۋردىكى كۆزگە كۆرۈنگەن زىيالى، پىشقان پىداگوكلار بولغانلىقى ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ ياخشى باشقۇرۇشى ۋە ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەن مەكتەپنىڭ ئوقۇتۇش ، تەلىم-تەربىيە سۈپىتى پەيدىنپەي يۇقۇرى كۆتۈرۈلدى. <br /><br />قەشقەردىكى مائارىپ ھەرىكىتىنىڭ تەسىرىدە قەشقەر ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى جايلاردا مەكتەپتە ئوقۇشنى ئارزۇ قىلىدىغان قىز-ئاياللارنىڭ سانى تېز كۆپەيدى. شەھەر ئەتراپىدىكى قوغان، سەمەن، ئاۋات، بەشكېرەم، قازىرىق، توققۇزاق، ئوپال، كوناشەھەر، يېڭى ئۆستەڭ قاتارلىق جايلاردا نۇرغۇن يېڭى مەكتەپلەر ئېچىلدى. ئەنە شۇنداق تەرەققىيات ۋە ئاياللار مائارىپىنى يۈكسەلدۈرۈش، ئايال ئوقۇتقۇچىلارنى تەربىيىلەشنىڭ جىددى ئېھتىياجىغا ماسلىشىش ئۈچۈن ئاياللار مەكتەپلىرىنىڭ قارمىقىدا ئايال ئوقۇتقۇچىلارنى تەربىيىلەش كۇرسى ئېچىش قارار قىلىنىپ، <br />" ئاياللارنى ئاياللار ئوقۇتۇش"، " ئاياللارنى ئاياللار باشقۇرۇش " پىرىنسىپىغا ئاساسەن ، مۇددەتلىك ، يەنى بىر يىل، ئالتە ئاي، بىر يېرىم يىل، ئىككى يىل ۋاقىت مۇددىتى بويىچە ئوقۇغۇچى تەربىيىلەش ئېلىپ بېرىلدى. بۇ يەردە يەنە باشلانغۇچ سىنىپلارمۇ داۋاملىق ئوقۇۋەردى. بۇ مەكتەپلەر كېيىنكى كۈنلەردە ئوقۇتقۇچى تەربىيىلەشنى ئاساس قىلغانلىقتىن << دارىلمۇئەللىمىن>> دەپمۇ ئاتىلىدىغان بولدى. <br />1935-يىلىنىڭ ئالدى-كەينىدە قەشقەر شەھەر ئەنجان كوچىسىغا جايلاشقان كونا لىجىڭ يامۇل دېگەن يەردىكى كېرەمزادىلەردىن ئابدۇرەھىم بايۋەتچە ۋە ئابدۇللا بايۋەتچىلەرنىڭ ئازادە ھويلىسىدا ( ھازىرقى قەشقەر شەھەرلىك بالىلار باغچىسىنىڭ ئورنىدا) خېلى بۇرۇنلا ھەرخىل كۇرس، مەكتەپلەر ئېچىلغان بولۇپ، كېيىن شۇ يەردە قەشقەردىكى خانىم-قىزلارنى ئوقۇتۇدىغان بىر مەكتەپ بىنا قىلىندى. مەشھۇر ئۇستاز ئايشەم سايىت ھاجىم ئوقۇتقۇچى ۋە مەكتەپ مۇدىرى بولدى. بىرقانچە يىل ئۆتكەندىن كېيىن بۇ يەردە ئايال ئوقۇتقۇچىلارنى تەربىيىلەشنى مەقسەت قىلغان << دارىلمۇئەللىمات>> تەسىس قىلىندى. بۇ مەكتەپ ياتاقلىق قىلىندى، تەمىنات مەسىلىسىنى ئۇيغۇر ئۇيۇشمىسى ۋە مائارىپ ئىدارىسى ئۆز ئۈستىگە ئالدى. مەكتەپكە سىرتقى جايلاردىن كەلگەن ئوقۇغۇچىلارغا تاماق مەكتەپ ئاشخانىسى تەرىپىدىن ھەقسىز تارقىتىپ بېرىلدى، ياتاقتا يېتىپ ئۇقۇيدىغانلارغا يوتقان-كۆرپە ھەقسىز تارقىتىلدى، ھەتتا قەلەم، سىياھ، قېرىنداش، دەپتەر(تىترات)قاتارلىق ئوقۇش ماتىرىياللىرىمۇ ھەقسىز تارقىتىپ بېرىلدى. مەكتەپكە قەشقەر شەھرىدىن باشقا ، قەشقەرگە قاراشلىق ئاۋات، بەشكېرەم، يېڭى ئۆستەڭ، توققۇزاق، ئاستىن ئاتۇش، ئۈستۈن ئاتۇش، پەيزىۋات، يېڭىسار، مەكىت، مارالۋېشى، يەكەن قاتارلىق جايلاردىن ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىناتتى. <br />بىرقانچە يىل ئۆتكەندىن كېيىن ئەنجان كوچىسىدىكى << دارىلمۇئەللىمات>>تا، مائارىپ-مەدەنىيەت ھەرىكىتى تەرەققىياتىنىڭ ئېھتىياجى، شۇنداقلا شەھەر ئىچىدىن ، ئەتراپتىن كېلىۋاتقان ئوقۇغۇچىلارنىڭ كۆپلۈكىدىن مەكتەپ ئورنى تارلىق قىلىپ قىيىنچىلىق پەيدا بولدى. يۇقۇرىنىڭ تەستىقى ۋە مەبلەغ سېلىشى بىلەن بۇ مەكتەپتىكى بەش سىنىپ يەنى 250تىن ئارتۇق خانىم-قىز ئوقۇغۇچى قەشقەر شەھرىنىڭ ئارقا ئوردا دېگەن يېرى( ھازىرقى شىنخۇا كىتابخانىسىبىناسى يېنىدىكى كوچا) دە يېڭىدىن سېلىنغان ئىككى قەۋەتلىك ئازادە مەكتەپ بىناسىغا كۆچۈرۈلدى. مەكتەپ قۇرۇلىشىغا 4 يىل ۋاقىت سەرپ قىلىنغان ئىدى. ئەسلىدىكى لىجىڭدىكى مەكتەپتە قىز ئوقۇغۇچىلار داۋاملىق ئوقۇۋەردى. <br />1934-يىلى قەشقەر ياۋاغ كوچىسى گۆر مەھەللىسىدىكى " دومباخانا" ئورنى بۇزۇلۇپ<< دارىلئەيتام>> مەكتىپى قۇرۇلدى. مەكتەپنىڭ پەس تەرەپتىكى سىنىپلىرىدا ئوغۇللار، ئۈستى تەرىپىدە قىزلار ئوقۇيتتى، مەخسۇس قىزلار سىنىپلىرى 12 دىن ئارتۇق بولۇپ، 350—400 دەك ئوقۇغۇچى، 20دىن ئارتۇق ئوقۇتقۇچى بار ئىدى. دەسلەپ بېلىقىز باھاۋىدىن مۇسابايىۋا خانىم، كېيىن نۇرنىسا ئېلى خانىم قاتارلىقلار مەكتەپ مۇدىرى، سوپۇرا موللا ئەيسا خانىم، خەيرىنىسا ئەمەت خانىم قاتارلىقلار ئىلمىي مۇدىر بولغان. چولپان قادىر خانىم، بېلىقىز جالالىدىن خانىم، نۇرنىسا نىياز، ئائىشە نۇر خانىم قاتارلىقلار ئوقۇتقۇچى بولغان، ئائىشە نۇر خانىم يەنە تەرتىپ مۇدىرى ئىدى. <br />1937-يىلى ئەسلىدىكى ئەنجان رەستە ئىچىدىكى " سۇللاھ مازار غوجام" قەبرىستانلىقى چېقىلىپ، بىر مەكتەپ سېلىنغان. بۇ مەكتەپ كېيىن << گىراژدانلار مەكتىپى>> دەپ ئاتالغان. بۇ مەكتەپنى قەشقەر ئۇيغۇر ئۇيۇشمىسى مەبلەغ چىقىرىپ قۇرۇپ چىققان بولۇپ، بۇ مەكتەپتە سەككىز سىنىپ، 300 دىن ئوشۇق قىز ئوقۇغۇچى ئوقۇغان. بۇ مەكتەپكە دەسلەپتە بېلىقىز باھاۋىدىن مۇسابايىۋا خانىم، تاش قارى ئەپەندى، پاتىمە ئابدۇلرەھىم قاتارلىقلار مۇدىر بولغان. <br />يەنە 1934-يىلى قەشقەردىكى مائارىپ دولقۇنىدا قىزىل دۆۋە دېگەن جايدا مەرىپەتپەرۋەر زات توختى ھاجىم ئۆزىنىڭ خۇسۇسىي جايىدا ئۆز مەبلىغى بىلەن بىر مەكتەپ سالغان بولۇپ، قىزلار ئايرىم ئۈچ سىنىپتا، ئوغۇللار ئايرىم سىنىپتا ئوقۇغان. بۇ يەردە جەمىلە خانىم، ئىمىگۈسۈم خانىم قاتارلىقلار ئوقۇتقۇچى بولغان. <br />ھەرقايسى جايلاردىكى ئاياللار مەكتەپلىرىنىڭ مۇنداق تەقەززالىق ۋە يۇقۇرى قىزغىنلىق بىلەن كۆپلەپ قۇرۇلۇشى، بۇ مەكتەپلەردە ئوقۇيدىغان ئوقۇغۇچىلارنىڭ سانىنىڭ ئۈزلۈكسىز كۆپىيىشى ۋە سۈپىتىنىڭ يۇقۇرى كۆتۈرۈلۈشى بىلەن ، قەشقەردىكى ئاياللار مائارىپى يۈكسىلىپ، يېڭى باسقۇچ، يېڭى تەرەققىياتقا ئېرىشتى. قەشقەردىكى تۇنجى ئاياللار مەكتەپلىرى ۋە قەشقەردىكى ئاياللار مائارىپ ھەرىكىتىنىڭ تارىخى ئىنتايىن شەرەپلىك بولۇپ، داغدۇغىسى چوڭ، يېتىشتۈرگەن ئىقتىساسلىق خادىملىرى كۆپ، تەلىم-تەربىيە سۈپىتى يۇقۇرى، ئۇنىڭدا نۇرغۇن ئارتۇقچىلىق ۋە ئەۋزەللەك بار: <br />(1) بۇ مەكتەپلەردە ھازىرقى زامان پەن-مەدەنىيەت بىلىملىرىنى ئۆگىنىشتە ئاساس بولىدىغان دەرسلەردىن ھېساب، " ئانا تىل" نامىدىكى ئۇيغۇر تىلى قائىدىلىرى، ئەدەبىيات، تارىخ، خەنزۇ تىلى، ئەخلاق دەرسلىكى، " يۇرت بەلگىسى" نامىدىكى جۇغراپىيە، تەبىئەت، ئېقىم مەسىلىلىرى، دۇنيا تارىخى، ناخشا، رەسىم، تەنتەربىيە ، " ھېپىزى سەھەت" ( يەنى ھازىرقى " گىگېنا" دەرسى) قاتارلىق دەرسلەر تەسىس قىلىنغان. (2)قەشقەردىكى ئاياللار مەكتەپلىرىدە باشلانغۇچ سەۋىيىدىكى سىنىپ ۋە تولۇقسىز ئۇتتۇرا سەۋىيىسىدىكى ھەرخىل كۇرس، مەخسۇس ئوقۇتقۇچى يېتىشتۈرۈش مەقسىدىدىكى " دارىلمۇئەللىمات" سىنىپلىرى بولۇپ، ئوقۇتقۇچىلارنى تەربىيىلەش سىنىپلىرىغا " پىداگوگىكا"، " پىسخولوگىيە"، " مېتودىكا" قاتارلىق ئوقۇ-ئوقۇتۇش ئىشلىرىغا دائىر مۇھىم بىلىملەر ئۆگىتىلگەن. (3)مەكتەپتە ئالتە كۈن ئوقۇپ، جۈمە كۈنى دەم ئېلىش كۈنى قىلىنغان. دەرسلەر سائەت ھېسابىدا، ھېساب كۈندە ئىككى سائەتتىن ھەپتىسىگە 12 سائەت، ئەدەبىيات ۋە ئۇيغۇر تىلى دەرسى كۈنىگە ئىككى سائەتتىن ھەپتىسىگە 12 سائەت، خەنزۇ تىلى دەرسى ھەپتىدە ئۈچ -تۆت سائەت، قالغان دەرسلەرمۇ ھەپتىسىگە ئىككى سائەتتىن قىلىپ ئورۇنلاشتۇرۇلغان. دەرسلەر چۈشتىن بۇرۇن 4 سائەت، چۈشتىن كېيىن 4 سائەت قىلىپ ئايرىلغان، ھەر بىر دەرس سائىتى 40 مىنۇتتىن 50 مىنۇتقىچە بولغان. مەكتەپلەردىكى دەرسلىك ۋە ئوقۇتۇش تۈزۈمىمۇ ئاساسەن سوۋېتلەردىن كەلگەن ۋە شۇلارغا تەقلىد قىلىنغان. بۇ دەرسلەر مەخسۇس سائەت، مەخسۇس پروگرامما، مۇقىم ئوقۇتقۇچى بولغان ھالدا ئىزچىل ۋە مۇنتىزىم ، تولۇق ئوقۇتۇلغان. (4) ئەينى دەۋردىكى تارىخى شارائىت، خەلقنىڭ ئاڭ-سەۋىيەسى، زامان چەكلىمىسى، مىللىي ئۆرپ-ئادەت، دىنىي ئېتىقاد مەسىلىلىرىنىڭ مىللىيلىق، تارىخىيلىق، ئاممىۋىيلىق، خەلقئارالىق، ئۇزاق مۇددەتلىك ئىكەنلىكىدەك خۇسۇسىيەتلىرىگە ئاساسەن، مەكتەپنىڭ جەمىيەتتىن، خەلقنىڭ ھىمايىسىدىن ئايرىلىپ قالماسلىقى ۋە ئەخلاق تەربىيەدە ئېتىقادنى يېتەكچى قىلىش ئۈچۈن، مەكتەپلەردىكى دەرسلەر قاتارىدا مەخسۇس دىن دەرسىمۇ تەسىس قىلىنغان. قەشقەردىكى نامى بار ئۇستاز ئۆلىمالاردىن ئۆمەر ئاخۇن خەلپىتىم، ئىسمائىل ئاخۇن خەلپىتىم، شەرىخان بۈۋىم، سائادەت قاسىم، بۇرۇن " دارىلمۇئەللىمات" تا ئوقۇپ ئوقۇتقۇچى بولغان بۈۋەرخان بۈۋىم، تاتار كەرىمە خانىم قاتارلىقلار " قۇرئان كەرىم"، ھەتتا " قۇرئان كەرىم" نى ئوقۇش قائىدىلىرى ھەققىدىكى " ئىلمىي تەجۋىد"كىچە دەرس بېرىپ، بۇ يەردىكى خانىم-قىزلارنى ئىمان-ئېتىقادلىق كىشىلەردىن قىلىپ يېتىشتۈرۈشكە كۈچ چىقارغان. (5) مەكتەپ ئوقۇغۇچىلارنىڭ تەۋەلىكىنى باشقۇرۇشنى ئالاھىدە چىڭ تۇتقان، مەكتەپلەردە ئوقۇۋاتقان قىزلارنى ئاتا-ئانىسى تۇرمۇشقا چىقىرىدىغان بولسا، مەكتەپتىن رۇخسەت سوراش تەلەپ قىلىنغان.ئىلتىماسقا ئاساسەن مەكتەپ ئۇلارغا 15كۈنلۈك توي توي ئىجازىتى بېرىپ، 15 كۈندىن كېيىن يەنە داۋاملىق مەكتەپكە كېلىپ ئوقۇشىنى تەلەپ قىلغان. 15 كۈندىن كېيىن كەلگەنلەرگە ئالاھىدە قەغەز بېرىلىپ، ئەسلى مەكتەپتىكى ئوقۇش تەۋەلىكى بىكار قىلىنىپ، << چوكانلار مەكتىپى>> گە چىقىپ ئوقۇش رەسمىيىتى بېجىرىپ بەرگەن. شۇڭا قەشقەردىكى ئاياللار مەكتەپلىرىنىڭ جەلپ قىلىش كۈچى ئالاھىدە زور بولۇپ، مەكتەپكە كېلىپ ئوقۇيدىغان خانىم-قىزلارنىڭ سانى يىلدىن يىلغا كۆپەيگەن. <br />قەشقەردىكى ئاياللار مەكتەپلىرىنىڭ باشقۇرۇلۇشى ۋە ئوقۇتۇش ئىشلىرىدىكى پائالىيەتلىرى قەشقەردىكى سىياسىي، ئىجتىمائىي مۇھىتنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىماي قالمىدى. ئاياللار مەكتىپى قۇرۇلغاندىن تارتىپ تاكى 43—44-يىللارغىچە بولغان 10 يىل جەريانىدا مەكتەپنىڭ تەلىم-تەربىيە ئىشلىرى نىسبەتەن ئىلغار، ئوقۇتۇش سۈپەت-سەۋىيەسى خېلىلا يۇقۇرى، باشقۇرۇش ئىشلىرى مۇكەممەل بولدى، بۇ ئاياللار مائارىپىنىڭ ئىلگىرىلەش دەۋرى ئىدى. <br />1944-يىلىدىن تارتىپ 49-يىلىغىچە بولغان جەرياندا گومىنداڭ ئاياللار مائارىپ ھەرىكىتىگە نىسبەتەن بۇزغۇنچىلىق رول ئوينىدى، كەڭ ئوقۇتقۇچى خانىملار ھەر خىل سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ھەر خىل سىياسىي پائالىيەتلەر، پىرقە-گۇرۇھلارغا قاتنىشىشقا مەجبۇر بولۇپ قالدى. جەمىيەتتە ئاياللارنىڭ ئورنى يەنە تۆۋەنلەپ كەتتى، مەكتەپلەرنىڭ تەلىم-تەربىيە ئىشلىرى ئىزچىل ۋە تەرتىپلىك بولالماي، ئاجىز، قالايمىقان ، چۇۋالچاق بولۇپ كەتتى، جۈملىدىن جەمىيەتتىكى مائارىپنىڭ پەرۋىشكارلىرى بولغان ھەر ساھە ئەربابلىرى تۈرلۈك سىياسىي زىيانكەشلىك تۈپەيلى ئۆلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىدىن ئەنسىرەپ، مەكتەپلەرنىڭ ئوقۇتۇش، تەلىم-تەربىيە خىزمەتلىرىگە بۇرۇنقىدەك قىزغىن ھەمدەمدە بولالمىدى. بۇ چېكىنىش، خاراپ بولۇش دەۋرى ئىدى. <br />1950-يىللارغا كەلگەندە << دورغىبەگ>> دىكى مەكتەپ خېلى ئۇزاق داۋاملاشتى، << دارىلئەيتام>> دىكى ، << گىراژدانلار مەكتىپى>> دىكى، توختى ھاجىمنىڭ قىزىل دۆۋىدىكى مەكتىپىدىكى، شامالباغدىكى قىزلار سىنىپلىرى دەسلەپ << دورغىبەگ>>كە، كېيىن نوبېشىدىكى 5-مەكتەپكە يىغىلىپ، قەشقەردىكى بارلىق قىزلار شۇ يەردە ئوقۇيدىغان بولدى. 1956-يىلىدىن كېيىن قەشقەردىكى ئاياللار مەكتەپلىرى ۋە قىزلار سىنىپلىرى رەسمىي ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، ھەر قايسى مەكتەپلەردە ئوقۇغۇچىلار قىز-ئوغۇل دەپ ئايرىلماي، بىرلىكتە ئوقۇش يولغا قويۇلدى. <br />30-يىللاردىن ئېتىبارەن قانات يايغان مەدەنىيەت ھەرىكىتى جەريانىدا قۇرۇلۇپ، تەرەققى قىلغان قەشقەردىكى ئاياللار مەكتەپلىرى، ئاياللار مائارىپى قەشقەر ۋىلايىتى تەۋەسىدىلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن جەنۇبىي شىنجاڭ تەۋەسىدە تۇنجى قېتىملىق بىر ئىجادىيەت ۋە تۇنجى قەدەم ئىدى. قەشقەرنىڭ مىللى مائارىپ تارىخى تەتقىقاتىدا قەشقەردىكى ئاياللارنىڭ تۇنجى پەننىي مەكتەپلىرى ھەققىدە تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىش، ئۇنىڭ تەرەققىيات مۇساپىسىنى ئەسلەش، ئۇنىڭغا ئوبىكتىپ ۋە ئىلمىي باھا بېرىش ناھايىتى مۇھىم بىر ئىش. بۇ خىل خىزمەت ئەستايىدىللىققا ئىگە ئىلمىي ئەمگەك بولۇپ، قەشقەر مىللىي مائارىپ تارىخىنى تولۇق نامايەن قىلىشتا كەم بولسا بولمايدىغان مۇھىم تەركىبى قىسىمنىڭ بىرى. قەشقەردىكى ئاياللار مەكتەپلىرىنىڭ شانلىق تۆھپىسى مائارىپ تارىخمىزدا ھەرگىز ئۆچمەيدۇ. <br /><br />مەنبە: << شىنجاڭ ئىجتىمائى پەنلەر مۇنبىرى>> 2007-5-سان<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-7172386665350058990?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-33542881728847827142009-07-02T20:45:00.000+08:002009-07-02T20:46:03.794+08:00ﺋﻪﺭﻩﭘﭽﯩﺪﻩ <<ﮬﯩﺠﺮﻩﺕ>> ﺩﯨﮕﻪﻥ ﺳﯚﺯ ﻛﯚﭼﯘﺵ ﺩﯨﮕﻪﻥ ﻣﻪﻧﯩﻨﻰ ﺑﯩﻠﺪﯗﺭﯨﺪﯗ.ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﻪ ﺩﯨﻪﻩﻥ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﯘ ﺋﻪﺷﯘ ﮬﯩﺠﺮﻩﺕ ﺩﯨﮕﻦ ﺳﯚﺯﺩﯨﻦ ﺗﯘﺭﻟﯩﻨﯩﭗ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ. ﺧﻪﻟﯩﻔﻪ ﺋﯚﻣﻪﺭ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﻩ ﻣﯘﺯﺍﻛﯩﺮﯨﻠﯩﺸﯩﺶ ﺋﺎﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﻪ 622-ﻳﯩﻠﻰ 7-ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 16-ﻛﯜﻧﻰ(ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪﺩ ﺋﻪﻟﻪﻳﮭﯩﺴﺴﻪﻟﻪﻣﻨﯩﯔ ﻣﻪﻛﻜﯩﺪﯨﻦ ﻣﻪﺩﯨﻨﯩﮕﻪ ﮬﯩﺠﺮﻩﺕ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﯞﺍﻗﺘﻰ) ﻧﻰ ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﻪ ﻛﺎﻟﯩﻨﺪﺍﺭﯨﻨﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﻨﯩﺶ ﻧﯘﻗﺘﯩﺴﻰ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺑﯩﻜﺘﻜﻪﻥ. ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﻪ ﺑﯩﺮﺧﯩﻞ ﺋﺎﻱ ﻛﺎﻟﯩﻨﺪﺍﺭﻯ ﺑﻮﻟﻮﭖ ،ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﺍ ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ ﻳﯧﯖﻰ ﭼﯩﻘﯩﺸﻰ ﯞﻩ ﺗﻮﻟﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ﻛﯩﭽﯩﻜﻠﯩﺸﯩﺸﻰ ﯞﺍﻗﯩﺘﻨﻰ ﺑﯩﻜﯩﺘﯩﺸﻨﯩﯔ ﺋﯚﻟﭽﯩﻤﻰ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﮬﯩﻘﯩﺮﯨﻴﻪ ﺑﯘﻳﯩﭽﻪ ﺑﯩﺮﻳﯩﻞ 354ﻛﯜﻥ ﺑﻮﻟﻮﭖ ،ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﻪ ﮬﯩﺴﺎﺑﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﺮﻳﯩﻠﺪﯨﻦ 11ﻛﯜﻥ ﺋﺎﺯ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ. ﺑﯩﺮﻳﯩﻞ 12ﺋﺎﻳﻐﺎ ﺑﯚﻟﯩﻨﯩﺪﯗ. ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﻪ ﻛﺎﻟﯩﻨﺪﺍﺭﻯ ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﻪ ﻛﺎﻟﯩﻨﺪﺍﺭﯨﺪﯨﻦ ﻗﯩﺴﻘﺎ ﺑﻮﻟﻐﺎﭼﻘﺎ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﭘﻪﺳﯩﻠﻠﻪﺭﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﺎﻻﻗﯩﺴﻰ ﻳﻮﻕ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻳﯩﻞ ﺑﯩﺸﻰ ﮬﻪﺭ ﻳﯩﻠﻰ ﺋﺎﻟﺪﯨﻐﺎ ﺳﯜﺭﯨﻠﯩﺪﯗ.ﺑﻪﺯﯨﺪﻩ ﺋﻪﺗﯩﻴﺎﺯﺩﺍ ﻛﻪﻟﺴﻪ،ﺑﻪﺯﯨﺪﻩ ﻛﯜﺯﺩﻩ ﯞﻩ ﺑﻪﺯﯨﺪﻩ ﻗﯩﺸﺘﺎ ﻛﯩﻠﯩﺪﯗ.<br />ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﻪ ﻛﺎﻟﯩﻨﺪﺍﺭﯨﺪﯨﻜﻰ 365ﻛﯜﻧﻨﻰ ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﻪ ﻛﺎﻟﯩﻨﺪﺍﺭﯨﺪﯨﻜﻰ 354ﻛﯜﻧﮕﻪ ﺑﯚﻟﯩﯟﻩﺗﺴﻪﻙ 1.031 ﺩﯨﮕﻪﻥ ﺳﺎﻥ ﭼﯩﻘﯩﺪﯗ. ﮬﯩﻘﯩﺮﻳﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﻟﯘﻡ ﺑﯩﺮﻳﯩﻠﯩﻨﻰ ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﻪ ﻳﯩﻠﯩﻐﺎ ﺋﺎﻳﻼﻧﺪﯗﺭﯗﺷﺘﺎ ﺋﺎﯞﺍﻝ ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﻪ ﻳﯩﻠﯩﻨﻰ 1.031ﮔﻪ ﺑﯚﻟﯚﭖ ،ﺋﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ﺋﯘﻧﯖﻐﺎ 622ﻳﺎﻛﻰ 621ﻧﻰ ﻗﻮﺷﺴﺎﻗﻼ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ. <br />ﻣﻪﺳﯩﻠﻪﻥ : ﮬﯩﺠﯩﺮﯨﻴﻪ 1410 -ﻳﯩﻠﯩﻨﯩﯔ ،ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﺎ ﻗﺎﻳﺴﻰ ﻳﯩﻠﯩﻐﺎ ﺗﻮﻏﺮﺍ ﻛﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺑﯩﻠﻤﻪﻛﭽﻰ ﺑﻮﻟﺴﺎﻕ، ﻣﯘﻧﺪﺍﻕ ﮬﯩﺴﺎﺑﻼﻳﻤﯩﺰ :<br />1989=622+(1.031ﺑﯚﻟﯘﻧﻤﻪ ﺑﻪﻟﮕﯩﺴﻰ 1410) <br />ﺋﻪﮔﻪﺭ ﻣﯩﻼﺩﯨﻴﯩﻨﯩﯔ ﻗﺎﻳﺴﻰ ﺑﯩﺮ ﻳﯩﻠﯩﻨﻰ ﮬﯩﺠﯩﺮﻳﯩﮕﻪ ﺋﺎﻳﻼﻧﺪﯗﺭﻣﺎﻗﭽﻰ ﺑﻮﻟﺴﺎﻕ ﻣﯘﻧﺪﺍﻕ ﻗﯩﻠﯩﻤﯩﺰ:<br />ﻣﻪﺳﯩﻠﻪﻥ 1970-ﻳﯩﻠﻰ.<br />1390=1.031 ﻛﯚﭘﻪﻳﺘﯩﺶ ﺑﻪﻟﮕﯩﺴﻰ (621-1970)<br />ﻗﻮﺷﺪﯨﻐﺎﻥ ،ﺋﺎﻟﺪﯨﻐﺎﻥ ﺳﺎﻥ 622ﻳﺎﻛﻰ 621ﻧﯩﯔ ﻗﺎﻳﺴﻰ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﺑﻮﻟﯩﯟﯨﺮﯨﺪﯗ. ﻧﻪﺗﯩﺠﻪ ﺗﻮﻏﺮﯨﻼﻧﻐﺎﻥ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻳﯩﻠﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﺋﺎﻟﺪﯨﻨﻘﻰ ﻳﯩﺮﯨﻢ ﻳﯩﻞ، ﺑﯩﺮﻯ ﻛﯩﻴﯩﻨﻜﻰ ﻳﯩﺮﯨﻢ ﻳﯩﻞ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-3354288172884782714?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-33920303187841237762009-07-02T20:40:00.000+08:002009-07-02T20:41:16.759+08:00ھېيت پەتىسى ئۇقۇشنىڭ ئەھمىيىتى:ھېيت مۇناسىۋىتى بىلەن داۋاملىق ئۇچرىشىپ تۇرالمىغان يىراق - يېقىندىكى ئۇرۇق - تۇققان، دوست - بۇرادەرلەر ئۆز ئارا يۈز كۆرۈشىدۇ. مۇڭدىشىدۇ، سىردىشىدۇ، ھال - ئەھۋال سورىشىدۇ. ھەر خىل سەۋەبلەر بىلەن قېيدىشىپ قالغانلار بىر - بىرىنى ئەپۇ قىلىش ئارقىلىق ئاداۋەتنى يۇيىۋېتىدۇ. ئىناق - ئىتتىپاق، خۇشال - خۇرام ئىللىق كەيپىيات ئەۋج ئالىدۇ. چوڭلار ۋە بالىلارمۇ روھى كۆتۈرەڭگۈ ھالدا ھېيت خۇشاللىقىغا چۆمىدۇ. <br /><br />ھېيت پەتىسىنىڭ تەرتىپلىرى:<br />1. ئالدى بىلەن تۇپراق بېشىغا چىقىپ ئۆلۈپ كەتكەن ئاتا - ئانا ۋە ئۇرۇق - تۇققانلارغا دۇئا تەگبىر قىلىنىدۇ. <br />2. نامازدىن يانغاندا جامائەت بىر - بىرى بىلەن قول ئېلىشىپ كۆرۈشۈپ، ئۆزئارا تەبرىكلەشكەندىن كېيىنلا ھەممىسى ئۆز ئۆيلىرىگە قايتىپ ئائىلىسىدىكىلەرنىڭ ھېيتىنى مۇبارەكلەيدۇ ۋە ھېيتلىق بېرىدۇ (ھېيتلىق بېرىشتە ئىقتىزادى ئەھۋالىغا قاراپ، ھېيتلىق ئالغۇچىلارنىڭ ياش پەرقى ۋە تۇرمۇش ئەھۋالىغا قاراپ ئاز - كۆپ تارقىتىلىدۇ). <br />3. تۇنجى بولۇپ ئاتا - ئانىسىنىڭ ئۆيىگە بېرىپ ئۇلارنىڭ ھېيتىنى مۇبارەكلەپ كۆڭلىنى يەتكۈزىدۇ.<br />4. خوشنا - خولۇملارنىڭ ئۆيلىرىگە ئۆز ئارا پەتە ئۇقۇشىدۇ.<br />5. شۇ يىل ئىچىدە مۇسىبەتلىك بولۇپ قالغانلارنىڭ ئۆيلىرىگە پەتىلەيدۇ. ھال - ئەھۋال سورايدۇ ۋە خەتمە - قۇرئان ئوقۇيدۇ.<br />6. قۇدا - باجا، ئاكا - ئۇكا، ئاچا - سىڭىللارنىڭ ئۆيلىرىگە پەتىلەيدۇ.<br />7. يېقىن ئەل - ئاغىينىلەر ۋە ئىشداشلارنىڭ ئۆيلىرىگە پەتىلەيدۇ.<br /><br />ھېيت پەتىسىنىڭ قائىدىلىرى:<br />«پەتە ئوقۇش» دېگەنلىك _ سۈرە پاتىھەنى(ئەلھەمدۇ.... سۈرىسى) تولۇق ئوقۇش دېمەكتۇر. <br />پەتىچى، ئالدى بىلەن پەتە ئوقۇماقچى بولغان ئۆينىڭ ئىشىكىنى يەڭگىل چېكىپ، ئۆي ئىگىسى چىققاندا قىزغىن كۆرۈشۈپ، ساھىمخاننىڭ باشلىشى ياكى قول ئىشارىسى بىلەن، ھېيتلىق داستىخان راسلانغان ئۆيگە كىرىدۇ. كۆرسىتىلگەن ئورۇنغا بېرىپ ئولتۇرغاندىن كېيىن دۇئاغا قول كۆتۈرۈپ پاتىھە سۈرىسى ئوقۇلغاندىن كېيىن ساھىپخاننىڭ ھېيتىنى مۇبارەكلەپ تەبرىك سۆزلىرى قىلىنىدۇ ۋە ھال - ئەھۋال سورىشىدۇ. ئۆي ئىگىسى قولغا سۇ برىپ مەزەگە تەكلىپ قىلغاندىن كېيىن خالىغان يېمەكلىككە ئېغىز تېگىدۇ....... ئۇزاش ئالدىدا تاماققا دۇئا قىلىنىپ، شۇ ئۆيدىكىكەرنى ئۆزىنىڭ ئۆيىگە ھېيتلاپ بېرىشىنى تەكىتلەپ قويۇپ سالام بىلەن خوشلىشىدۇ. <br />ساھىپخانمۇ تەييارلىق ھالەتتە تۇرۇپ ئىشىك چېكىلگەن ھامان دەرھال مېھماننىڭ ئالدىغا چىقىدۇ، پەتىگە كەلگەن مېھمانلارنى قىزغىن كۈتىۋالىدۇ، ئامال بار ھېيت مەزگىلىدە ئىشىك تاقىلىپ قالمايدۇ. بىر يەرگە پەتىگە چىقماقچى بولسىمۇ ئۆيدە بىرەر ئادەمنى قويۇپ قويىدۇ. پەتىچىلەرنىڭ ئەھۋالىغا قاراپ تاماق تەييارلايدۇ، ئالدىرايدىغانلارنى بەك چىڭ تۇتىۋالمايدۇ، ئالايىتەندە ۋاقىت چىقىرىپ كەلگەنلەرگە ئۆزى ئەڭ ئېسىل دەپ بىلىدىغان تاماق ياكى قارشى تەرەپ ياقتۇرىدىغان تاماقلارنى ئېتىپ مېھمان قىلىدۇ، ھېيت مەزگىلىدە مېھمانغا كەلتۈرۈلىدىغان تاماقلارنىڭ مىقدارى ئاز بولىدۇ، ئىسراپچىلىق كۆرۈلمەيدۇ، چاينى ئاز ئازدىن قىززىق قۇيۇپ تۇرىدۇ، يەل - يىمىش ۋە مىۋە - چىۋىلەرنى تاماقتىن كېيىن كەلتۈرۈپ ئامال بار ساھىپخان ئۆزى ئاقلاپ بېرىدۇ. مېھمان ئۇزاپ چىققاندا ئالايىتەندە كۆڭۈل ساناپ كەلگەنلىكى ئۈچۈن رەھمەت ئېيتىلىدۇ.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-3392030318784123776?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-84146310847549522062009-07-01T22:36:00.000+08:002009-07-01T22:37:07.404+08:00ھۈنەر-سەنئەتكە باي ئۇيغۇر خەلقى يىپەك يولىدىكى سودا ئالاقىسىنىڭ مۇھىم تۈگۈنىگە جايلاشقان ،ئۇلار بۇ مۇنبەت جايدا سودا ۋە قول ھۈنەرۋەنچىلىكىگە تايىنىپ تاۋار-دۇردۇن،كىمخاپ،شايى-ئەتلەس ،بەقەسەم،ماتا-چەكمەنلەرنى تۇقۇپ ،يىپەك يۇلى سودىسىنى جانلاندۇرغان .<br />بۇنىڭىدىن 70-80يىللار ئىلگىرى،ياركەنت،خوتەن،قەشقەر ئۇستىلىرى تۇقۇغان تەتىللا،كىمخاپ،ئاق كالۋۇتۇن،سېرىق كالۋۇتۇن،زەرباب رەختىلەر چەت ئەلگە ئېكىسپورت قىلىنغان ،كېيىنكى ۋاقىتتا شاگىرت تەربىيلىمەسلىك نەتىجىسىدە بۇ كەسىپ ئۈزۈلۈپ قالغان بولسىمۇ ،ئەينى ۋاقىتىكى كىمخاب،تەيتىللالىرى ھازىرغىچە ساقلانماقتا .<br />ئۇيغۇرلار بىر قەدەر توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان خوتەن،ياركەنت،قەشقەر قاتارلىق رايۇنلار يىپەكچىلىكنىڭ ئانا يۇرتىلىرى بۇلۇپ ئۇلار ئۇزاق تارىختىن بۇيان يىپەكتىن سېرىق،ئات باغرى،قىزىل ئالا،سېرىق ئالا،ئالا قاغا،قارا قاتارلىق كۆپ خىل ئەتلەس ،تۆمۈررەڭ،يېشىل،يېشىل ئالاقاغا،مۈجەت قاتارلىق 20نەچچە خىل بەقەسەم،ئاق ،سېرىق،ئەت رەڭ،قارا،پوررەرڭ شايى،قوش يىپلىق چەكمەن شايى قاتارلىق رەختىلەردىن ،يىپەك گىلەم،جايناماز،مېھراب ياپقۇ،بەلباغ،ئاياللار ياغلىقى،چۈمپەردە،پەرىجە،ھەتتا ئەلگەك شايىلارنى توقۇغان .<br />پاختىدىن ھەر خىل كاتەكچە ،ھەيرانى ۋە ئانارگۈلى،يۇلغۇن چېچىكى،توز قۇيرۇقى،يېشىل،نىل رەڭ تولىما،شاتاۋا،ئاق قىرغاق سىماۋى تېرىكە،قوش يىپلىق رەڭمۇرەڭ تېرىكە قاتارلىق 70-80خىل گۈللۈك رەخت،كۆپ خىللىق ماتا-چەكمەن،ھەر خىل گۈللۈك پالاس،گۈللۈك تاغار،گۈللۈك خۇرجۇن،گۈللۈك ئىشتانباغ قاتارلىق 100نەچچە خىل پاختا تۇقۇلىملىرىنى تۇقۇغان .بۇنىڭ ئىچىدە تولانغان يىپتىن تىۋىتلىق تۇقۇپ قىزىل،قاراكۆك ياكى نىل رەڭ بىلەن بويىغان چەكمەنلەر ئالاھىدە ئورۇننى ئىگەللەيدۇ.<br />ئۇيغۇرلار يۇڭ تۇقۇمچىلققىمۇ ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلگەن.ئۇلار ساپ تۆگە يۇڭىدىن چەكمەن ۋە تىۋىت ئارلاشتۇرۇپ تۆگە يۇڭىدىن چەكمەن ،تىۋىت رومال،يۇڭ پالاس،كاشا،ئات-ئۇلاغلار ياپقۇسى قاتارلىق كۆپ خىل تۇقۇلمىلار ۋە يۇڭ تاغار ،يۇڭ خۇرجۇن قاتارلىق ئىپتىدائىي يۇڭ تۇقۇلمىلارنى تۇقۇغان .<br />ئۇيغۇرلار بوياقچىلىققا ماھىر،ئۇلار قىزىل ،نىل،قارا،قاراكۆك،زەيتۇنە،چەيزەرەڭ ،شاپتۇل چېچىكى،ئانارگۈلى،خورمارەڭ،توپا رەڭ،ئەت رەڭ،توق سېرىق،تۇخۇم سېرىقى،پوررەڭ،كاۋا چېچىكى قاتارلىق كۆپ خىل رەڭ ئىشلىتىدۇ ۋە ئارلاشتۇرۇپ تۇرىنى كۆپەيتىدۇ،رەڭلەرنى تەڭشەيدۇ.<br />تەڭشەلگەن رەڭلەردە يىپەك ،پاختا،يۇڭ رەختلەرنى بويايدۇ،مەشۇت بويايدۇ،ئۇيغۇر قىز-يىگىتلىرى قىزىل رەڭنى ياخشى كۆرىدۇ،بۇلۇپمۇ ئۇيغۇر يىگىتلىرى قىزىل چەكمەن چاپان كىيىشىنى ئۆزلىرىنىڭ يىگىتلىك غورۇرى ھېسابلايدۇ.ئۇيغۇرلارنىڭ نىل بويىقىنىڭ دۇنياغا مەشھۇر نامى بار.<br />ئۇيغۇر بوياقچىلىقى مىللىي ئالاھىدىلىكىگە ئىگە،ئۇلار بوياق ئۈچۈن تۇخۇمەك،زاك،زەمچى،ئانار پوستى،يۇلغۇن چېچىكى،ئۆرۈك قوۋزىقى،ياڭاق پوستى،تۆمۈر دېتى،داشقال قاتارلىقلاردىن پايدىلىنىدۇ.بۇ خىل بوياق ئەسىرلەر بويى ئۆڭمەيدۇ.ئۇيغۇرلاردا توقۇغان كونا رەڭلىك گىلەمنىڭ خەلقئارادا ئەتىۋارلىق بۇلۇشى ئۇنىڭ رەڭ-بوياقلىرىنىڭ ئۆڭمەس خۇسۇسىيەتكە ئىگە بولغانلىقىدا .<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-8414631084754952206?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-67607836506980568692009-07-01T22:01:00.000+08:002009-07-01T22:01:33.463+08:00بۈيۈك ئۇيغۇر ئېمپىرىيىسى __ قۇياش ئېمپىرىيىسى مۇغا تەۋە ئەڭ چوڭ مۇستەملىكە خاراكتىرلىك ئېمپىرىيە بولۇپ، دۇنيادا تونۇلغان ئېمپىرىيىلەر ئىچىدە مۇدىن قالسىلا ئۇيغۇر ئېمپىرىيىسىدىن چوڭ ئېمپىرىيە يوق ئىدى.<br />ئۇيغۇر ئېمپىريىسىنىڭ شەرقىي چېگرىسى تىنچ ئوكيانغا، غەربىي چېگرىسى ھازىرقى روسىيەنىڭ موسكۋا شەھىرى جايلاشقان زېمىننى بويلاپ، ياۋروپانىڭ ئوتتۇرىسىنى كېسىپ ئۆتۈپ، يىراقلارغا سوزۇلۇپ ئاتلانتىك ئوكيانغا تۇتاشقان ئىدى. شىمالىي چېگرىسىغا ئائىت خاتىرىلەر يوق بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ شىمالىي چېگرىسىنى شىمالىي مۇز ئوكيانغا تۇتاشقان دەپ پەرەز قىلىش مۈمكىن. جەنۇبىي چېگرىسى بولسا ھىندىچىنى، بېرما، ھىندىستان ۋە پېرسىيەنىڭ بىر قىسىم جايلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان.<br />ئۇيغۇر تارىخى دىمەكلىك __ ئارىئانلارنىڭ تارىخى دىمەكتۇر. چۈنكى بارلىق ئارىئانلار ھەقىقى ئارىئان ئېرقىدىكىلەر ئۇيغۇرلارنىڭ ئەۋلادلىرىدۇر. ياۋروپانىڭ مەركىزىنى بويلاپ ماكانلاشقان بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ شەكىلىنىش تارىخىنى تاكى ئۈچۈنچى ئېرا دەۋرىگىچە سوزۇش مۈمكىن. ئۇشتۇمتۇت يۈز بەرگەن غايەت دەھشەتلىك يەر پوستى ئۆزگىرىشى ۋە تاغلارنىڭ كۆتۈرۈلۈپ چىقىشى نەتىجىسىدە ئېمپىرىيە ۋەيران بولغان بولسىمۇ لېكىن بۇ ئاپەتلەردىن ئامان قالغانلىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئەۋلاتلىرى ياۋروپادا قايتىدىن ئاھالە بولۇپ شەكىللەنگەن. بۇ پېلىستوسىن دەۋرىگە توغرا كېلىدۇ. سىلاۋىيانلار، تيوتنلار، كېلىتلار، ئېرلاندلار، بېرتونلار ۋە باسكلار ئۇيغۇرلاردىن پەيدا بولغان مىللەتلەردۇر. بېرتونلار بىلەن باسىكلار ۋە ھەقىقى ئېرلاندلار ئۈچۈنچى ئېرا دەۋرىدە ياۋروپاغا كەلگەن ئۇيغۇرلاردىن تارقالغان خەلقلەردۇر ھەم بۇلار دەل ھېلىقى يەر پوستى ئۆزگىرىشى ۋە تاغلار ئۆزگىرىش ھەركىتىدە ئامان قالغانلاردۇر.<br />يەر پوستى ھەركىتى ۋە تاغلار كۆتۈرۈلۈپ چىقىشتىن بۇرۇن، ئۇيغۇر ئېمپىرىيىسى گۈللەپ ياشنىغان ھېلىقى دەۋرلەردە ھەزىرقى گوبى چۆللۈكى سۈيى ئەلۋەك مۇنبەت تۈزلەڭلىك ئىدى. ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ جايدىكى پايتەختى بايقال كۆلىنىڭ جەنۇبىغا جايلاشقان بولۇپ، 1896- يىلى تىبەتتىن ئېرىشكەن ئۇچۇرلارغا ئاساسەن قەدىمقى شەھەر قارا خوتۇنى زىيارەت قىلغان ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ پايتەختى مۇشۇ قارا خوتۇ شەھىرىنىڭ ئاستىدا بولۇشى مۈمكىن دەپ قىياس قىلىشىپ بۇ خارابىلىقنى قېزىشنى باشلىۋەتكەن ۋە 40 فۇت قېلىنلىقتىكى قورام تاش قاتلىمى، شالغۇم ۋە قۇم قاتلاملىرىدىن ئۆتۈپ قەدىمقى پايتەخت شەھەرنىڭ خارابىسىنى تاپقان ھەمدە نۇرغۇن مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىغا ئېرىشكەن. لېكىن شۇ چاغدا ئۇلارنىڭ قېزىش راسخوتى تۈگەپ كەتكەنلىكتىن بۇ ئارخېئولوگىيە پائالىيىتىنى توختىتىشقا مەجبۇر بولغان ھەم بۇ قېتىمقى ئارخېئولوگىيەلىك بايقاشنى روسىيەلىك داڭلىق ئارخېئولوگ كوزلوفقا ئېيتقان. كېيىن كوزلوف بىر ئېكىسپىدىتسىيە ئەترىتىنى باشلاپ ئۇلارنىڭ قارا خوتۇدىكى خىزمىتىنى داۋاملاشتۇرغان ۋە ئۆزىنىڭ روسىيە پەنلەر ئاكادېمىيىسىدە ئۆزىنىڭ بۇ شەھەردىكى ئارخېئولوگىيىلىك قېزىش خىزمىتىدىن بەرگەن دوكلاتىدا: غايىپ بولغان قۇرۇقلۇق مۇنى باش ئەگدۈردۈم __ دەپ ئوتتۇرىغا قويغان.<br />شەرقتىكى ئەللەردە كەڭ تارقالغان رىۋايەتلەردە : < پۈتكۈل ئوتتۇرا ئاسىيا جۈملىدىن ھىمالايا تاغ تىزمىلىرىنىڭ ئورنى بىر زامانلاردا مۇنبەت تېرىلغۇ يەرلەر، ئورمانلىقلار، كۆل ۋە دەريالار بىلەن تولغان بىپايان تۈزلەڭلىك ئىدى. ئۇ جايلاردىكى كەڭ ھەم تۈپتۈز يوللار چوڭ - كىچىك شەھەر بازارلارنى بىربىرىگە تۇتاشتۇرۇپ تۇراتتى. بۇ كاتتا شەھەرلەردە ھەيۋەتلىك ئىبادەتخانىلار ۋە ئاممىۋى پاراۋانلىق ئورۇنلىرى، ھۆكۈمرانلارنىڭ سۈرلۈك ئوردا قەسىرلىرى بار ئىدى > دىيىلگەن. ھازىرمۇ گوبى چۆللۈكىدىكى ھېلىقى توپان سۈيىنىڭ يالاپ قوراملىققا ئايلاندۇرىۋېتىشىدىن ئامان قالغان تۇپراق قاتلاملىق قىسىملىرىدا قۇرۇپ كەتكەن دەريالارنىڭ قىنى، قاناللار ۋە كۆللەرنىڭ ئىزنالىرى ئوچۇق كۆزگە تاشلىنىدۇ. گوبى چۆللۈكىنىڭ بىرقانچە جايلىرىدا ھېلىقى توپان سۈيى يالاپ كەتكەن دائىرىنى ئۇچراتقىلى بولىدۇ.<br /><br />ھازىرغىچە يېتىپ كەلگەن تارىخلار بىزگە ئۇيغۇرلارنىڭ قۇدرەت تاپقان ھېلىقى دەۋرى ھەققىدە مەلۇمات بېرىدۇ. تەلىيىمىزگە يارىشا بىز بۇ ھەقتىكى رىۋايەتلەرگە مۇھتاج ئەمەس، تىبەتلەرنىڭ بىر ئىبادەتخانىسىدا بۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك بولغان نائاكال خانلىقىغا ئائىت يازما خاتىرىلەر ساقلانغان. مەن ئۇنىڭدىكى < 70000 يىللار ئىلگىرى نائاكاللىقلار ئۆز ۋەتىنى ھەققىدىكى مۇقەددەس يازمىلارنىڭ كۆچۈرۈلگەن نۇسخىسىنى ئۇيغۇرلارنىڭ پايتەختىگە يوللىنى > دىگەن نەقىلنى ئالساملا كۇپايە. رىۋايەت تۈسىنى ئالغان نەقىللەر نامەلۇم يۇرتلاردىن ئاسىياغا كەلگەن ئۇيغۇرلارنىڭ باشتا ھازىرقى سېرىق دېڭىز ساھىلىغا كېلىپ ماكانلاشقانلىقىدىن مەلۇمات بېرىدۇ. < ئۇلار ئۇ جايدىن ئىچكىرىگە قاراپ كېڭەيدى، ئۇلارنىڭ دەسلەپتە يېتىپ بارغان جايى __ تۈز كەتكەن سۇغۇرۇشقا ئەپلىك تۈزلەڭلىك (گوبى) دۇر>. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇلار ئوتتۇرا ئاسىيانى ئىگەللەپ كاسپىي دېڭىز بويلىرىغا ۋە ئاندىن كېيىن مەركىزىي ياۋروپانى بېسىپ ئاتلانتىك ئوكيانغا كېڭەيدى.<br />يازما خاتىرىلەردىن مەلۇم بولىشىچە ئۇيغۇرلار نۇرغۇن كاتتا شەھەرلەرنى بىنا قىلغان بولۇپ ئۇلارنىڭ بەزىلىرى كېيىن سۇ ئېقىتىپ كەتكەن، بەزىلىرى بولسا گوبى چۆللۈكى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى جايلاردا يەر ئاستىغا كۆمۈلۈپ كەتكەن.<br />خەنزۇلارنىڭ بەزى خاتىرىلىرىدە مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 500- يىللاردىكى تەققى-تۇرقى <قوڭۇر چاچ كۆك كۆز خەلق>، < ئۇيغۇرلارنىڭ چىرايى ئاق سۈزۈك، قوڭۇر كۆز ۋە قوڭۇر چاچ كېلىدۇ. شىمالدىكى جايلاردا ياشىغانلىرى ئاساسەن كۆك كۆز سېرىق چاچ، جەنۇپتا ياشايدىغانلىرى قارا چاچ قارا كۆز كېلىدۇ > دەپ تەسۋىرلەنگەن.<br />ئەمدى مەن ئۇيغۇرلارنىڭ پايتەختىنىڭ قاچان نىمە سەۋەپتىن ۋەيران بولغانلىقى، باي مۇنبەت گوبىنىڭ چۆللۈككە ئايلىنىپ كېتىشىدىكى سەۋەپلەر ۋە يەر پوستى تارىخىنىڭ قايسى دەۋرلىرىدە قۇم قاپلىغان گىياھ ئۈنمەس چۆللۈككە ئايلىنىپ كەتكەنلىكى ھەققىدە توختۇلىمەن.<br />ئىبادەتخانىلاردا ساقلانغان قەدىمقى خاتىرىلەردە < ئۇيغۇرلارنىڭ پايتەختى ۋە ئۇنىڭدا ياشىغۇچى خەلقلەر بۇ ئېمپىرىيىنىڭ شەرقى قىسمىنى تامامەن يالماپ كەتكەن تاشقىندا خانىۋەيران بولۇپ ھالاك بولدى، ئۇنىڭدىن ھىچنەرسە ئامان قالمىدى > دەپ قەيت قىلىنغان. بۇ قەدىمقى خاتىرىلەر گېئولوگىيەلىك ئۆزگىرىشلەر ھەققىدىكى تەتقىقاتلار ئاساسىدا ئىسپاتلاندى. قەدىمى پايتەخت شەھەر قارا خوتۇدىكى ئىمارەتلەر باشتىن ئاياق قورام، شالغۇم ۋە قۇم قاتلاملىرى ئاستىدا قالغان. ئەمدى بۇ تاشقىن ئاپىتىنى دۇنيادىكى بارلىق گېئولوگلار ئورتاق ئېتىراپ قىلىدۇ. شۈبھىسىزكى ئىنجىلدا < توپان بالاسى > دىيىلگەن بۇ تاشقىن ئۆتكەنكى ماگنىتىك شىددەتلىك ئۆزگىرىش دەۋرىدە شىمالىي يېرىم شاردا يۈز بەرگەن.<br />مەن ئېكىسپىدىتسىيە ئۆمىكى بىلەن بىرگە بايقال كۆلىنىڭ جەنۇبىدىن تاكى لېنا دەرياسىنىڭ قۇيۇلۇش ئېغىزىغىچە بولغان جايلار ۋە شىمالىي مۇز ئوكيان بويىدىكى ئاراللاردا گېئولوگىيەلىك چارلاش ئېلىپ باردىم. بىزنىڭ يول بويى ئېلىپ بارغان تەكشۈرۈشىمىز بۇنىڭدىن بىرقانچە مىڭ يىللار مۇقەددەم شىددەت بىلەن باستۇرۇپ كەلگەن مۇز ئارىلاشمىغان دەھشەتلىك سۇ دولقۇنى جەنۇپتىن شىمالغا قاراپ بۇ يەرنى يالماپ ئۆتكەنلىكىدەك بىر پاكىتنى ئاشكارىلىدى. بىز گېرىنىۋىچ سىزىقىنىڭ 110 گىرادۇس شەرقىغىچە بولغان جايلاردا بۇ تاشقىن ئاپىتىنىڭ ئىزنالىرىنى بايقىمىدۇق، لېكىن بۇ دائىرىدىن شەرققە قاراپ ماڭغىنىمىزدا شۇ قېتىملىق تاشقىن ئاپىتىنىڭ ئىزنالىرى ئۇچراپ تۇردى. ھېلىقى تاشقىننىڭ جەنۇپتىن باستۇرۇپ كېلىپ شىمالغا كەتكەنلىكىگە ئائىت دەلىللەر ھەممىلا جايدا ئۇچراپ تۇردىيۇ، لېكىن بىز بېسىپ ئۆتكەن سىبىرىيىنىڭ ھىچقانداق جايىدا ھېلىقى تاشقىنغا مۇناسىۋەتلىك بولغان مۇزلاردىن قالغان بىرەر ئىزنالارنى بايقىمىدۇق. تاشقىن ئەڭ قاتتىق بېسىپ ئۆتكەن يەر لېنا دەرياسى بولسا كېرەك.<br />لېنا دەرياسىنىڭ ئېغىزىدىن چىققاندىن كېيىنكى جاي للاكوف ئارىلى. بۇ ئارال مامونت ۋە باشقا ئورمان ھايۋانلىرىنىڭ ئۇستىخان ۋە چىشلىرى بىلەن تولغان بولۇپ، بۇلارنى ھېلىقى تاشقىن موڭغۇلىيە ۋە سىبىرىيە دالىلىرىدىن ئېقىتىپ كېلىپ تاشلىغان. چۈنكى بۇنداق ھايۋانلا للاكوف ئارىلىدا ياشىغان ئەمەس. بۇ ئۇستىخانلاردىن بىز شۇنى جەزىملەشتۈرەلەيمىزكى، تاشقىنغا ھىچقانداق مۇز ئارىلاشمىغان، بولمىسا بۇ ھايۋانلارنىڭ تېنى ئۇستىخانلىرى بىلەن قوشۇلۇپ يانچىلىپ ئۇماچ بولۇپ كەتكەن بولاتتى، يەنى شەرقى شىمالىي ئامېرىكىدەك ھالەت كېلىپ چىققان بولاتتى، ئۇ جايدا للاكوف ئارىلىدىكىدەك بۇنداق قالدۇق ئىزنالارنى ئۇچراتقىلى بولمايدۇ.<br />گېئولوگىيەلىك تەتقىقاتلارغا ئاساسلانغاندا ئۇ تاشقىن گېئولوگىيەلىك ئاتالغۇ بولغان مۇز دەۋرىدە شىمالىي يېرىم شاردا يۈز بەرگەن. خاتىرىلەردىن مەلۇم بولۇشىچە ئۇيغۇر ئېمپىرىيىسىنىڭ شەرقى يېرىمى پايتەختى بىلەن قوشۇلۇپ شۇ تاشقىن ئاپىتىدە ۋەيران بولغان ۋە يەر يۈزىدىكى بارلىق جانلىقلار قىرىلىپ تۈگىگەن، لېكىن غەربىي ۋە غەربىي جەنۇبىي قىسمى ئامان قالغان.<br />تاشقىن ئاپىتى بولۇپ مەلۇم زامانلار ئۆتكەندىن كېيىن (قاچانلاردا پەيدا بولغانلىقى ھەققىدىكى يازما خاتىرىلەرنى ئۇچراتمىدىم) مەركىزىي ئاسىيادىكى تاغ بۆلەكلىرى، بولۇپمۇ ئۇيغۇر ئېمپىرىيىسىنى ئوراپ تۇرغان ۋە ئۇنى كېسىپ ئۆتكەن تاغ تىزمىلىرى كۆتۈرۈلۈپ چىقىپ، يەرلەر ئولتۇرۇشقان ۋە مۇشۇ سەۋەپتىن ھاسىل بولغان يەر تەۋرەش تۈپەيلىدىن يەرلەر پارچىلىنىپ، يەر قوينىدىن قوراملار ئۆسۈپ چىققان، بۇ ئومۇمىي ۋەيرانچىلىققا قوشۇلۇپ پارتلىغان ۋولقانلار قىزىق لاۋا ئېقىمى ھاسىل قىلغان. شۇ قېتىمقى تاشقىن ئاپىتىدە قانچىلىك ئۇيغۇرنىڭ قۇتۇلۇپ قالغانلىقى ۋە تاغلارنىڭ كۆتۈرۈلۈپ چىقىش سەۋەبىدىن پەيدا بولغان ۋەيرانچىلىقتا قانچىلىك ئۇيغۇرنىڭ ئامان قالغانلىقىنى ئېنىق مۆلچەرلەش قىيىن، ئىشقىلىپ ناھايىتى ئاز بىر قىسمىلا ھايات قالغان. بۇ يەر شارىنىڭ ھەرقانداق بىر يېرىدە تاغ كۆتۈرۈلگەندە كېلىپ چىقىدىغان ئوخشاش ھادىسە. ساق قالغان ئىنتايىن ئاز بىرقىسىم ئۇيغۇرلار تاغ ئارا قېچىپ يۈرۈپ جېنىنى ساقلاپ قالغان. بۇ ئەھۋاللار باشقا باپلاردا سۆزلىنىدۇ. پەيدا بولغان بىرقانچە تاغلار گوبى دىگەن بۇ زېمىننى كېسىپ ئۆتۈش ۋە دائىرىگە ئېلىۋېلىش نەتىجىسىدە، ئېقىپ كېلىدىغان سۇ يولىنى ئۆزگەرتىۋەتكەن. يەر يۈزى ھالىتى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىغانلىقتىن بۇ يەرگە قويۇلىدىغان سۇلار يەرنىڭ ئاستىدىكى قوراملارنى بويلاپ سىڭىپ يەر ئاستى دەريالىرىنى شەكىللەندۈرگەن. دىمەك يەر يۈزىدىكى سۇلارنىڭ سىڭىپ كېتىشى نەتىجىسىدە گوبى بىز بۈگۈن كۆرۈپ تۇرغان قۇم، قوراملار قاپلىغان ئادىمىزاتسىز چۆللۈككە ئايلىنىپ كەتكەن. شەك شۈبھىسىزكى ھازىرمۇ بۇ قۇملۇقنىڭ بىرنەچچە فۇت تەكتىدىن سۇ تاپقىلى بولىدۇ. بىز 7 - 10 فۇت چوڭقۇرلۇقتىن سۇ تاپتۇق.<br />ھازىرغىچە يېتىپ كەلگەن تارىخلاردىن مەلۇمكى، ئۇيغۇرلار پۈتكۈل ئوتتۇرا ياۋروپاغا تارقىلىپ ماكانلاشقان، ھىندىلارنىڭ قەدىمقى كىنابى < مانۇ >دا مۇنداق يېزىلغان: < ئۇيغۇرلار كاسپىي دېڭىزىنىڭ شىمالى ۋە شەرقىي قىرغاقلىرىنى بويلاپ ئولتۇراقلاشقان >.، بۇلار ماكىس مۇللېر ئېيتقان پلېي سىتوسېن دەۋرىدىكى كۆچمەنلەرگە ئوخشاش ئىككىنچى قېتىم ياۋروپاغا كۆچۈپ كىرگەن ئۇيغۇرلار بولۇشى ئېھتىمالغا بەك يېقىن. مېنىڭچە شەك شۈبھىسىزكى ئالىملار ئېيتقان شەرقىي ياۋروپانىڭ ئەڭ دەسلەپكى ئۆزلەشتۈرگۈچىلىرى دەل ئادىمىزاتسىز چۆلدەرەپ قالغان ھېلىقى تاغلىقتىن كۆچۈپ كەلگەن ئۇيغۇرلارنىڭ قالدۇقلىرىدۇر. بۇ قاراش ماكىس مۇللېر تەرىپىدىن دەلىللەنگەن. ئۇ بۇ توغرىدا مۇنداق يازغان: < دەسلەپتىكى بۇ بىر كىچىك توپ كاۋكازلىقلار مەركىزىي ئاسىيانىڭ تاغلىقلىرىدىن كەلگەن. ئۇ تېخىمۇ ئىلگىرىلەپ مۇنداق دەيدۇ: < ئۇلار كاۋكاز دالىلىرىغا پلېي سىتوسېن دەۋرىدە يەنى يەر پوستىدىن تاغلار كۆتۈرۈلۈپ چىققان دەۋرلەردە يېتىپ بارغان. يۇقۇرىدا قەيت قىلىپ ئۆتكىنىمىزدەك يەر پوستىدىن تاغلار كۆتۈرۈلۈپ چىقىشتىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىلا ياۋروپادا ئۇيغۇرلار بار ئىدى. ھازىرمۇ ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشايدىغان نۇرغۇن قەۋملەر ئۆزلىرىنىڭ تارىخىنى يەر پوستىدىن تاغلار كۆتۈرۈلۈپ چىققان ھېلىقى دەۋرلەرگە سۈرىدۇ.يوقالغان قۇرۇقلۇق مۇ دىگەن كىتابىمدا كوزلوف قارا خوتۇدىن تېپىپ سۈرەتكە ئالغان بىر قىسىم سىمۋوللۇق رەسىملەرنى ئايرىپ چىقىپ مەنىسىنى ئىزاھلاپ ئۆتكەن ئىدى.تىبەت ئوتتۇرا ئاسىياغا جايلاشقان، ئۇ شەرقتە جۇڭگو، شىمالدا موڭغۇلىيە، جەنۇپتە ھىندىستان، غەرپتە كەشمىر ۋە تۈركىستان بىلەن چېگرىلىنىدۇ. گوبى چۆللۈكى ئۇنىڭ شىمالىي چېگرىسىنىڭ بىر قىسمىدۇر.تىبەت بىر زامانلاردا بۈيۈك ئۇيغۇر ئېمپىرىيىسىنىڭ بىر قىسمى ئىدى. يەنى ئۇ چاغلاردا تېخى يەر پوستىدىن تاغلار كۆتۈرۈلپ چىقمىغان بولۇپ، بۇ ئەلنىڭ زېمىنى مۇنبەت تۈزلەڭلىك ئىدى. ھازىر بۇ جاي غەرپتىن شەرققە قاراپ سوزۇلغان تاغ تىزمىلىرى بىلەن تولغان دۇنيا بويىچە ئەڭ بۈيۈك ئىگىزلىك. جەنۇبىدا دۇنيا بويىچە ئەڭ ئىگىز تاغ تىزمىسى ___ ھىمالايا تاغلىرى قەد كۆتۈرۈپ تۇرىدۇ؛ مۇشۇ تاغ تىزمىلىرى ئىچىدىكى دۇنيا بويىچە ئەڭ ئىگىز چوققا ___ جۇمۇلاڭما چوققىسى تىبەت چېگرىسىغا جايلاشقان، شۇڭا تىبەت < دۇنيانىڭ ئۆگزىسى > دىگەن نام بىلەن مەشھۇر.<br />تىبەت ___ < تىلسىمات ۋە سىر ھېكمەتلەر بۆشۈكى > دەپ ئاتالغان ھىندىستاننىڭ قوشكېزەك ھەمشىرىسى ۋە بۇ شۆھرەت تاجىنىڭ ھەقلىق ئېگىسى. تىبەتنىڭ ئادەم كىرگىلى بولمايدىغان تاغ ئارىلىرىدا نۇرغۇن مۇناستىر، ئىبادەتخانا ۋە بۇتخانىلار بولۇپ تاشقى دۇنيادىن ئالاقىسى ئۈزۈلگەن باردى كەلدىلەردىن خالى راھىپلار ئۆزلىرىگە خاس ئەھكاملار بويىچە پىنھان، تىنچ تۇرمۇش كەچۈرىدۇ، شۇ جىلغىلاردا ياشايدىغان ئازغىنە چارۋىچىلاردىن باشقا ھىچكىم ئۇلارنى بىلمەيدۇ. ھىمالايالىقلار ۋە تىبەتلىكلەرنىڭ ئىبادەتخانىلىرىدىكى راھىپلارنىڭ بىرمۇنچىلىرى ئۆزلىرىنى بۇنىڭدىن 3000 يىللار ئىلگىرى بىراھمانلار تەرىپىدىن ھىندىستاندىن قوغلاپ چىقىرىلغان نائاكاللارنىڭ پۇشتىلىرى دەپ ئاتىشىدۇ. بۇلار ئەڭ ئىپتىدائىي دىن ۋە ئالەملەرنىڭ بەزى سىر ھېكمەتلىرىگە ئائىت تۇنجى بۈيۈك مەدەنىيەتنى ساقلاپ قالغۇچىلاردىن بولۇشى ئېھتىمالغا بەك يېقىن. مېنىڭ بۇ يەردە < بەزى > دىگەننى تەكىتلىشىمدىكى سەۋەپ شۇكى، بۇ ئىبادەتخانىلار تىبەتتىكى نەچچە يۈزلىگەن ئىبادەتخانىلارنىڭ ئىچىدىكى ساناقلىقلا بىر قىسىمىدىن، يەنى بەش بارماقنىڭ ئىچىدىكى بىر بارماقتىنلا ئىبارەت خالاس. مەن پەقەت ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى ئۈچىنىلا بىلىمەن، بۇ ئىبادەتخانىلارنىدىكىلەرنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى بۇددا دىنىغا ئىخلاس قىلىدۇ.<br />بىرنەچچە يىل ئىلگىرى سىچليېمان لاسادىكى بىر قەدىمى بۇددا ئىبادەتخانىسىدىن مۇنىڭ خانۋەيرانچىلىقى بايان قىلىنغان يازمىلارنى بايقىغان. بۇ يازمىلار قەدىمقى ئابىدە يادىكارلىقلىرىدىن پەھلىۋى ۋە تىبەت تىلى ئارىلاشتۇرۇلۇپ تەرجىمە قىلىنغان بولۇپ، بۇنىڭ ئەسلى مەنبەسىنىڭ قەيەر ئىكەنلىكى تازا ئېنىق ئەمەس، كىم بىلىدۇ دەيسىز بەلكىم مۇشۇنىڭغا ئوخشاش نەچچە يۈزلىگەن يازمىلارغا قوشۇلۇپ ئاللىقانداقتۇر نامەلۇم بىر ئىبادەتخانىنىڭ بىرەر بۇلۇڭ پۇچقاقلىرىدا ياكى پول ئاستىلىرىدا بىراۋلارنىڭ قىيا كۆزىنى سېلىپ قويۇشىغا زار بولۇپ، مەينەت كىگىز پالازلارنىڭ قېتىدا چاڭ - توزانغا مىلەنگەن ھالدا ساقلىنىپ تۇرىۋاتقاندۇ.<br />قاتمۇ قات تاغلارنىڭ ئارىسىدىكى بىراھما پوترا دەرياسىنىڭ يۇقۇرى ئېقىمىدا بەزى ئىبادەتخانىلار ۋە بۇتخانىلار بار بولۇپ، بۇلارنىڭ ئېنىق سانىنى ھازىر دەپ بېرەلمەيمەن. مۇشۇ ئىبادەتخانىلارنىڭ ئىچىدە مۇكەممەل نائاكال كۇتۇپخانىسى دەپ ئاتىلىشقا لايىق نەچچە مىڭلىغان ئابىدىلەر ساقلانغان بىر ئىبادەتخانا بار. ئۇ يەردىكىلەر بۇنىڭ ئەينى چاغلاردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ پايتەخت شەھىرىگە تەۋە نائاكال كۇتۇپخانىسى ئىكەنلىكىنى سۆزلەپ بەردى، دىمەك ئۇيغۇرلارنىڭ كەچۈرمىشلىرى، ئاجايىپ تارىخى ئەنە شۇ ئابىدىلەرگە باغلانغان. مەن بۇ پاكىتلار ھەققىدە قەدىناس رايشى بۇرادىرىمگە ئېغىز ئېچىپ ئۇلارنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخى تەقدىرى ھەققىدە بىرەر نەرسە ئاڭلىغان ئاڭلىمىغانلىقىنى سورىغىنىمدا، ئۇ ياش ۋاقىتلىرىدا بۇ ئىبادەتخانىنى زىيارەت قىلغانلىقىنى ۋە ھېلىقى ئابىدىلەرنىڭ تارىخى توغرىسىدا ئاڭلىغانلىرىنى سۆزلەپ بەردى. مەن تۆۋەندە ئۇنىڭ ماڭا دەپ بەرگەنلىرىنى ئەينەن تەكرارلاپ ئۆتىمەن:<br />نائاكاللار كۇتۇپخانىسىنىڭ بۇ كەچۈرمىشلىرىنى ماڭا ھېلىقى قېرى رايشى سۆزلەپ بەرگەن.<br />< ئۇلۇغ تاشقىن شەرقى ۋە غەربىي شىمالىي ئاسىيانى بېسىپ كەتكەندە، ئۇيغۇرلارنىڭ پايتەخت شەھىرى ۋەيران بولۇپ ئۇنىڭدىكى ئاھالىلەر غەرق بولغان ۋە نائاكاللار ۋەتىنىدىن ئۇ يەرگە ئېلىپ بارغان بۈيۈك كۇتۇپخانا (ئابىدىلەر)نى كۆمۈپ تاشلىغان. ئارىدىن ئۇزاق يىللار ئۆتكەندىن كېيىن تاشقىن باسمىغان غەربىي تاماندىكى نائاكاللار پايتەخت شەھەرنىڭ خارابىسىگە بېرىپ ئابىدىلەرنى كولاپ چىقىرىۋېلىپ ئۆزلىرىنىڭ غەربىي يۇرتتىكى ئىبادەتخانىسىغا ئېلىپ كەتكەن. ئابىدىلەر تاكى يەر پوستىدىن تاغلار كۆتۈرۈلۈپ چىقىپ ھېلىقى ئىبادەتخانىنى ۋەيران قىلىپ ئۇلارنى قايتىدىن يەر قەھرىگە كۆمۈپ تاشلىغانغا قەدەر ھېلىقى ئىبادەتخانىلاردا ساقلىنىپ تۇرغان. ئارىدىن ناھايىتى ئۇزاق زامانلار ئۆتكەندىن كېيىن ھېلىقى تاغلار كۆتۈرۈلش ھەركىتى دەۋرىدىكى ئاپەتتىن ئامان قالغان نائاكاللارنىڭ ئۇرۇق پۇشتىلىرى قايتىدىن ھېلىقى خارابىلىقنىڭ ئىزىغا بېرىپ ئابىدىلەرنى قايتىدىن كولاپ چىقىرىپ ئۆزلىرىنىڭ ئىبادەتخانىلىرىغا ئېلىپ كەتكەن، ئۇلار ھازىرغىچە شۇ يەردە ئۇيقۇ ھالىتىدە ياتماقتا.خاھى ئۇ ئىبادەتخانا ياكى ئابىدىلەر بىزگە سىر بولغان بىلەن شەرقنىڭ ئىلىم ئەھلىلىرىگە تولىمۇ ئېنىق. مېنىڭ بىلىشىمچە 3 ئەنگىلىيەلىك ۋە 2 روسىيەلىك ھېلىقى ئىبادەتخانىنى زىيارەت قىلغان.بۇ رىۋايەتنى ئاڭلاپ بولغاندىن كېيىن مەنرايشىدىن ھېلىقى كۇتۇپخانىلار ئىچىدىكى ئەڭ مۇكەممەل ساقلانغان بىرسىنىڭ ھازىر بار يوقلىقىنى سورىدىم، ئۇ ماڭا: < مېنىڭچە ھازىر يوق ئوغلۇم، بىز داستان قىلىپ يۈرگەن ھېلىقى رايشى شەھىرىمىز ئايخۇدىيا باسقۇنچى قوشۇنلار تەرىپىدىن بۇلاڭ تالاڭ قىلىنىپ كۆيدۈرۈپ تاشلانغان، سىرلىق ئارخىپلار بىلەن تولغان ھېلىقى نائاكال كۇتۇپخانىمىز بار ئىبادەتخانىنى دۈشمەنلەر تاپالمىغان، ئەگەر بۇ رىۋايەتلىرىمىز راس بولسا نائاكال كۇتۇپخانىسى ھېلىقى ئىبادەتخانىنىڭ خارابىسى ئاستىدا ئەينەن ئۆز پېتى ئامان ئېسەن ساقلىنىپ تۇرىۋاتىدۇ > دىدى.<br />بۇ ماڭا شۇنىڭدىن بىشارەت بېرىپ تۇرىۋاتىدۇكى، نامىنى ئاتاپ ئۆتكەن تىبەت، كەشمىر ۋە شىمالىي ھىندىستاندىكى جايلار، يوللار، ئۆتكەللەر ھەققىدىكى يازمىلىرىم ئىچىدە بۇ ئۇچۇرنىڭ سىياسىي قىممىتى ھەممىدىن يۇقۇرى، سەۋەپ: بۇ ئۇچۇرلارنىڭ تولۇق ئاساسى بار، شۇڭا بۇنىڭدا كۆڭلۈمنىڭ رايىغا بېقىشنى ئۆزۈمنىڭ بۇرچۇم ۋە خۇشاللىقىم دەپ قارايمەن.<br />جۇڭگو __ خەنزۇ مەدەنىيىتى ئەڭ قەدىمقى مەدەنىيەتلەرنىڭ بىرسى دىيىلىپ ۋە شۇنداق قارىلىپ كەلدى، لېكىن خەنزۇ مەدەنىيىتىنىڭ تارىخى ئارانلا 5000 يىل ئەتراپىغىلا بارىدۇ. ئۇلار ئومۇمىيۈزلۈك ھالدا ئۆز مەدەنىيىتىمىزنى ئۆزىمىز راۋاجلاندۇرغان دەپ ئىشىنىدۇ، لېكىن ئەمەلىيەت ئۇنداق ئەمەس. خەنزۇلارنىڭ مەدەنىيىتى ئۇلارغا ئاتىلىرى تەرىپىدىن مىراس قالدۇرۇلغان، يەنە بىرسى خەنزۇلار قارىماققا موڭغۇللارغا بەك ئوخشاپ كېتىدۇ، لېكىن ئۇلار يېرىم موڭغۇل ئېرقىغا تەۋە، ئۇلارنىڭ يىراق بوۋىلىرى ئاق تەنلىك ئارىيانلاردۇر. ئۇيغۇر ئېمپىرىيىسى دەۋرىدە بىر مۇنچە ئاق تەنلىك ئۇيغۇرلار ئۇيغۇر ئېمپىرىيىسىنىڭ جەنۇبىغا جايلاشقان ئەللەردىكى سېرىق تەنلىك موڭغۇللار بىلەن ئۆيلۈك ئوچاقلىق بولغان ۋە ئەنە شۇلارنىڭ ئەۋلاتلىرى خەنزۇلارنىڭ تۇنجى ئېمپىرىيىسىنى قۇرۇپ چىققان، قەدىمكى يازمىلاردا < ئۇيغۇرلارنىڭ ئەرلىرى سېرىق تەنلىك بەدىۋىلەرنىڭ ئارىسىدىكى چىرايلىق ئاياللارنى تاللاپ ئەمرىگە ئالاتتى > دەپ قەيت قىلىنغان. شەك شۈبھىسىزكى بۇ تەرجىمىدىكى خاتالىق، چۈنكى ئۇ چاغلاردا بۇنداق تويلىشىشنىڭ بولۇپ تۇرغانلىقى ئېنىق، دۇنيادا بەدىۋىلەر ھىچقاچان چىراي تۇرقىدىن مەلۇم بولمايدۇ، دىمەك ئۇنىڭ مەنىسى < سېرىق تەنلىك ئەبگا ئېرق > دىگەنلىكتۇر، ئەنئەنە جەھەتتە بۇ < سېرىق تەنلىك موڭغۇللار ئۇيغۇرلارغا قارىغاندا تېخىمۇ بەدىۋى ھالەتتە بولۇپ، ئۇلارنىڭ مەدەنىيىتىنى ئۇيغۇرلارنىڭكىگە سېلىشتۇرغاندا تۆۋەن تۇراتتى . دىگەننى ئىسپاتلايدۇ. بۈگۈنكى كۈندىمۇ نۇرغۇن خەنزۇلارنىڭ، بولۇپمۇ ئالىي نەسەپتىكىلىرىنىڭ ئۆڭى ئاق سۈزۈك بولىدۇ، بۇ ئۇلارنىڭ تومۇرىدىكى ئۇيغۇر قېنىنىڭ ئالامىتىدىن ئىبارەت. بۈگۈنكى تۆۋەن نەسەپلىك، ئادەتتىكى قارا ئىش قىلىدىغان خەنزۇلاردا ئۇيغۇر قېنى يوق، مانا بۇلار بولسا قەدىمقى سېرىق تەنلىك موڭغۇللارنىڭ ئەۋلاتلىرىدۇر.بۇنداق ئۆيلۈك ئوچاقلىق بولغان ئۇيغۇر دادىلار پەرزەنتلىرىنىڭ ئۇيغۇرلارغا خاس تەربىيىلىنىپ چوڭ بولۇشىغا بەكمۇ ئەھمىيەت بېرەتتى، شۇڭا تومۇرىدا ئۇيغۇر قېنى ئېقىپ تۇرغان، ئۇيغۇرلارغا خاس يۈكسەك مەدەنىيەتنىڭ تەربىيىسى سىڭگەن ئەۋلاتلار تۇنجى خەنزۇ ئېمپىرىيىسىنى قۇرۇپ چىققان. دىمەك خەنزۇ مەدەنىيىتى ___ ئۇلارغا ئاتا بوۋىلىرىدىن مىراس قالغان قەدىمقى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىدىن ئىبارەت. خەنزۇلارنىڭ تەرىقەتچىلىك دىنى ئىبادەتخانىلىرىدا ساقلانغان نۇرغۇنلىغان يازمىلار يۇقۇرىدا ئوتتۇرىغا قويغانلىرىمىزنى ئىسپاتلايدۇ ھەمدە بىرمۇنچە خەنزۇ مۇتەپەككۈرلەر بۇنى شەك شۈبھىسىز ئېتىراپ قىلىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا خەنزۇلاردا < خەنزۇلار باشتىن ئاياق ئاسىيادىلا ياشىغان بولماستىن بەلكى ئۇلار يىراق ئەللەردىن قۇياش چىققان جايلارنى قوغلىشىپ كەلگەن > دىگەن ئەنئەنىۋى قاراش گەۋدىلىك ساقلانغان.<br />مەن خەنزۇلارنىڭ رىۋايەت تۈسىدىكى تارىخىنى شەكىللەندۈرگەن خەنزۇ رىۋايەت ئەپسانىلىرىنى تېپىپ توپلاشقا تىرىشىپ باقتىم، بۇلار ئەسلىدە مەۋجۇت بولۇشقا تېگىشلىك بولسىمۇ، لېكىن مەن ئۇلارنى تېپىشقا مۇۋەپپەق بولالمىدىم.<br />تۆۋەندە خ . ئې . پاركېرنىڭ جۇڭگو تارىخى توغرىسىدىكى كىتابىنىڭ 71- بېتىدىن مىسال كەلتۈرىمەن:<br />سۇلالىلەر نامى پادىشاھلار سانى سەلتەنەت سۈرگەن دەۋرى<br />بەش پادىشاھ دەۋرى 9 مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 2852- 2206- يىللار<br />شيا 18 مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 2052- 1767- يىللار<br />شاڭ 28 مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 1766- 1122- يىللار<br />غەربىي جۇ 10 مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 1121- 828- يىللار<br />شەرقىي جۇ 25 مىلادىيەدىن بۇرۇنقى827- 255- يىللار<br />يۇقارقىلارغا ئاساسلانغاندا ھەرقايسى سۇلالىلەردە ئۆتكەن پادىشاھلارنىڭ ئوتتۇرىچە ھۆكۈمرانلىق يۈرگۈزگەن ۋاقتى تۆۋەندىكىچە:<br />بەش پادىشاھ دەۋرى ئوتتۇرىچە ھۆكۈمرانلىق دەۋرى 71 يىل<br />شيا ئوتتۇرىچە ھۆكۈمرانلىق دەۋرى 24 يىل<br />شاڭ ئوتتۇرىچە ھۆكۈمرانلىق دەۋرى 23 يىل<br />غەربىي جۇ ئوتتۇرىچە ھۆكۈمرانلىق دەۋرى 29 يىل<br />شەرقىي جۇ ئوتتۇرىچە ھۆكۈمرانلىق دەۋرى 22 يىل<br />پاركېر مۇنداق دەيدۇ: < بەش پادىشاھ دەۋرى دىگىنى تامامەن ئەپسانە؛ شيا سۇلالىسى دىگىنىمۇ ئەپسانە ئارىلاشقان رىۋايەت؛ ساڭ سۇلالىسى دىيىلگىنى ئاساسەن رىۋايەت؛ غەربىي جۇ سۇلالىسىدە سەلتەنەت سۈرگەن 10 پادىشاھ دىگىنى يېرىم رىۋايەت؛ شەرقىي جۇ سۇلالىسىدە سەلتەنەت سۈرگەن 25 پادىشاھ دىگىنى تارىخ> .<br /><br />يۇقۇرىقىلاردىن بىز شۇنداق خۇلاسىگە كېلىمىزكى پاركېر ئاڭلىغانلىرىغا ئەمەس، پەقەت ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەنلىرىگە ئىشەنگەن، رىۋايەتلەرنىڭ مەيلى قانچىلىك راست بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ئۇ ئۆزى ئىشەنچ ھاسىل قىلغىدەك يازمىلارنى كۆرۈشتىن ئىلگىرى ئۇلارنىڭ ھەممىسىنى بىردەك ئەپسانە دەپ قارىغان. مېنىڭ ئادىتىم بولسا ئەپسانىنى ئىز قوغلاپ سۈرۈشتۈرۈپ ئۇنىڭ كېلىپ چىقىش مەنبەسىنى ئىزدەيمەن، 90- قتىمدا بولمىسىمۇ 100- قېتىمدا ئۇنىڭ ئەپسانە ياكى رىۋايەت ئىكەنلىكى ئېنىقلىنىدۇ. ئەپسانە رىۋايەتلەر ئۈزۈپ چاپلىنىش جەريانىدا نەتىجىسىدە كەم كۈتىسىز توقۇلمىغا ئايلىنىپ كېتىدۇ، لېكىن شۇنى نەزەردىن ساقىت قىلماسلىق كېرەككى ئوت يېقىلمىسا ئىس چىقمايدۇ. خۇددى پاركېر ئېيتقاندەك ئەپسانىنىڭ ئازدۇر كۆپتۇر ئۈزۈپ چاپلانغان رىۋايەت ئىكەنلىكىدىن مەنمۇ گۇمانلانمايمەن، خەلق ئاغىزىدىكى ھېلىقى توقۇلمىلارنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان خىلمۇ خىل نەق يازما خاتىرىلەرنى تەرىقەتچىلىك (داۋجياۋ) دىنى ئىبادەتخانىلىرىدىن تېپىش مۈمكىن.<br />پاركېر خەنزۇلارنىڭ مىلادىدىن بۇرۇنقى 200- يىلىدىن تارتىپ تاكى ھازىرغىچىلىك بولغان تارىخىنى ياخشى ۋە تەپسىلى شەرھىلىگەن. ئۇ ھەرقايسى موڭغۇل قەبىلىلىرى ۋە مىللەتلىرىنىڭ گۈللىنىش ۋە زاۋاللىققا يۈزلىنىش تارىخىنى بايان قىلىپ بەرگەن. لېكىن ياپونلارغا كەلگەندە مۇتلەق خاتالاشقان، يەنى ئۇلار توغرىسىدا خاتا كېچىككە كىرىپ قالغان، ئۇنىڭ بۇ جەھەتتىكى ھۆكۈملىرىدىن شۈبھىلىنىشكە ئەرزىيدۇ. ئۇنىڭ يېزىقچىلىق ئىستىلى يوغان مۈڭگۈزلۈك قوينى ئېلىپ كېلەلمىگەنلىكى ئۈچۈن قېرى ماركو پولونى ھەپسىگە ئالغۇچىلارنىڭكى بىلەن ئوخشاپ كېتىدۇ، ئۇنىڭ گوبىدىكى ۋەيرانچىلىقلارنىڭ ئىزنالىرى ۋە باشقا تارىختىن بۇرۇنقى بۈيۈك ئۆزگىرىشلەرگە ئائىت ئىزلارنى قانداق ئىزاھلاپ ئۆتكەنلىكىنى ئۇقمىدىم، روشەنكى ئۇنىڭ نەزىرىدە بۇنداق نەرسىلەرنىڭ كارىيىتى چاغلىق بولسا كېرەك.<br />ئۇيغۇر ئېمپىرىيىسى ۋەيران بولۇپ، ئارىدىن 7- 8 مىڭ يىللار ئۆتكەندىن كېيىن موڭغۇل ئېرقىدىكى ئۇششاق مىللەتلەرنىڭ سانسىزلىغان ئاھالىسى شەرقىي ئاسىياغا كۆچۈپ كېلىپ ياشىغان. چىڭگىزخان ۋە قۇبلايلار ئەنە شۇ تاتار ئېرقىغا تەۋە موڭغۇل مىللىتىنىڭ مەشھۇرلىرىدۇر. قۇبلايخان مىلادى 1277- يىللىرى يەنى بۇنىڭدىن تەخمىنەن 600 يىللار بۇرۇن ئۆتكەن. بۈيۈك خەنزۇ مۇتەپەككۈرى ۋە پەيلاسوپى كۇڭفۇزى مىلادىدىن بۇرۇنقى 511- يىلىدىن 480- يىللارغىچە بولغان ئارىلىقتا، يەنى جۇڭگونىڭ يازما تارىخى باشلىنىپ 300 يىللار ئۆتكەندە ياشىغان. مىلادىدىن بۇرۇنقى 214- يىلى ئېمپىراتور چىن شىخۇاڭ بارلىق كىتاپلارنى ۋە قەدىمقى جۇڭگو ئەدەنىياتىغا دائىر ئەسەرلەرنى كۆيدۈرۈپ تاشلاش ھەققىدە بۇيرۇق چۈشۈرگەن، بۇنىڭ بىلەن سان ساناقسىز كىتاپلار تارتىۋېلىنىپ كۆيدۈرىۋېتىلگەن، كۇڭفۇزى ۋە مېڭزىنىڭ كىتاپلىرىمۇ ئوتقا تاشلىنىش تەقدىرىدىن قېچىپ قۇتۇلالمىغان. ھۇن تاتارلىرىنىڭ جۇڭگونىڭ شىمالىغا توختىماي ئېلىپ بارغان ھۇجۇملىرىدىن جوشىدىنىش ئۈچۈن جۇڭگونىڭ سەددىچىن سېپىلىنى سوقتۇرغىنى دەل پادىشاھ چىن شىخۇاڭ بولۇپ، ئۇ بارلىق قەدىمقى يازمىلارنى تەل تۆكۈس كۈل قىلىۋېتىش نىيىتىنى تولۇق ئىشقا ئاشۇرالمىغان، چۈنكى يازمىلارنىڭ بىرمۇنچىلىرى قۇتقۇزىۋېلىنغان ۋە تەرىقەت (داۋجياۋ) دىنى ئىبادەتخانىلىرىدا يوشۇرۇن ساقلىنىپ قېلىنغان، ھازىر شۇ جايلاردا دىنىي تەۋەرۈك سۈپىتىدە ساقلىنىپ تۇرىۋاتماقتا، بۇنى شۇ ئىبادەتخانىلارنىڭ ئۆزگە ھەرقانداق كىشىلەرنىڭ كۆرەلىشى مۈمكىن ئەمەس.<br />شۇنىڭ بىلەن شەرقىي ئاسىيا توغرىسىدىكى باپ تۈگىدى. كېيىنكى باپتا غەربىي ئاسىيا ھەققىدە توختىلىمەن. شۇنىڭ بىلەن يىراق شەرقى ئاسىيادىكى بۈيۈك ئۇيغۇر ئېمپىرىيىسى ۋە ئۇنىڭ پايتەختىگە دائىر مەزمۇنلار بىلەن تولغان جەسەت ساندۇقىنىڭ ئاغزى ئېتىلدى.<br />3- ئېرا ئۇيغۇر ئېمپىرىيىسى ___ مېنىڭ بۇ يەردە توختالغىنىم ____ 20000 يىللار ئىلگىرى يۈز بەرگەن، ئىنجىلدا < توپان بالاسى > دەپ قەيت قىلىنغان دەھشەتلىك ئاپەتتىن بۇرۇن ئەپسانە تۈسىنى ئالغان گېئولوگىيەلىك < مۇز دەۋرى >دىن بۇرۇن ۋە يار پوستىلىقىدىن تاغلار كۆتۈرۈلۈپ چىقىشتىن بۇرۇنقى، يەنى 3- ئېرادىكى ئۇيغۇر ئېمپىرىيىسىدىن ئىبارەت.<br />214- بەتتىكى ئاددى خەرىتە بۈيۈك ئۇيغۇر ئېمپىرىيىسىنىڭ دائىرىسى ۋە كۆلىمىنى كۆرسىتىش مەقسىدىدە ھازىرقى جايلارغا ئۇيغۇنلاشتۇرۇپ سىزىلدى. بۇنىڭدىن 20000 يىللار بۇرۇن بىرمۇنچە يەرلەر چۆۆۈپ كەتكەن بولسا، يەنە بىرمۇنچە يەرلەر ئۆرلەپ چىققان، مەن تىنچ ئوكياندىن ئاتلانتىك ئوكيانغا قارىتىپ ئاسىيانىڭ مەركىزىنى ۋە ياۋروپانى كۆرسەتكەن بىر كۆرسەتكۈچ سىزىق سىزدىم، مانا مۇشۇ سىزىق ئېمپىرىيەنىڭ تەخمىنى مەركىزىدۇر.<br />ئۇيغۇرلارنىڭ قالدۇقلىرى بالقانلىقلار ئارىسىدا تېپىلىدۇ. ئەڭ چەتتىكى ئالدىنقى قاراۋۇللىرى ___ ئېرلاندلار، فرانسىيەدىكى بېرىتونلار ۋە ئىسپانىيەدىكى باسكلاردۇر. ئېمپىرىيەنىڭ شىمالىي چېگرىسىنىڭ قانچىلىك ئۇزاقلارغا سوزۇلغانلىقى نامەلۇم، ئىشقىلىپ يىراق سىبىرىيەدىن قەدىمقى ئۇيغۇر شەھەرلىرىنىڭ خارابىلىرى تېپىلدى.<br />خەرىتىنىڭ غەربىي قىسمى جەزمەنلەشتۈرگىلى بولمايدىغان چېگرىسىنى كۆرسىتىدۇ، ئېنىق مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە بولىدىغان ئىككى چېگرىسى ___ شەرقتە تىنچ ئوكيان ۋە جانۇپتىكى ناگا ئېمپىريەسىدىن ئىبارەت. ئۇيغۇرلارنىڭ ئېنىق ھالدا ياۋروپانىڭ ئوتتۇرىسىنى كېسىپ ئۆتۈپ تېنچ ئوكيانغا كېڭەيگەنلىكى ياكى بولمىسا ئالدىنقى قاراۋۇللىقىنى تۇرغۇزغانلىقى تېخى نامەلۇم بىر سىر. ھالبۇكى بىز ئاتلانتىك ئوكيان بويلىرىدا ئۇلارنىڭ پۇشتىلىرىنى تاپتۇق، لېكىن ئۇلارنىڭ كېلىش مەنبەسىنى ھىچكىم دەپ بېرەلمىدى.<br />قەدىمقى شەرق ھۆججەتلىرىدە بايان قىلىنىشىچە ئۇيغۇر ئېمپىرىيىسى ئۆز ئالدىغا خان ھۆكۈمرانلىرى بار، ئۆىچىك خانلىق ياكى بەگلىكلەردىن تەركىپ تاپقان بىر ئېمپىرىيە بولسىمۇ لېكىن ئۇ يەنە بىر ئەڭ يۇقۇرى ئېمپىراتڭر ياكى پادىشاھقا قارام بولغان، ئۇ بولسىمۇ مېتروپولىيە قۇياش ئېمپىريىسى مۇغا قارام بولغان. ئۆزىمىزنىڭ ھۆۆۈمەت ئەندىزىمىزگە نەزەر تاشلايدىغان بولساقلا ئۇيغۇر ئېمپىرىيەسىنىڭ زورىيىپ بىر قوشما شىتاتقا ئايلانغانلىقىنى قىياس قىلىشىمىز تەس ئەمەس، مۇنىڭ ئۆزى بولسا شۇ چاغدىكى دۇنيادىكى بىردىنبىر قوشما شىتات ئىدى.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-6760783650698056869?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-11114040213712799942009-07-01T21:54:00.000+08:002009-07-01T21:55:45.203+08:00توتېمىزم ھادىسىسى ئىنسانىيەت تارىخىدا ئۇرۇق ۋە قەبىلە بىلەن تەڭ شەكىللەنگەن بارلىق ئىنسانىيەتكە ئورتاق ھادىسە بولۇپ، بۇنىڭدىكى «توتېم» (مەتوت) سۆزى ئامېرىكا ئىندىئانلىرىنىڭ ئالگونكىئان قەبىلىسىگە قاراشلىق ئۇجىبىۋا ئۇرۇقىدىكىلەرنىڭ «نامەتوتو» دېگەن سۆزىدىن ئېلىنغان، ئەسلىي مەنىسى «ئۇرۇق»، «ئەجداد»، «يىلتىز»، «قان قېرىنداش» دېگەنلىكتۇر.<br /><br />سىگمۇند فرېئۇد ئۆزىنىڭ دىنشۇناسلىققا بېغىشلانغان ۋەكىللىك ئەسىرى «توتېم ۋە پەرھىز»دە توتېمىزم ھادىسىلىرىنى ئومۇمەن تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىك ياكى ئورتاقلىققا ئىگە دەپ كۆرسەتكەن:<br /><br />1) توتېم ھايۋاننى ئۆلتۈرۈش ياكى يېيىش قاتتىق چەكلىنىدۇ. بۇ خىل ھايۋانلار ئالاھىدە بېقىلىدۇ ياكى قارىلىدۇ؛ 2) توتېم ھايۋان تاسادىپىي ئۆلۈپ قالسا، ئۇنىڭغا باشقا ئۇرۇق ئەزالىرىغا ئوخشاش تەزىيە بىلدۈرۈلىدۇ ۋە دەپنە قىلىنىدۇ؛ 3) مەلۇم شارائىتتىلا توتېم ھايۋاننى توتېمنىڭ مەلۇم ئەزاسىنىڭ يېيىشىگە يول قويۇلىدۇ؛ 4) مەلۇم شارائىتتا ياكى مەلۇم ئېھتىياجنىڭ قىستىشى بىلەن توتېم ھايۋان ئۆلتۈرۈلگەندە، گۇناھىنى تىلەش مۇراسىملىرى ئۆتكۈزۈلىدۇ؛ 5) توتېم ھايۋان مۇراسىم ئۈچۈن قۇربانلىق قىلىنسا، ئۇنىڭغا ئاتاپ داغدۇغىلىق مۇراسىم ئۆتكۈزۈلىدۇ؛ 6) داغدۇغىلىق سورۇنلاردا ياكى دىنىي مۇراسىملاردا كىشىلەر مەلۇم ھايۋاننىڭ تېرىسىنى يېپىنىۋالىدۇ، مۇشۇ خىل ئەھۋالدىمۇ توتېم ئېتىقادى رول ئويناۋېرىدۇ. چۈنكى، ئۇلار توتېم ھايۋان ھېسابلىنىدۇ؛ 7) قەبىلە ۋە قەبىلە ئەزالىرى توتېم ھايۋاننىڭ نامىنى قوللىنىدۇ؛ 8) نۇرغۇن قەبىلىلەرنىڭ تۇغ - ئەلەملىرى، قوراللىرىغا توتېم ھايۋاننىڭ رەسىمى چۈشۈرۈلگەن بولىدۇ، كىشىلەرمۇ بۇ خىل رەسىملەرنى بەدەنلىرىگە چېكىۋالىدۇ؛ 9) ئەگەر توتېم ناھايىتى ۋەھشىي، قورقۇنچلۇق ھايۋان بولسا، قەبىلە ئەزالىرى شۇ توتېم نامى بىلەن ئاتالغان كىشىنىڭ ھەر خىل خەۋپ - خەتەردىن ساقلىنالايدىغانلىقىغا چوڭقۇر ئىشىنىدۇ؛ 10) توتېم قىلىنغان ھايۋان قەبىلىنى قوغدايدۇ ۋە بولغۇسى ئىشلاردىن ئاگاھلاندۇرۇپ تۇرىدۇ دەپ قارىلىدۇ؛ 11) كىشىلەر توتېم ھايۋاننىڭ قەبىلىنىڭ كەلگۈسى ئىشلىرىدىن بېشارەت بېرەلەيدىغانلىقى ۋە ئۆزلىرىنىڭ يولباشچىسى ئىكەنلىكىگە چوڭقۇر ئىشىنىدۇ؛ 12) توتېم ئەزالىرى توتېم ھايۋاننىڭ ئۆزلىرى بىلەن نەسىلداش ئىكەنلىكىگە چوڭقۇر ئىشىنىدۇ①.<br /><br />توتېمنىڭ يۇقىرىقى ئالاھىدىلىكلىرى ئەجدادلىرىمىز توتېمىزم چۈشەنچىلىرىدىمۇ روشەن كۆرۈلىدۇ. ئەجدادلىرىمىز ئىپتىدائىي دەۋردە ئۆزلىرىگە بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك بولغان ۋە مەلۇم مەنپەئەت ھايۋانات، دەل - دەرەخلەرنى توتېم ئوبيكتى قىلىپ تاللىغان.<br /><br />بىرىنچى، دەل - دەرەخ توتېمى<br /><br />قەدىمكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزلىرىنى دەل - دەرەخلەردىن ئاپىرىدە بولغان دەپ قارايدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدىغان خاتىرىلەر بىرقەدەر كۆپ بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدە «بۆكۈ خاقان ئەپسانىسى» (بۆكۈ خاقان رىۋايىتى دەپمۇ ئاتىلىدۇ) بىرقەدەر گەۋدىلىكتۇر. «بۆكۈ خاقان ئەپسانىسى»نىڭ بىرقانچە خىل ۋارىيانتى بار بولۇپ، ئاساسلىقى ئىلاھىي دەرەخنىڭ ئاسماندىن چۈشكەن ئىلاھىي نۇر تەسىرىدىن ئېغىر ئاياغ بولغانلىقى ۋە ئۇنىڭدىن بۆكۈ خاقاننىڭ ئاپىرىدە بولغانلىقى ياكى ئاسماندىن چۈشكەن ئىلاھىي نۇرنىڭ تەسىرىدىن دەريا ساھىلىدىكى ئىككى تۈپ دەرەخ ئوتتۇرىسىدىكى تۆپىلىكنىڭ تەدرىجىي چوڭىيىپ، ئۇنىڭدىن بۆكۈ خاقان قاتارلىق بەش ئوغۇلنىڭ تۇغۇلغانلىقى تەسۋىرلىنىدۇ.<br /><br />«بۆكۈ خاقان ئەپسانىسى» ئاساسلىقى قەدىمكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەجداد چۈشەنچىسى، ئېنىقراقى توتېم چۈشەنچىسى توغرىسىدىكى يارالمىش ئەپسانىسى بولۇپ، «قوچۇ پادىشاھلىرىنىڭ شەجەرە تاش پۈتۈكى»، «قوچۇدىكى چى جەمەتىنىڭ شەجەرىسى»، «قۇتلانچىن ھەزرەتنىڭ ئابىدىسى»، پېرىسىيە تارىخچىسى جۇۋەينىينىڭ «تارىخى جاھانگۇشاي» ناملىق ئەسىرى قاتارلىق مەنبەلەردە بىرقەدەر تولۇق خاتىرىلەنگەن. بۇلارنىڭ ئىچىدىكى «قوچۇ پادىشاھلىرىنىڭ شەجەرە تاش پۈتۈكى» ئەينى ۋاقىتتىكى خان جەمەتى ئىمزا قويغان تاش پۈتۈك بولۇپ، ئۇنىڭدا مۇنداق دېيىلىدۇ: «ئۇيغۇرلار زېمىنىدا قاراقۇرۇم دېيىلىدىغان تاغ بار بولۇپ، ئۇنىڭدىن تۇغلار ۋە سېلىنگا دەيدىغان ئىككى دەريا ئېقىپ چىقىدىكەن. كۈنلەرنىڭ بىرىدە بۇ ئىككى دەريا ئارىلىقىدىكى دەرەخكە ئاسماندىن زەڭگەر نۇر چۈشۈپتۇ. بۇ ئەلدىكىلەر ئۇ دەرەخنى ئاسراپتۇ. دەرەخ غولى بارا - بارا يوغىناپ، ئۇنى تولغاق تۇتۇپتۇ. نۇرمۇ داۋاملىق چۈشۈۋېرىپتۇ. توققۇز ئاي، ئون كۈن ئۆتكەندە دەرەخنىڭ پوقىقى يېرىلىپ ئۇنىڭدىن بەش ئوغۇل ئاپىرىدە بوپتۇ. كىشىلەر ئۇلارنى بېقىۋاپتۇ. ئۇلارنىڭ ئەڭ كىچىكىنىڭ ئىسمى بۆكۈ خاقان بولۇپ، تۇرقى بەستلىك ئىكەن. ئۇ چوڭ بولۇپ ئېتىز - ئېرىق ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىپتۇ. كېيىن خەلققە پادىشاھ بوپتۇ. ئۇلارنىڭ ئەۋلادىدىن 30 ئەۋلاد پادىشاھ ئۆتۈپ، يۇرۇن تېگىن دەۋرىگە كەلگەندە ئاپەت بېسىپتۇ، خەلق ئۆي - ماكانسىز قاپتۇ. ئۇلار يارغول ئايمىقىغا كېلىپ ئولتۇراقلىشىپتۇ. ئۇ يەر بۈگۈنكى قوچۇ ئىكەن»②.<br /><br />«بۆكۈ خاقان ئەپسانىسى»نىڭ يەنە بىر ۋارىيانتى جۇۋەينىينىڭ «تارىخى جاھانگۇشاي» ناملىق ئەسىرىدە خاتىرىلەنگەن بولۇپ، ئۇنىڭدا مۇنداق بايانلار ئۇچرايدۇ: «ئۇيغۇرلار ئۆزلىرىنىڭ ئەجدادلىرىنى ئورخۇن دەرياسىنىڭ بويىدا ياشاپ كەلگەن ۋە بۇ دەريانى ئاساس قىلىپ ئىككىگە بۆلۈنگەن، دەپ قارايدىكەن. ئۇلار نوپۇسى كۆپەيگەندە، باشقىلارنى ئۆرنەك قىلىپ ئۆز ئىچىدىن بىرىنى باش قىلىپ سايلاپتۇ ۋە ئۇنىڭغا ئىتائەت قىپتۇ. شۇنداق قىلىپ بەش يۈز يىل ئۆتۈپتۇ. شۇنىڭدىن كېيىن بۆكۈ خاقان مەيدانغا كەپتۇ».<br /><br />ئەينى ۋاقىتتا قاراقۇرۇم تاغلىرىدا ئىككى دەريا بار بولۇپ، بىرى توغلا، يەنە بىرى سېلىنگا دەرياسى ئىكەن. بۇ ئىككى دەريا «قۇملانچۇ» دېگەن جايدا قوشۇلىدىكەن. ئىككى دەريانىڭ ئارىلىقىدا ئىككى تۈپ دەرەخ ئۆسىدىكەن، بىرىنى ئۇلار قۇچۇر دەپ ئاتايدىكەن. بۇ دەرەخ قارىغايغا ئوخشايدىكەن، يوپۇرماقلىرى قىشتا ئارچىنىڭكىدەك بولۇپ، مېۋىسىنىڭ شەكلى ۋە تەمى پىستە (چىلىغوزا)نىڭكىگە ئوخشايدىكەن. يەنە بىر تۈپ دەرەخنى ئۇلار توز (توس ياكى قېيىن دەرىخى) دەيدىكەن. ئىككى دەرەخ ئارىسىدا بىر دۆڭ پەيدا بوپتۇ. بىر كۈنى بۇ دۆڭگە ئاسماندىن نۇر چۈشۈپتۇ. دۆڭ كۈندىن - كۈنگە يوغىناپتۇ. بۇ مۆجىزىنى كۆرگەن ئۇيغۇر خەلقى ناھايىتى ھەيران قاپتۇ. ئۇلار دۆڭگە ھۆرمەت - تەزىم بىلەن يېقىنلىشىپتۇ. ئۇلار (دۆڭ تەرەپتىن) ناخشىدەك يېقىملىق ئاۋازنى ئاڭلاپتۇ. ھەر كۈنى ئاخشىمى ئاشۇ دۆڭنىڭ ئەتراپىدىكى ئوتتۇز قەدەم دائىرىگە نۇر چۈشۈپ تۇرىدىكەن. ئاخىر خۇددى ھامىلىدارنىڭ كۆزى يورۇغاندەك دۆڭدىن بىر ئىشىك ئېچىلىپ، ئىچىدىن بارگاھ - چېدىرغا ئوخشاش بۆلۈنگەن بەش ئېغىز ئۆي كۆرۈنۈپتۇ. ھەربىر ئۆيدە بىردىن ئوغۇل بالا ئولتۇرغۇدەك ... ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئاتا - ئانىلىرىنى سۈرۈشتۈرگەنىكەن، كىشىلەر ئۇلارغا ھېلىقى ئىككى تۈپ دەرەخنى كۆرسىتىپ قويۇپتۇ. بالىلار دەرەخلەرگە ۋە ئۈنۈپ چىققان يەرگىمۇ ئۆز ئاتا - ئانىلىرىغا ھۆرمەت بىلدۈرگەندەك ئىززەت - ئېھتىرام بىلەن تەزىم بەجا كەلتۈرۈپتۇ. بۇ ۋاقىتتا دەرەخلەر زۇۋانغا كېلىپ: «ئېسىل پەزىلەتلىك بالىلىرىم، بۇ يەرگە كېلىپ بالىلىق بۇرچۇڭلارنى ئادا قىلدىڭلار، ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرۈڭلار، نامىڭلار مەڭگۈ ئۆچمىگەي» دەپتۇ. شۇ جايدىكى كىشىلەر توپ - توپى بىلەن بالىلارنى كۆتۈرۈشكە كەپتۇ ۋە شاھزادىلەرنى ھۆرمەتلىگەندەك ھۆرمەتلەپتۇ. كۆپچىلىك ئۇلاردىن ئايرىلار چاغدا چوڭىغا شونقۇر تېگىن، ئىككىنچىسىگە قوتۇر تېگىن، ئۈچىنچىسىگە تۈكەل تېگىن، تۆتىنچىسىگە ئور تېگىن، بەشىنچىسىگە بۆكۈ (بۇقۇ) تېگىن دەپ ئىسىم قويۇپتۇ. كاتتا يىغىلىش ئۆتكۈزۈپ بۆكۈ تېگىننى قاغانلىق تەختىگە ئولتۇرغۇزۇپتۇ. ھەممىگە قادىر تەڭرى بۆكۈ تېكىنگە ھەرقانداق ئەلنىڭ تىلىنى بىلىدىغان ئۈچ قاغا ئاتا قىپتۇ، نەدە ئىش يۈز بەرسە ئۇ قاغىلارنى شۇ يەرگە ئەۋەتىدىكەن، قاغانلار بېرىپ ئايغاقچىلىق قىلىپ، ئۇچۇرىنى ئېلىپ كېلىدىكەن③...<br /><br />ئەجدادلىرىمىزنىڭ تەبىئەتكە چوقۇنۇش ئېڭى، قەھرىمانلىق ئېڭى ۋە توتېم ئېڭى - چۈشەنچىلىرىنىڭ ئۆزئارا يۇغۇرۇلۇپ كەتكەن ھالەتتىكى ئىپادىلىنىش شەكىللىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. «ئوغۇزنامە»دىمۇ بۇ خىل چۈشەنچىگە ئائىت مۇنداق بايانلار بار: «ئوغۇز خاقان ئوۋغا چىقتى. ئالدىدىكى كۆلنىڭ ئوتتۇرىسىدا بىر تۈپ دەرەخنى كۆردى. بۇ دەرەخنىڭ كاۋىكىدا بىر قىز تەنھا ئولتۇراتتى. ئۇ ئىنتايىن ساھىبجامال ئىدى. ئوغۇز خاقان ئۇنى ئالدى... تىلىكىگە يەتتى... ئۈچ ئوغۇللۇق بولدى. ئوغۇللىرىغا كۆك، تاغ، دېڭىز دەپ ئات قويدى»④.<br /><br />بۇ يەردە كۆل ئىچىدىكى دەرەخنىڭ بىۋاسىتە ئوغۇز خاقانغا بىر قىزنى سوۋغا قىلىشى دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدۇ. مەيلى دەرەخنىڭ ئىنساننى ئاپىرىدە قىلىشى بولسۇن ياكى ئىنساننىڭ دەرەخ غولىدا پەيدا بولۇپ قېلىشى بولسۇن، بۇلار ئەجدادلىرىمىز دەل - دەرەخ توتېمى چۈشەنچىلىرىنىڭ باشقىچە شەكىلدىكى ئىپادىلىنىشى بولۇپ، يەنىلا ئىپتىدائىي ئاڭ - تەپەككۇرنىڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكى سۈپىتىدە كۆرۈلىدۇ. دېمەك، بۇ يەردە تۆۋەندىكى بىرقانچە مەسىلە ئايدىڭلىشىدۇ:<br /><br />1) ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئىپتىدائىي ئاڭ - چۈشەنچىلىرىدە ئۆز ئەجدادلىرىنى دەرەختىن ئاپىرىدە بولغان دەپ قارايدىغان دەرەخ توتېمى چۈشەنچىلىرى مەۋجۇت بولغان. يۇقىرىقى مەنبەلەر بۇ خىل چۈشەنچىلەرنىڭ ئەڭ ۋەكىللىك ئىپادىلىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.<br /><br />2) «بۆكۈ خاقان ئەپسانىسى»دىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەڭ دەسلەپكى ئەجدادى «دەرەختىن تۆرەلمىگەن». گەرچە بۆكۈ خاقان ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا ئۇيۇشقان كىشىلەر ئۆز پادىشاھىنىڭ دەرەختىن ئاپىرىدە بولغانلىقىنى بايان قىلسىمۇ، لېكىن ئۆز تارىخىنى ئۇنىڭدىنمۇ بۇرۇن دەپ قارايدۇ. دېمەك، «بۆكۈ خاقان ئەپسانىسى» مەلۇم قەبىلە ياكى قەبىلىلەر ئىتتىپاقىغا مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ئۇلار ئىككى ياكى ئۇنىڭدىن ئارتۇق ئۇرۇقتىن تەشكىل تاپقان.<br /><br />يەنە بىر مەسىلە شۇكى، «بۆكۈ خاقان ئەپسانىسى»نىڭ «تارىخى جاھانگۇشاي»دىكى ۋارىيانتىدا بۆكۈ خاقان قاتارلىق بەش ئوغۇل دەرەختىن ئەمەس، بەلكى دۆڭدىن تۆرەلگەن بولسىمۇ، ئەمما قەبىلە باشلىقلىرى ئۇلارغا سىلەرنىڭ ئاتا - ئاناڭلار مۇشۇ دەپ دەرەخنى كۆرسىتىدۇ. بۇ يەردىكى مەسىلە شۇكى، ئۇلار گەرچە دۆڭدىن تۇغۇلغان بولسىمۇ، لېكىن دەل - دەرەخنى ئاتا - ئانىمىز دەپ قارايدۇ. بۇ دۆڭ بىلەن دەل - دەرەخنى ئوخشاش ئۇلۇغلاش ئەمەلىيەتتە تەبىئەت قاراشلىرىنىڭ توتېمىزم قاراشلىرىغا مۇئەييەن تەسىر كۆرسەتكەنلىكى، يەنى ئۇلارنىڭ ئېڭىدا دۆڭ بىلەن دەرەخنىڭ ئوخشاش فۇنكسىيىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.<br /><br />3) «ئوغۇزنامە» ئېپوسىدىن قارىغاندا، ئۇيغۇرلار مىللەت ياكى سىياسىي ھاكىمىيەتتىن ئىبارەت ئومۇمىي گەۋدىگە ئۇيۇشقاندا «كۆك بۆرە»نى توتېم قىلغان. بۆرە توتېمىنى بىرقەدەر كېيىن بارلىققا كەلگەن ۋە بىرقەدەر ئومۇملاشقان توتېم ئىدى دەپ قارىساق، دەل - دەرەخ توتېمى شۇ ئومۇمىي گەۋدە ئىچىدىكى بىرقانچە ئۇرۇقنىڭ ۋە شۇلاردىن تۈزۈلگەن قەبىلە ياكى قەبىلىلەر ئىتتىپاقىنىڭ توتېمى بولۇپ، ئاساسلىق توتېم دەرىجىسىگە كۆتۈرۈلمىگەن. چۈنكى، «بىر ئۇرۇقنىڭ ئاساسەن بىر توتېمى بولاتتى. لېكىن، ئۇ بىرقانچە ئۇرۇقنىڭ تەدرىجىي بىرلىشىپ بىر مىللەت بولۇپ شەكىللەنگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ»⑤. شۇنداقتىمۇ بىر مىللەتتە يەنە بىر ئاساسلىق توتېم بولاتتى، بۇ توتېم ئەلۋەتتە شۇ خەلقنى بىرلىككە كەلتۈرگەن قەبىلە توتېمىنىڭ ئاساسلىق ئورۇنغا چىققانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.<br /><br />4) بەزى تەتقىقاتچىلار ئۇيغۇرلارنىڭ تاشقى توققۇز قەبىلىسىدىن بىرى بولغان بۆكۈ قەبىلىسىدىن كېلىپ چىققان، ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقىنى قۇرغۇچى بۆكە قۇننى بۆكۈ خاقاننىڭ ئەسلىي پروتوتىپى دەپ قارايدۇ⑥. ئالدىدا دەپ ئۆتۈلگەندەك، بۇ قاراشنىڭ مەلۇم ئاساسى بار دېيىشكە بولسىمۇ، لېكىن مىلادىيە 9 - ئەسىرلەردىكى ئۇيغۇرلاردا ئۆز ئەجدادلىرىنى دەرەختىن ئاپىرىدە بولغان دەيدىغان ئەپسانىۋى چۈشەنچىلەرنىڭ يېڭىۋاشتىن شەكىللىنىشى ئۇلارنىڭ تەپەككۇر سەۋىيىسى ۋە بىلىش ئىقتىدارىغا ماس كەلمەيدۇ. لېكىن، شۇنداق مۇئەييەنلەشتۈرۈشكە بولىدۇكى، قەدىمكى ئۇيغۇرلارنىڭ بۆكۈ قەبىلىسىدە ئۆز ئەجدادلىرىنى دەل - دەرەخكە باغلاپ چۈشەندۈرىدىغان توتېم چۈشەنچىلىرى بولغان. ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى يىمىرىلگەندىن كېيىن، پانتېگىن باشچىلىقىدا غەربكە كۆچكەن 15 قەبىلە ئىچىدە بۆكۈ قەبىلىسىمۇ بار بولۇپ، كېيىن ئۇلار بېشبالىقتا ھاكىمىيەت قۇرغان ۋە كېيىنچە ھاكىمىيەت مەركىزىنى قوچۇغا كۆچۈرگەن. دېمەك، «بۆكۈ خاقان ئەپسانىسى» ئەڭ ئىپتىدائىي توتېمىزم چۈشەنچىلىرى، قەھرىمانلىق چۈشەنچىلىرى ۋە ھەر خىل تارىخىي قاراشلار بىرلىشىپ كەتكەن يىراق تارىخنىڭ چۆكمە مەھسۇلى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.<br /><br />2. قۇش توتېمى<br /><br />قۇش توتېمى دەل - دەرەخ توتېمىغا قارىغاندا بىرقەدەر ئومۇملۇققا ئىگە ئېتىقاد، ئىجتىمائىي تۈزۈم ۋە تەپەككۇر شەكلى ئىدى.<br />ئۇيغۇرلارنىڭ ئەجدادلىرى ۋېي - جىن، جەنۇبىي - شىمالىي سۇلالىلەر دەۋرىدە قاڭقىللار (车高) دېيىلگەن. لېكىن، قاڭقىللار دېگىنى چىن - خەن سۇلالىلىرى دەۋرىدىكى تۇرالار (零丁)لارنىڭ باشقىچە ئاتىلىشى ئىدى. تۇرالار شاڭ - جۇ سۇلالىلىرى مەزگىلىدە «翟» (دى) ياكى «狄» (دى) دەپ ئاتالغان. «翟» ۋە «狄» شۈبھىسىزكى، ئوخشاش بىر نامنىڭ ئىككى خىل يېزىلىشى ئىدى. «翟» بىر خىل قۇشنىڭ نامى بولۇپ، «狄» خېتى ئۆز نۆۋىتىدە يەنە «翟» بولسا خېتى بىلەن يېزىلغان. «狄» مەزكۇر قوۋمنىڭ ئۆز نامى بولۇپ، «تۈرك» دېگەن سۆزنىڭ ئەڭ دەسلەپكى خەنزۇچە خەت بىلەن يېزىلىشى ئىدى. «翟» ئۇلارنىڭ تۇتېمى ئىدى. ئۇ يايلاقلاردا پەرۋاز قىلىدىغان بىر خىل يىرتقۇچ قۇش بولۇپ، بەزىلەر ئۇنى شۇڭقار دەپ قارايدۇ. دېمەك، قەدىمكى دى (狄)لار شۇڭقارنى توتېم قىلغان⑦. ئۇ يايلاق خەلقلىرى كۆندۈرۈۋالغان بىر خىل سېرىق بۈركۈت بولۇپ، تۇمشۇقى ئەگرى، تىرناقلىرى ئۆتكۈر، ئوۋغا ماھىر قۇش ئىدى. تېزلىك بىلەن شۇڭغۇيالايتتى، كىچىك ھايۋانلار، قۇش تۈرىدىكىلەر ۋە بېلىقلارنى تۇتۇپ يەيتتى. قەدىمكى دىلار بۇ خىل قۇشنى توتېم قىلغان ۋە ئۆزلىرىنىڭ نامى قىلىپ قوللانغان. دېمەك، «قۇشنى ئۇرۇق نامى قىلىپ قوللىنىش توتېمىزم ھادىسىسىنىڭ بىر خىل ئىپادىسىدۇر. يىراق قەدىمكى دەۋرلەردە ئۇرۇق - قەبىلىلەرنىڭ كۆپچىلىكىنىڭ نامى توتېم نامىدىن كەلگەن»⑧. ئۇلارنىڭ بۇ خىل چۈشەنچىلىرى ئالدى بىلەن ئۆزلىرىگە يېقىن بولغان ئۇچار قۇشلارغا مەنپەئەتدارلىق نۇقتىسىدىن چوقۇنۇش، بارا - بارا ئۇلارنىڭ نامىنى ئۆز ئۇرۇقى نامىغا ئايلاندۇرۇش، يەنى ئۇرۇق نامىنى شۇ خىل توتېم نامى بىلەن ئاتاش، ئاخىرىدا ئۇرۇق ۋە توتېمنى بىر گەۋدىلەندۈرۈشتىن ئىبارەت تەپەككۇر تەرەققىياتىنى بېشىدىن ئۆتكۈزگەن.<br /><br />«يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى»دە مۇنداق خاتىرىلەر بار: 788 - يىلى ئۇيغۇر خانى تاڭ ئوردىسىغا ئىلتىماس قىلىپ، ئۆزىنىڭ خەنزۇچە نامى بولغان «纥回» دېگەن سۆزدىكى «纥» خېتىنى «شۇڭقاردەك پەرۋاز قىلغۇچى» دېگەن مەنىدىكى «鹘» خېتىگە ئۆزگەرتىشنى تەلەپ قىلغان⑨. مەھمۇد كاشغەرىي «تۈركىي تىللار دىۋانى»دا «ئۇيغۇر» دېگەن نامغا مۇنداق ئىزاھ يازغان: «ماڭا مۇھەممەد چاقىر ئۇتقاغان ئوغلى نىزامىددىن ئىسرافىل تۇغان تېگىن ئۆز ئاتىسىدىن ئاڭلىغانلىرىنى سۆزلەپ بېرىپ مۇنداق دېگەنىدى: ئىسكەندەر زۇلقەرنەين ئۇيغۇر ئېلىگە يېقىنلاشقاندا، تۈرك خاقانى ئۇنىڭغا قارشى 4000 ئادەم ئەۋەتكەن. ئۇلارنىڭ قالپاقلىرىنىڭ قاناتلىرى لاچىن قاناتلىرىغا ئوخشايدىكەن، ئوقنى ئالدىغا قانداق ئاتسا، كەينىگىمۇ شۇنداق ئۇستىلىق بىلەن ئاتىدىكەن، زۇلقەرنەين بۇلارغا ھەيران قاپتۇ ۋە: دنەرۇھ زۇھ نانى، يەنى بۇلار باشقىلارغا موھتاج بولماي ئۆز ئوزۇقىنى ئۆز تېپىپ يەيدىغانلار ئىكەن، بۇلارنىڭ قولىدىن ئوۋ قېچىپ قۇتۇلالمايدۇ، قاچان خالىسا شۇ چاغدا ئېتىپ يەيدۇ، دەپتۇ. شۇنىڭدىن تارتىپ بۇ ئەل <ruhzuh> دەپ ئاتىلىپتۇ...». بىز بۇنىڭدىن قەدىمكى ئۇيغۇرلاردا قۇشلارغا چوقۇنۇش ئېڭىنىڭ، يەنى قۇش توتېمىنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈرىمىز. شۇ سەۋەبتىن ئۇلار ئۆز ناملىرىنىڭ توتېم قۇشلار ناملىرىغا يېقىن بولۇشىنى ئويلىغان، كىيىم - كېچەكلىرىنى شۇ قۇشلارنىڭ شەكلىدە لايىھىلىگەن.<br /><br />مەھمۇد كاشغەرىي ئۆز دىۋانىدا خەلق ئارىسىدا «كۆك توپۇلغان» ئاتلىق بىر ئىلاھىي قۇش چۈشەنچىسى بولغانلىقى توغرىسىدا: «بۇ قۇش قانىتىدا پولات بار ئىمىش، قانىتى بىلەن تاغنى بىر ئۇرۇپ ئۆتۈپ كېتەر ئىمىش» دەپ يازغان. ئۇنىڭدىن باشقا، كۆنچى دەريا ۋادىسىدىن تېپىلغان «كروران گۈزىلى» ئاتلىق ئايال جەسەتنىڭ ئاخىرەتلىك بۇيۇمى قاتارىدا قۇش پەيلىرى قادالغان بۆك چىققان. ئارخېئولوگلار ئىچكى موڭغۇلنىڭ ئىچۇ ئايمىقىدىن ھون دەۋرىگە ئائىت ئالتۇن قارچىغا تاپقان. بۇ خىل مەنبەلەرمۇ ئەنە شۇ يىراق دەۋرلەردىكى توتېمىزم ھادىسىسى بىلەن تۇتاشسا كېرەك.<br /><br />پارس تارىخچىسى رەشىدىددىننىڭ «جامىئۇت - تەۋارىخ» ناملىق ئەسىرىدە مۇنداق مۇھىم ئۇچۇرلار ئۇچرايدۇ: ئوغۇزخان ئالەمدىن ئۆتۈپ كۈن خان تەختتە ئولتۇرغان مەزگىلدە ۋەزىر ئەرقىل خوجا بۇز ئوق ۋە ئۈچ ئوقلارنىڭ ناملىرىنى قايتىدىن بېكىتتى، ئۇلارغا ئوڭ قانات قوشۇن، سول قانات قوشۇن ناملىرىنى قايتىدىن بەردى. ئەرقىل خوجا يەنە ئۇلارنىڭ ئوغۇللىرىنىڭ نامىنى، تامغىسىنى، بەلگىسىنى بەلگىلەپ بەردى. يەنە بۇ 24 ئۇرۇقنىڭ ھەربىرىگە مەلۇم ھايۋاننى «ئۇنغۇن» (ياكى «ئونقۇن») قىلىپ بەلگىلەپ بەردى. بۇ سۆز «ئىناق» دېگەن سۆزدىن كەلگەن بولۇپ، تۈركىي تىلىدا «قۇت»، «قۇتلۇق» دېگەن مەنىگە ئىگە. مەسىلەن، «ئىناق بولسۇن - قۇتلۇق بولسۇن دېگەنلىكتۇر». ئۇلاردا شۇنداق بىر ئادەت باركى، ئومۇمەن مەلۇم قەبىلىنىڭ ئونقۇنىغا چېقىلمايدۇ، قارشىلىق قىلمايدۇ، گۆشىنى يېمەيدۇ. چۈنكى، ئۇلار شۇنداق قىلسا خەيرلىك بولىدىغانلىقىنى بىلگەن. ھازىرغا كەلگۈچە ئۇنىڭ بۇ خىل ئەھمىيىتى ساقلانغان بولۇپ، ھەرقايسى قەبىلىلەر ئۆز ئونقۇنىنى بىلىدۇ. ھەرقايسى ئۇرۇقلارنىڭ «ئونقۇن» (توتېم) ناملىرى تۆۋەندىكىچە كۆرسىتىلگەن: «كۈن خاننىڭ ئوغۇللىرىنىڭ ئاق قۇش (鹰ئو)، ئاي خاننىڭ ئوغۇللىرىنىڭ تازقارا (鹫)، يۇلتۇز خاننىڭ ئوغۇللىرىنىڭ لاچىن (鹰之兔猫)، كۆك خاننىڭ ئوغۇللىرىنىڭ شۇڭقار (隼)، تاغ خاننىڭ ئوغۇللىرىنىڭ ئۆركى ياكى ئۆچكە، دېڭىزخاننىڭ ئوغۇللىرىنىڭ بۈركۈت (چاقىر، 鹰青)لار ئىدى.<br /><br />قەدىمكى ئۇيغۇر قەبىلىلىرىنى تەشكىل قىلغۇچى ئوغۇز ئۇرۇقلىرى ئىچىدە 20 ئۇرۇقنىڭ توتېمى ھەر خىل قۇشلار بولغان بولسا، تۆتىنىڭ ھايۋان بولغان. دېمەك، قەدىمكى ئۇيغۇرلار ۋە ئۇيغۇرلار قەبىلە ئىتتىپاقىدىكى ئوغۇزلار ئاق قۇش، تازقارا، لاچىن، شۇڭقار، بۈركۈت قاتارلىق چەبدەس، ھەرىكەتچان، ئوۋ خۇمار، ھوشيار، جەڭگىۋار قۇشلارنى ئۆزلىرىنىڭ توتېملىرى دەپ بىلگەن.<br /><br />بەزى تەتقىقاتچىلار بۇ ھەقتىكى تەتقىقاتلىرىدا مۇنداق خۇلاسە چىقىرىدۇ: ئالتاي تىللىرى سىستېمىسىدىكى مىللەتلەردىن تۈركىي قوۋملاردا، بولۇپمۇ موڭغۇللاردا كەڭ تۈردە قوللىنىلىدىغان «نۇگنو» سۆزى مەنە جەھەتتىن «مەتوت» سۆزى بىلەن تەڭداش ئاتالغۇدۇر. يۇقىرىدا تىلغا ئېلىپ ئۆتكەن موڭغۇللاردىكى «نۇگنو»، ئۇيغۇر قاتارلىق تۈركىي خەلقلەردىكى «سوت/زوت» ۋە «كۈزى/كۇدى» سۆزلىرى دەل شۇنىڭ جۈملىسىدىندۇر.<br />دېمەكچى بولغىنىمىز شۇكى، 1) موڭغۇل تىلىدىكى ئاتالغۇ دەپ قارالغان «نۇگنو» سۆزى «جامىئۇت - تەۋارىخ»تا «نۇقنۇئا» «ئونغۇن» (ياكى «ئونقۇن») شەكلىدە كەلگەن بولۇپ، بۇ سۆز تۈركىي سۆزدۇر. چۈنكى، بۇ سۆز ئەسەردە ئېنىق قىلىپ «ئىناق» سۆزىدىن كېلىپ چىققان دەپ ئىزاھلىنىدۇ. تۈركىي تىلىدىكى مەنىسى «قۇت» ياكى «قۇتلۇق»تۇر دەيدۇ. مىسال ئېلىپ «ئىناق بولسۇن - بۇ قۇتلۇق بولسۇن دېگەنلىكتۇر، دەپ ئىزاھلايدۇ».<br />«قۇت» ئىبارىسىگە كەلسەك، ئۇ قەدىمكى ئەجدادلىرىمىزنىڭ چۈشەنچىلىرىدە ئاساسەن بەخت - سائادەت، مۇقەددەس، روھ، ئۇلۇغلۇق، ھەيۋەت، مۇبارەك، بەخت - تەلەي، تەقدىر، بەرىكەت، ئەزىز دېگەندەك مەنىلەردە ئىستېمال قىلىنغان. دېمەك، «ئۇنغۇن» سۆزى «ئىناق» سۆزىدىن كېلىپ چىققانىكەن، شۇنداقلا «قۇت» مەنىسىگە ئىگە ئىكەن، ئۇنداقتا ئۇ موڭغۇل تىلىدىكى بىرەر ئىبارە بولۇشتىن ئاۋۋال ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئېڭىدىكى ئەنە شۇ قۇت، مۇقەددەس، ئۇلۇغ، بەخت - تەلەي مەنىلىرىنى بىلدۈرگەن قەدىمىي بىر ئىبارىدۇر.<br /><br />2) مەلۇم مەنىدىن ئېيتقاندا، ئەينى ۋاقىتتىكى ئوغۇز قەبىلىلىرى ئىتتىپاقى بىرقەدەر مۇكەممەل ئىجتىمائىي تەشكىلىي قۇرۇلمىغا ئىگە بولۇپ، بىر قەبىلىلەر بىرلەشمىسى ياكى ئىتتىپاقى سۈپىتىدە، ئىككى ھەربىي تەشكىلىي گۇرۇھ (بۇز ئوقلار ئوڭ قانات قوشۇنى، ئۈچ ئوقلار سول قانات قوشۇنى)، ئالتە ئۇرۇقداش قەبىلە، 24 ئۇرۇقتىن تەشكىل تاپقان. ئالتە ئۇرۇقداش قەبىلىنىڭ قەبىلە توتېمى، 24 ئۇرۇقنىڭ ئۇرۇق توتېمى بولغان. يۇقىرىدا ئەسكەرتىپ ئۆتكەنگە ئوخشاش، ئۇرۇقداش قەبىلىلەرنىڭ توتېمى ئۇلارنىڭ تەبىئەت ۋە ئالەم قاراشلىرى ئاساسىدا شەكىللەنگەن بولسا، ھەرقايسى ئۇرۇقلارنىڭ توتېمىمۇ ئەلۋەتتە ئۆزلىرى ياشاپ تۇرغان جۇغراپىيىۋى مۇھىت ئاساسىدا، ئۇلارنىڭ ئىگىلىك شەكلىگە ماسلاشقان ئاساستا تاللانغان. ئۇلارنىڭ ئىچىدە قۇش توتېمى 20، ھايۋان توتېمى تۆت بولۇپ، قۇش توتېمى ئاساسىي ئورۇندا تۇرىدۇ. توتېم ئوبيېكتلىرى ھوشيار، پۇراش، كۆرۈش سەزگۈسى ناھايىتى ئۆتكۈر، ھەرىكەتچان، سۈرلۈك قۇشلاردىن تەشكىل تاپقان. دېمەك، توتېم ئوبيېكتلىرى ئۇلارنىڭ قىممەت قارىشى ۋە ئېستېتىك قارىشى ئاساسىدا تاللانغان.<br /><br />3) يۇقىرىقى مەدەنىيەت ھادىسىلىرىنىڭ شەكىللىنىش تارىخىدىن قارىغاندا، موڭغۇللارغا قارىغاندا تۈركىي خەلقلەردە بۇ خىل مەدەنىيەت ھادىسىلىرى ئاۋۋال شەكىللەنگەن ۋە بىرقەدەر تۇراقلىق شەكىلگە كىرگەن ياكى بىرقەدەر سىستېمىلىق ھالەتكە ئۆتكەن. تۈركىي تىللىق خەلقلەرنىڭ موڭغۇل ئېگىزلىكىدىن بارا - بارا كۆچۈپ كېتىشى تۈپەيلىدىن، بۇ خىل مەدەنىيەت تىپلىرىنىڭ ئەسلىي ھالىتى ياكى تىپى موڭغۇل تىللىق خەلقلەرگە تەۋەررۈك بولۇپ قالغان، (مەسىلەن، كۆك تەڭرى ۋە بۆرە توتېمى توغرىسىدىكى ئېتىقاد - چۈشەنچىلەر) مۇھىمى ئۇلار بۇ خىل قەدىمىي مەدەنىيەت ھادىسىلىرىنى شۇ زاماننىڭ ئېھتىياجىغا تېخىمۇ مۇۋاپىقلاشتۇرغان، بېيىتقان. دېمەك، يۇقىرىقىغا ئوخشاش ساھەلەردىكى مەدەنىيەت تەركىبلىرىنىڭ شەكىللىنىشى مۇئەييەن ئېھتىياجغا ئايلانغاندا ياكى ئىجاد قىلىنىشى مۇمكىنچىلىككە ئېرىشكەندە، ھامان ئۆزلىرىنىڭ يېڭى «ئىختىرالىرى»نى شۇ تۇپراقتا ئاللىبۇرۇن شەكىللىنىپ بولغان ئىلگىرىكى مەدەنىيەت تىپلىرىغا، ئۈلگىلىرىگە تەقلىد قىلغان. يۇقىرىقى مۇھاكىمىلەردىن شۇنداق دېيىش مۇمكىنكى، «ئۇنغۇن» (ئونقۇن) ئىبارىلىرى ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك مەدەنىيەت تىپلىرى ئەسلىي تۈركىي خەلقلەر ئىپتىدائىي ئاڭ - چۈشەنچىلىرىدە شەكىللەنگەن بولۇپ، كېيىنچە موڭغۇل تىللىق خەلقلەر مەنىۋى چۈشەنچىلىرىدە كۆرۈلۈشكە باشلىغان.<br />4) «سوت/زوت» ئىبارىلىرىگە كەلسەك، بۇلارغا دائىر چۈشەنچىلەر ئەجداد روھىغا تېۋىنىش بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ئۇلارنى توتېم چۈشەنچىسى بىلەن تەڭ ئورۇنغا قويۇشقا بولمايدۇ. «كۈزى/كۇدى» ئىبارىلىرىگە كەلسە، گەرچە بۇ ئۇقۇملار تەبىئەت ۋە ئىنساندىن ھالقىغان كۈچ، مۇقەددەس بارلىق، ئىلاھ، تەڭرى مەنىسىدە كەلسىمۇ، يەنىلا توتېم مەنىسى بىلەن تەڭداش ئۇقۇم ئەمەس، ئۇ كۆپىنچە ھاللاردا يەر ئىلاھى، يەنى يەر - سۇ تەڭرىسى شەكلىدە كېلىدۇ.<br /><br />3. ھايۋانات توتېمى<br /><br />تۈركىي تىللىق خەلقلەردە ھايۋانات توتېمى ئېتىقادىنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكى توغرىسىدىكى مەنبەلەر ۋە بۇ ھەقتىكى تەتقىقات نەتىجىلىرى بىرقەدەر كۆپ. بۆرە، شىر، بۇغا، ئات قاتارلىق ھايۋانلارنى ئۇلۇغلاش، ئۇلارغا چوقۇنۇش، بەزىلىرىنى توتېم سۈپىتىدە چۈشىنىش ئەجدادلىرىمىزدا بىرقەدەر ئومۇملۇققا ئىگە. بولۇپمۇ بۆرە توتېمى تارىخى بىرقەدەر ئۇزۇن، تارقىلىش دائىرىسى نىسبەتەن كەڭ بولغان ئىپتىدائىي ئېتىقاد تىپىدۇر. ئەجدادلىرىمىز بۆرىدىن ئىبارەت بۇ ۋەھشىي ھايۋاننى ئۆزلىرىنىڭ نەسلى، ئەجدادى، قوغدىغۇچى ئىلاھى، ھەتتا جەڭ ئىلاھى دەپ قاراپ ئىلاھلاشتۇرغان.<br />قەدىمكى جۇڭگو مەنبەلىرىدىن ھون، كۆك تۈرك، ئۇيسۇن ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ھەممىسىدە بۆرە توتېمى مەۋجۇت ئىكەنلىكى مەلۇم. ئەجدادلىرىمىزنىڭ بۆرە توتېمى توغرىسىدىكى ئەپسانە - رىۋايەتلەرمۇ بىرقەدەر كۆپ بولۇپ، نوپۇزلۇقلىرى قەدىمكى خەنزۇچە مەنبەلەر ۋە قەدىمكى تۈركىي تىلدىكى مەنبەلەردە كۆپرەك ئۇچرايدۇ.<br /><br />«ۋېي سۇلالىسى تارىخى. قاڭقىللار تەزكىرىسى»دە قاڭقىللار (ئېگىز ھارۋىلىقلار)نىڭ ئەجدادى ھېسابلانغان ھونلارنىڭ مەلىكىسى بىلەن كۆك بۆرىنىڭ جۈپلەشكەنلىكى مۇنداق تەسۋىرلىنىدۇ: «ھون تەڭرىقۇتىنىڭ خانىشى ئىككى قىز تۇغقان بولۇپ، بۇ قىزلار ناھايىتى چىرايلىق بولغاچقا، ھونلار ئېلىدىكى كىشىلەر ئۇنى ئىلاھ (پەرىزات) دېيىشىدىكەن. ھون تەڭرىقۇتى: <قىزلىرىم قانداق كىشىلەر بىلەن جورا بولسا بولاركىن؟> دەپ سوراپتۇ. باشقىلار: <ئۇلار تەڭرى بىلەن جورىلاشسا بولىدۇ> دەپتۇ. شۇنىڭ بىلەن ھون تەڭرىقۇتى ھونلار ئېلىنىڭ شىمالىدىكى ئادەم قەدىمى يەتمىگەن بىر جايغا تاملىرى ئېگىز بىر قورغان سالدۇرۇپتۇ ھەم قىزلىرىنى قورغانغا جايلاشتۇرۇپ: <قىزلىرىمنى تەڭرىنىڭ ئۆزى كېلىپ قوبۇل قىلىشىنى ئۈمىد قىلىمەن> دەپتۇ. ئۈچ يىل ئۆتكەندىن كېيىن، ئانىسى قىزلىرىنى سېغىنىپ كەتكەنلىكتىن ئۇلارنى كۆرمەكچى بوپتۇ. تەڭرىقۇت: <بۇنداق قىلىشقا بولمايدۇ، ئۇلارنىڭ بۇ دۇنيا بىلەن ئالاقىسى ئۈزۈلگەن> دەپتۇ. يەنە بىر يىل ئۆتكەندىن كېيىن، قورغان ئەتراپىغا بىر ئەركەك بۆرە پەيدا بولۇپ، قورغاننى ياقىلاپ ھۇۋلايدىغان بوپتۇ ۋە قورغان تېمىنىڭ تۈۋىنى كولاپ ئۇۋا ياساپتۇ. كۈنلەر ئۆتۈۋېرىپتۇ، بۆرە كەتمەپتۇ. كۈنلەرنىڭ بىرىدە سىڭلىسى ئاچىسىغا: <دادام بىزنى مۇشۇ قورغانغا جايلاشتۇرۇپ قويغاندا، تەڭرى بىلەن جورا بولۇشىمىزنى ئارزۇ قىلغان. بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە بۆرە پەيدا بولدى. ئۇ بىر ئىلاھىي مەخلۇق ياكى بۆرە قىياپىتىدىكى تەڭرىنىڭ ئۆزىدۇر> دەپتۇ ۋە قورغاندىن چىقىپ بۆرىگە جورا بولماقچى بوپتۇ. ئاچىسى بۇنىڭدىن قاتتىق چۆچۈپ: <بۆرە ھايۋان تۇرسا، ئۇنىڭغا جورا بولىمەن دېيىش ئاتا - ئانىمىزغا ھاقارەت قىلغانلىق ئەمەسمۇ؟> دەپتۇ. سىڭلىسى بۆرىنى شۇ قىياپەتتە كەلگەن تەڭرى دەپ تونۇپ قورغاندىن چىقىپ، بۆرىگە جورا بوپتۇ. كېيىن ئۇلارنىڭ ئەۋلادلىرى كۆپىيىپ بىر دۆلەتنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈپتۇ. بۇ ئەلنىڭ ئادەملىرى ناخشا ئېيتىشقا ماھىر بولۇپ، بۆرىگە ئوخشاش ھەم ئۇزۇن، ھەم ياڭراق ئاۋاز چىقىرالايدىغان بوپتۇ».<br /><br />ئۇيغۇرلارنىڭ بۆرە توتېمىغا مۇناسىۋەتلىك ئەڭ قەدىمكى بۇ ئەپسانىنىڭ يەنە بىر ۋارىيانتىدا مۇنداق دېيىلىدۇ: «قەدىمكى ھون ھۆكۈمدارلىرىنىڭ بىرىنىڭ ناھايىتى چىرايلىق ئىككى قىزى بار ئىكەن. بۇ قىزلار شۇنچىلىك چىرايلىق ئىكەنكى، پەقەت تەڭرىلەر بىلەن جۈپ بولۇش ئۈچۈنلا يارىتىلغاندەك ئىكەن. ئۇ ھون ھۆكۈمدارى ئۇلارنى ئىنسانلاردىن يىراق تۇتۇش ئۈچۈن مەملىكىتىنىڭ شىمالىي تەرىپىگە ناھايىتى ئېگىز بىر راۋاق ياسىتىپتۇ - دە، ئۇلارنى شۇ راۋاققا ئورۇنلاشتۇرۇپتۇ. ئۇ قىزلار بىلەن ئۆيلىنىش ئۈچۈن يالۋۇرۇپ چاقىرىلغان تەڭرى ئاخىردا كۆك بۆرىنىڭ سۈرىتىگە كىرىپ ئۇلارغا ئۆيلىنىپتۇ. بۇلاردىن توققۇز ئوغۇز، ئون ئۇيغۇر تۇغۇلۇپتۇ. توققۇز ئوغۇز بىلەن ئون ئۇيغۇرنىڭ بالىلىرى كۆپىيىپتۇ».<br /><br />بۇ ئەپسانىدىن شۇنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش مۇمكىنكى، «توققۇز ئوغۇز» بىلەن «ئون ئۇيغۇر» بىر تۇغقان ئانىدىن تۇغۇلغان قېرىنداشلار بولۇپ، بۇ تارىخشۇناسلار ئۇزاقتىن بۇيان تالاش - تارتىش قىلىپ كەلگەن «توققۇز ئوغۇز»، «ئون ئۇيغۇر» ياكى «توققۇز ئوغۇز»، «توققۇز ئۇيغۇر» ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى ئېنىقلىۋېلىشىمىزغا مۇئەييەن پىكىر ئاساسى ھازىرلاپ بېرىدۇ.<br /><br />«جۇنامە. تۈركلەر تەزكىرىسى» 50 - جىلىدتا بىرقەدەر مۇكەممەل بۆرە ئەپسانىسى خاتىرىلەنگەن: «تۈركلەر ھونلارنىڭ باشقا بىر ئۇرۇقى بولۇپ، فامىلىسى ئاشنا ئىدى. ئۇلار ئايرىم قوۋم بولغاندىن كېيىن، قوشنا ئەل بىلەن بولغان بىر قېتىملىق ئۇرۇشتا پۈتۈنلەي قىرىلىپ كېتىپ، پەقەت 10 ياشلىق بىرلا ئوغۇل بالا ھايات قاپتۇ. يات ئەلنىڭ ئەسكەرلىرى بالىنىڭ كىچىكلىكىنى نەزەرگە ئېلىپ ئۆلتۈرمەپتۇ ۋە ئۇنىڭ پۇتىنى كېسىۋېتىپ، سازلىققا تاشلىۋېتىپتۇ. ئۇزاق ئۆتمەي بالىنىڭ قېشىغا بىر چىشى بۆرە كەپتۇ ۋە بالىنى گۆش بىلەن بېقىپتۇ. بالا چوڭ بولغاندىن كېيىن بۆرە بىلەن بىللە يېتىپتۇ. نەتىجىدە چىشى بۆرە قورساق كۆتۈرۈپ قاپتۇ. يات ئەلنىڭ خاقانى ھېلىقى بالىنىڭ تېخىچە ھايات ئىكەنلىكىنى ئاڭلاپ، ئەسكەرلىرىنى ئەۋەتىپ بالىنى ئۆلتۈرۈۋېتىپتۇ. ھامىلىدار بۆرە ئىدىقۇت ئېلىنىڭ شىمالىدىكى تاغقا قېچىپ كەپتۇ. بۇ تاغدا بىر ئۆڭكۈر بار بولۇپ، ئۆڭكۈر ئالدىدا ياپيېشىل جىلغا بار ئىكەن. بۆرە جىلغىنىڭ باش تەرىپىدىكى ئۆڭكۈرنى ماكان تۇتۇپ، ئون ئوغۇل تۇغۇپتۇ. ئوغۇللار چوڭ بولغاندىن كېيىن، سىرت بىلەن ئالاقىلىشىپ، توي قىلىشىپتۇ ۋە نۇرغۇن پەرزەنتلىك بوپتۇ. ئۇلارنىڭ ئىچىدە بىرىنىڭ ئىسمى ئاشنا ئىكەن. مانا مۇشۇ جەمەتتىكىلەر ھەممىدىن تېز كۆپىيىپ، جىلغىدىن چىقىپ ئالتاي تاغلىرىنىڭ كۈنگەي تەرىپىدە ئولتۇراقلىشىپ، ئاۋارىلار ئۈچۈن تۆمۈرچىلىك قىپتۇ».<br /><br />يۇقىرىقى ئىككى ئەپسانىدىن شۇنى كۆرۈۋېلىش مۇمكىنكى، مەيلى تۈركلەر بولسۇن ياكى ئۇيغۇرلار بولسۇن، ئۆزلىرىنىڭ ئەڭ بۇرۇنقى ئەجدادلىرىنى بۆرە بىلەن ئىنساننىڭ جۈپلىشىشى ئارقىلىق ئاۋۇغان دەپ قارىغان. لېكىن، پەرقلىق تەرەپلەر شۇكى، تۈركلەرگە مۇناسىۋەتلىك ئەپسانىلەردە ئەڭ دەسلەپكى ئۇرۇق نەسلى ئانا بۆرە بىلەن ئوغۇل بالىنىڭ جۈپلىشىشىدىن ئاۋۇيدۇ (ئۇيسۇنلارنىڭ بۆرە توتېمى ئەپسانىلىرىدىمۇ مۇشۇنداق ئەھۋال ئۇچرايدۇ). بۇلاردا بۆرە تەشەببۇسكار ھالەتتە، ئىنسان بالىسى بولسا پاسسىپ ھالەتتە كۆرۈلىدۇ، ھەتتا كېيىن يەنە ئۆزلىرىنىڭ دۈشمەنلىرى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈپ تاشلىنىدۇ. ئۇيغۇرلارنىڭ بۆرە توتېمى ھەققىدىكى ئەپسانىلىرىدە ئەڭ دەسلەپكى ئۇرۇق نەسلى ئەركەك بۆرە بىلەن ئايال (ئىنسان)نىڭ جۈپلىشىشىدىن ئاۋۇيدۇ. كۆك تەڭرى ئالاھىدە تەكلىپ ئارقىلىق چاقىرتىلىپ، بۆرە سىياقىدا ھون تەڭرىقۇتىنىڭ تەلىپىنى ئورۇندىغۇچى ئورۇندا كۆرۈلىدۇ؛ قىز تەشەببۇسكار ئورۇندا تۇرىدۇ. بۇ خىل تەپەككۇر ۋە تەسەۋۋۇر توقۇلمىلىرىدىن شۇنداق قاراش مۇمكىنكى، تۈركلەرنىڭ بۆرە توتېمى ھەققىدىكى ئەپسانىلىرى ئۇلارنىڭ ئىجتىمائىي تارىخىي تەرەققىياتىدىكى ئاياللىق ھوقۇقى تۈزۈمى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ياكى ئانىلىق ئۇرۇقداشلىق تۈزۈمىنىڭ ئەڭ دەسلەپكى دەۋرىگە مەنسۇپ. ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ ھەقتىكى ئەپسانىلىرى بولسا ئۇلارنىڭ ئىجتىمائىي تارىخىي تەرەققىياتىدىكى ئانىلىق ھوقۇقى تۈزۈمىنىڭ ئاتىلىق ھوقۇقى تۈزۈمىگە ئالمىشىش دەۋرى، يەنى ئانىلىق ئۇرۇقداشلىق تۈزۈمىنىڭ ئاخىرقى دەۋرى، ئاتىلىق ئۇرۇقداشلىق تۈزۈمىنىڭ بىخ ئۇرۇش دەۋرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇشى مۇمكىن. شۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، دەۋر جەھەتتىن تۈركلەرنىڭ بۆرە توتېمى ئەپسانىسى قەدىمىيرەك، ئۇيغۇرلارنىڭ كېيىنرەك بولغان بولىدۇ. «ئوغۇزنامە»دە بۆرە پۈتۈنلەي ئەركەك بۆرە سىياقىدا مەيدانغا چىقىدۇ. بۇ خىل ھادىسىنى ئەلۋەتتە ئاتىلىق ئۇرۇقداشلىق دەۋرى ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كېيىنكى دەۋرنىڭ مەھسۇلى دەپ قاراشقا بولىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، كۆك تەڭرىنىڭ كۆك بۆرە سىياقىدا مەلىكىلەر بىلەن توي قىلغانلىقى بۆرە توتېمى چۈشەنچىسى بىلەن كۆك تەڭرى چۈشەنچىسىنىڭ بىر - بىرىگە ناھايىتى يېقىن تۇرىدىغانلىقىنى، ھەتتا بىر - بىرىگە مۇناسىۋەتلىك چۈشەنچىلەر ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ.<br />«ئوغۇزنامە» ئېپوسىدا ئۇيغۇرلارنىڭ توتېمىزم چۈشەنچىلىرى ئەڭ يۇقىرى قىممەت نىشانى ۋە ئېستېتىك يۈكسەكلىككە كۆتۈرۈلگەن. ئۇنىڭدا مۇنداق يېزىلىدۇ: «تاڭ سۈزۈلگەندە ئوغۇز خاقاننىڭ چېدىرىغا كۈندەك بىر يورۇق چۈشتى. ئۇ يورۇق نۇر ئىچىدىن كۆك تۈكلۈك، كۆك ياللىق بىر ئەركەك بۆرە چىقتى. بۇ بۆرە ئوغۇز خاقانغا مۇنداق دېدى: <ئەي ئوغۇز، سەن ئورۇمغا ئەسكەر چىقارساڭ، مەن ئالدىڭدا يول باشلاپ ماڭىمەن>... شۇنىڭدىن كېيىن ئوغۇز خاقان چېدىرلىرىنى يىغىپ ئاتلاندى. قارىسا، لەشكەرلىرىنىڭ ئالدىدا كۆك تۈكلۈك، كۆك ياللىق بىر ئەركەك بۆرە يول باشلاپ مېڭىۋاتقان. بۇنىڭ بىلەن ئۇلار بۆرىنىڭ كەينىدىن ئەگىشىپ ئىلگىرىلىدى. بىرنەچچە كۈندىن كېيىن كۆك تۈكلۈك، كۆك ياللىق بۇ چوڭ ئەركەك بۆرە يولدىن توختىدى. ئوغۇزمۇ لەشكەرلىرى بىلەن بىللە يولدىن توختىدى. بۇ يەردە ئېتىل دېگەن بىر يەر بار ئىدى. ئېتىل دەرياسىنىڭ قىرغىقىدىكى قارا تاغ باغرىدا قاتتىق ئۇرۇش بولدى».<br /><br />كۆرۈنۈپ تۇرۇپتۇكى، تاڭ سۈزۈلگەندە ئوغۇزخاننىڭ چېدىرىغا چۈشكەن يورۇقلۇق، يورۇقلۇق ئىچىدىن چىققان كۆك تۈكلۈك، كۆك ياللىق ئەركەك بۆرە ئۇلارنىڭ توتېم چۈشەنچىسىدىكى يۈكسەكلىكنىڭ ئىپادىسى بولۇپ، ئۇ ئاددىيغىنە توتېم ئوبيېكتى ھايۋانلىقتىن ھالقىپ ئىنسانلارنى قەيەرگە بېرىشقا، قەيەردە تۇرۇشقا يېتەكلەيدۇ؛ قاچان ئۇرۇشقا ئاتلىنىشنىڭ زۆرۈرلۈكى، ئۇرۇشنى قاچان، قەيەردە قىلىشنىڭ كېرەكلىكى توغرىسىدا ئۇلارغا ئالدىن بېشارەت بېرىدۇ. دېمەك، بۇ يەردە كۆك بۆرە توتېم سۈپىتىدە ئەمەس، دىنىي ئېتىقاد چۈشەنچىسىدىكى كۆك تەڭرى ئوغۇزخانغا ئەۋەتكەن ئەلچى، جەڭ ئىلاھى سۈپىتىدە مەيدانغا چىقىدۇ.<br /><br />«ئوغۇزنامە»دە يەنە قەھرىمانلىق چۈشەنچىلىرى بىلەن توتېمىزم چۈشەنچىلىرى ئۆزئارا گىرەلىشىپ كەتكەن. مەسىلەن، «بىر كۈنى ئايخاننىڭ كۆزى يورۇدى، ئۇ بىر ئوغۇل تۇغدى. بۇ ئوغۇلنىڭ كۆزلىرى كۆك، ئېغزى چوغدەك قىزىل، يۈزى ھال، چاچلىرى، قاشلىرى قارا ئىدى. ئۇ ھۆر - پەرىلەردىنمۇ چىرايلىقراق ئىدى... ئۇنىڭ پۇتى بۇقا پۇتىدەك، بېلى بۆرە بېلىدەك، مۈرىسى قارا بۇلغۇن مۈرىسىدەك، كۆكسى ئېيىق كۆكسىدەك ئىدى. پۈتۈن بەدىنىنى قويۇق تۈك باسقانىدى».<br /><br />ئوغۇزخان سىياقىنىڭ يۇقىرىقى ھايۋانلارغا ئوخشىتىلىشى تاسادىپىي تەسۋىر بولماستىن، قەدىمكى ئۇيغۇرلارنىڭ بۆرىدىن باشقا يۇقىرىقى ھايۋانلارنىمۇ توتېم قىلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. چۈنكى، ئۇلارنىڭ ئىپتىدائىي تەپەككۇرى بويىچە ئۇلار توتېم بىلەن ئۆزئارا ئورتاقلىققا، شۇنداقلا فىزىئولوگىيىلىك نۇقتىدىن بىر - بىرى بىلەن ئوخشاشلىققا ئىگە ئىدى. ئۇنداقتا ئوغۇز خاقاننىڭ بىرلا ۋاقىتتا يۇقىرىقى ھايۋاناتلارغا ئوخشىتىلىشى نېمىنى چۈشەندۈرىدۇ؟<br /><br />«ئوغۇزنامە»دە ئوغۇزخان: «مەن سىلەرگە بولدۇم خاقان، ئېلىڭلار يا بىلەن قالقان، تامغا بولسۇن بىزگە بۇيان، كۆك بۆرە بولسۇن ھەم ئوران (شوئار)؛ تۆمۈر نەيزىلەر بولسۇن ئورمان، ئوۋلىقتا يۈرۈشسۇن مال - ۋاران؛ ھەم ئاقسۇن دەريا ۋە ئېقىن، قۇياش تۇغ بولسۇن، ئاسمان قورغان... مەن ئۇيغۇرلارنىڭ خاقانىمەن، مەن پۈتكۈل جاھاننىڭ خاقانى بولۇشۇم كېرەك...» دەپ جاكارلايدۇ. بۇنىڭدىن شۇنداق ھۆكۈم چىقىرىشقا بولىدۇكى، «ئوغۇزنامە»نىڭ بىر پۈتۈن مەزمۇنى ئۇيغۇرلارنىڭ قەھرىمانلىق دەۋرىنىڭ مەھسۇلى، ئوغۇزخان بولسا ئۇيغۇر ئۇرۇقلىرى ۋە قەبىلىلىرىنى بىرلەشتۈرۈپ، بىر سىياسىي، ئىجتىمائىي گەۋدىگە ئايلاندۇرغۇچى تارىخىي قەھرىماننىڭ سىمۋوللۇق ئوبرازى بولۇشى مۇمكىن. ئۇنداقتا ئوغۇزخان ئۇيغۇر - ئوغۇزلار تارىخىدىكى تۇنجى مىللىي ئېتنىك گەۋدىنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرگۈچى قەھرىمان بولغان بولىدۇ.<br />يەنە بىر نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئوغۇزخان يۈرۈشىدە «كۆك بۆرە» ئوبرازى جەڭگىۋار شوئار سۈپىتىدە قوشۇننىڭ روھىي تۈۋرۈكىگە ئايلىنىدۇ. شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى، ئوغۇز بايرىقى ئاستىغا ئۇيۇشقان قەبىلىلەر ئىتتىپاقى ئاساسىدىكى مىللەت گەۋدىسىنىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى باش توتېمى يەنىلا «كۆك بۆرە» ئىدى. «تاڭ دەۋرىدىكى ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ بايرىقىغا ئالتۇن ھەل بېرىلگەن بۆرە بېشى چۈشۈرۈلگەن بولۇپ، بۇ <بۆرە باشلىق بايراق> دېيىلگەن. بۇ بايراق خان ئوردىسى ئالدىغا ئېسىلىدىغان بولۇپ، مۇھىم يىغىلىشلاردا ئۇنىڭغا تەزىم قىلىنغان، ھەتتا چەت ئەل ئەلچىلىرىمۇ ئالدى بىلەن بۇ بايراققا سالام بەرگەندىن كېيىن، ئاندىن خان بىلەن كۆرۈشۈشكە رۇخسەت قىلىنغان». دېمەك، ئۇيغۇرلار تارىخىدىكى تۇنجى ھاكىمىيەت گەۋدىسى ھېسابلىنىدىغان ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىدا بۆرە يەنىلا باش توتېم قىلىنغان ھەم سۈرىتى دۆلەت بايرىقىغا چۈشۈرۈلگەن، شۇنداقلا دۆلەت گېربى دەرىجىسىگە كۆتۈرۈلگەن.<br /><br />قوچۇ ئۇيغۇر خانلىقى قوچۇ ئۇيغۇرلىرى ۋە كۈسەن ئۇيغۇرلىرىدىن تەشكىل تاپقان بولۇپ، خانلىقتا قوش خانلىق تۈزۈمى يولغا قويۇلغان. قوچۇ ئۇيغۇرلىرىنىڭ خانى «ئارسلانخان» (شىرخان دېگەن مەنىدە)، كۈسەن ئۇيغۇرلىرىنىڭ خانى بولسا «شىرخان» دەپ ئاتالغان. ئالدىنقى مۇھاكىمىلەردە بىز قوچۇ ئۇيغۇرلىرى خان جەمەتىنىڭ بۆكۈ قەبىلىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى تىلغا ئالغانىدۇق، ئۇنىڭدىن ئۇلاردا دەرەخ توتېمىدىن سىرت يەنە ھايۋانات توتېمىمۇ بولغانلىقىنى كۆرۈۋالالايمىز. قاراخانىيلار سۇلالىسىدىمۇ «ئارسلانخان»، «بۇغراخان» دېگەندەك ناملار بولغان. بەزى ئالىملار ئارسلان ۋە بۇغرالار قارلۇق قەبىلىلىرى ئىچىدىكى ئىككى مۇھىم قەبىلىنىڭ (ئۇرۇقنىڭ) توتېملىرىدۇر؛ ئارسلان چىگىللارنىڭ، بۇغرا بولسا ياغمىلارنىڭ توتېم ناملىرىدۇر، دەپ قارايدۇ.<br /><br />«شىمالىي سۇلالىلەر تارىخى. غەربىي يۇرت تەزكىرىسى»دە: «كۈسەن خانى شىر شەكىللىك ئالتۇن كۇرسىدا ئولتۇرىدۇ، شەھىرى بەش - ئالتە چاقىرىم كۆلەمدە كېلىدۇ»، «سۇلې خانىمۇ شىرسىمان ئالتۇن تاج تاقايدۇ» دەپ خاتىرىلەنگەن. بۇنىڭدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، تارىم ئويمانلىقى ئەتراپىدا ياشىغان ئەجدادلىرىمىزنىڭ باشلانغۇچ ئېڭىدا شىرغا بولغان يۈكسەك ھۆرمەت، چوقۇنۇش، ھەتتا ئۇلارنى توتېم قىلىش چۈشەنچىلىرى بولغان.<br /><br />قوشلار ياكى قوسلار دەپ ئاتالغان خەلقلەرمۇ ئۆكۈزنى توتېم قىلغان. تەتقىقاتچى ئىمىن تۇرسۇن ئەپەندى بۇ ھەقتە مۇنداق يازىدۇ: «تەڭرىتاغنىڭ شەرقىي قىسمىنىڭ شىمالىي ۋە جەنۇبلىرىدا ياشىغان قوش ئېلى ئۆكۈزنى خاسىيەتلىك ھېسابلايتتى. ئۇلار بىرەر ھەرىكەت قىلماقچى بولغاندا، ئاۋۋال قوش (بىر جۈپ ئۆكۈز)نى قويۇپ بېرىدىكەن، قوش بېرىپ چۆككەن يەردە ماكان تۇتىدىكەن، جەڭدە قوش ئالغا ئىلگىرىلىسە يۈرۈش قىلىۋېرىدىكەن. شۇڭا، ئۇلار <qosh Qoyarlar> دەپ ئاتالغانىكەن... بۇنىڭدىن مەلۇمكى، ، <قوش قويارلار>نىڭ قەدىمكى توتېمى ئۆكۈز بولسا كېرەك». بۇ ھەقتە يەنە سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى ئالىمى باسكاكوف مۇنداق دەيدۇ: «تۈركىي تىللىق خەلقلەرنىڭ ئوغۇز قەبىلىسىنىڭ نامى <ئۆكۈز> مەنىسىنى بىلدۈرىدىغان <zugo، zokoh>دىن ئۆزگىرىپ كەلگەن. بۇ ئۇلارنىڭ ئۆكۈز (بۇقا)نى توتېم قىلغان قەبىلە ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ».<br /><br />فرانسىيىلىك خامىلتون ئەپەندى بۇقاسقىر قەبىلىسىنىڭ نامى قەدىمكى ئۇيغۇر تىلىدىكى بۇقا (ئاقۇب) بىلەن سىيىر (رىيىس) سۆزىنىڭ قوشۇلۇشىدىن كەلگەن، دەپ قارايدۇ.<br /><br />مۇشۇنداق بولغاندا، بۇقاسقىر قەبىلىسىنىڭ كالا (بۇقا بىلەن سىيىر)نى توتېم قىلغانلىقىنى جەزملەشتۈرۈش مۇمكىن. يەنە بەزى تەتقىقاتچىلار مۇنداق قارايدۇ: «ئۇيغۇرلار توڭرا (ئارگنوت، 罗同) دەپ ئاتىلىدىغان ھايۋانغىمۇ چوقۇنغانىدى. بۇ ھايۋان قاپلاننىڭ بىر خىلى ئىدى. ئۇلار بۇ ھايۋان پىلنىمۇ ئۆلتۈرەلەيدۇ دەپ قارايتتى. رىۋايەتتىكى تۈركلەرنىڭ بىر خاقانى ئالىپ ئەر توڭا <agnot ra pla> يەنى <قاپلانغا ئوخشاش كۈچتۈڭگۈر ئادەم> دەپ تەرىپلەنگەنىدى. ئۇيغۇرلار ئىتتىپاقىدىكى توڭرا قەبىلىسى ئۆز نامىنى مۇشۇ نام بىلەن ئاتىغان بولۇشى، شۇنداقلا ئۇلارنىڭ ئەجدادلىرىنىڭ قاپلاننى توتېم قىلغانلىقىمۇ ئېھتىمالدىن يىراق ئەمەس». ئومۇمەن، ئوغۇز - ئۇيغۇر قەبىلىلىرى ئۆكۈز، بۇقا، سىيىر، توڭرا دېگەندەك كۈچتۈڭگۈر ھايۋانلارنى توتېم قىلغان، دەپ قاراشقا بولىدۇ.<br /><br />بەزى تەتقىقاتلاردىن كۆرە، قەدىمكى ئۇيغۇرلارنىڭ مەلۇم قەبىلىسى ئېيىقنىمۇ توتېم قىلغان. «باتۇر ئېلى قۇربان» ناملىق چۆچەكتە مۇنداق بايانلار ئۇچرايدۇ: «بىر كۈنى بىر موماي قىزى بىلەن تاغقا ئوتۇن كەسكىلى چىقىپتۇ. بەختكە قارشى قىزنى بىر ئېيىق ئېلىپ قېچىپ كېتىپ ئۆزىگە خوتۇن قىلىۋاپتۇ. قىز بىر يىل ئۆتكەندىن كېيىن بىر ئوغۇل تۇغۇپتۇ، ئۇ ئېلى قۇربان ئىكەن. ئۇنىڭ تەقى - تۇرقى ئادەمگە ئوخشىسىمۇ، بەدەنلىرى تۈكلۈك، ئېيىقتەك كۈچلۈك ئىكەن. ئۇ داۋاملىق ئېيىق دادىسى بىلەن تاغقا ئوۋغا چىقىدىكەن. ئۇ كېيىن ئاپىسىنىڭ بېشىغا كەلگەن كۈلپەتلەرنى ۋە ئۆزىنىڭ كەچمىشىنى بىلگەندىن كېيىن، ئېيىق دادىسىنى ئۆلتۈرۈۋېتىپ، ئانىسىنى ئېلىپ يۇرتىغا قايتىپ كەپتۇ. ئۇ ناھايىتى ئاق كۆڭۈل بولۇپ، يۇرتىنى رەزىللىكتىن ئامان قىپتۇ. يالماۋۇز دىۋە - پېرىلەر بىلەن ئېلىشىپ، ئۇلارنىڭ جېنىنى ئاپتۇ.» بۇ ئەپسانە شەرقىي شىمالدىكى ئېلىنچۈن قاتارلىق مىللەتلەر ۋە ياپونىيىنىڭ كۈيى ئارىلىدىكى ئاينۇلارنىڭ ئېيىق توتېمى ئەپسانىسىگە ناھايىتى ئوخشايدۇ.<br /><br />يۇقىرىقىلاردىن قارىغاندا، قەدىمكى ئۇيغۇرلارنى تەشكىل قىلغان ھەرقايسى قەبىلىلەر ياكى شۇ قەبىلىلەرگە قاراشلىق ئۇرۇقلار ئۆزلىرىنىڭ ياشاش شارائىتىغا بېقىپ ئەتراپىدىكى، ئورمانلاردىكى، يايلاقلاردىكى ھەر خىل ئۇچار قۇشلارنى، مەزمۇت دەرەخلەرنى، كۈچلۈك، ئۆم، چەبدەس، جەلپكار، يىرتقۇچ ھايۋانلارنى ئۆزلىرىنىڭ نەسلى، يەنى توتېمى قىلىپ تاللىغان، ئۇلارنىڭ ناملىرىنى بولسا ئۇرۇق - قەبىلە ناملىرى قىلغان. ئۇيغۇرلارنىڭ ئەڭ دەسلەپكى ئۇرۇقلىرى ھېسابلانغان ئوغۇزلارنىڭ 20 ئۇرۇقىنىڭ قوشلارنى توتېم قىلىشى ئۇلارنىڭ كەڭ كەتكەن يايلاق، ئورمانلىقلاردا ئوۋچىلىق بىلەن ياشىغانلىقىنى ئەكس ئەتتۈرسە، بۆكۈ قەبىلىسى قاتارلىق قەبىلىلەرنىڭ دەل - دەرەخلەرنى توتېم قىلغانلىقى ئۇلارنىڭ ئورمانلىقلاردا ھايات كەچۈرۈشكە ماسلاشقانلىقىنىڭ، ئورمان، دەل - دەرەخلەرنىڭ ئۇلارنىڭ تۇرمۇشىدا مۇھىم ئورۇندا تۇرىدىغانلىقىنىڭ ئىنكاسى ئىدى. كۈچلۈك، يىرتقۇچ ھايۋانلارنى توتېم قىلىشى بولسا، ئۇلارنىڭ چارۋىچىلىق، شۇنداقلا قىسمەن دېھقانچىلىق تۇرمۇشىغا ئۆتكەنلىكىنىڭ ئىپادىسى ئىدى.<br /><br />بۆرە ئۇيغۇرلار مىللەت بولۇپ ئۇيۇشقان دەۋرلەردە مىللەتنىڭ ئومۇمىي گەۋدىسىگە ۋەكىللىك قىلغۇچى توتېمغا ئايلانغان. بۆرىنىڭ توتېم قىلىپ تاللىنىشى ئۇنىڭ فىزىئولوگىيىلىك ۋە بىئولوگىيىلىك ئالاھىدىلىكى، ئەجدادلىرىمىز ياشاپ تۇرغان جۇغراپىيىۋى مۇھىت، ئۇلارنىڭ مىللىي پسىخىكىسى، قىممەت قارىشى، ھاياتلىق ئېڭى، ئىجتىمائىي - سىياسىي ئېھتىياجى، باشلانغۇچ دىنىي چۈشەنچىسى بولغان تەڭرى دىنىنىڭ ئۇلارنىڭ مەنىۋىيىتىگە بەلگىلىك تەسىر كۆرسىتىشى قاتارلىقلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك.<br /><br />ئەجدادلىرىمىز تارىخىدىكى توتېمىزمنىڭ مەنىسى ۋە ئىجتىمائىي فۇنكسىيىسىدىن شۇنداق تۆۋەندىكىدەك قاراشقا بولىدۇ:<br />1) ئەجدادلىرىمىز توتېم قىلغان ھايۋانات ياكى دەل - دەرەخلەرنى ئۆزلىرىنىڭ ئەجدادى ياكى كېلىپ چىقىش مەنبەسى دەپ قارىغاننىڭ سىرتىدا، ئۆزلىرى بىلەن ئورتاق ماھىيەتكە ئىگە ھەمنەپەس قېرىنداش دەپ قارىغان. شۇڭا، ئۇرۇق، قەبىلە ۋە قوۋمنىڭ توتېملىرى تەڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان. لېكىن قوۋم، قەبىلە، ئۇرۇق بويىچە مۇئەييەن نەسەب ۋە توتېم دەرىجىسى شەكىللەنگەن. بىر مىللەت ياكى قوۋمدا بىر ئاساسىي توتېم بولغان، شۇنداقلا بىرقانچە قوشۇمچە توتېمنىڭ بولۇشىغا يول قويۇلغان. قوشۇمچە توتېمنىڭ كۆپ بولۇشىمۇ ئۇلارنىڭ كۆپلىگەن ئۇرۇق ۋە قەبىلىلەردىن تەشكىللەنگەنلىكىنىڭ بەلگىسى بولۇپ قالغان. بۇ ئەلۋەتتە ئۇلارنىڭ ئىجتىمائىي ئىشلەپچىقىرىش تەرەققىياتى، ئىجتىمائىي تەشكىلىي شەكلى، سىياسىي مۇددىئالىرىنىڭ توتېم ئېڭى ۋە تۈزۈمىدە ئەكس ئېتىشى ئىدى، خالاس.<br /><br />2) توتېم ئوبيېكتلىرى نوقۇل ئۇرۇق ياكى قەبىلىلەرنىڭ بىر - بىرىنى پەرقلەندۈرۈشتىكى ۋاسىتىسى، ناملىرى، ئەجدادلىرى، بەلگىسى دەپ چۈشىنىلىشتىن ھالقىپ، توتېم بىلەن مۇئەييەن ئۇرۇق ئۆزئارا مەنىداش، نەسىلداش دەپ قارالغان. شۇڭا، توتېم ئوبيېكتى ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئورتاق مىللىي پسىخىكىسى، مىللىي روھى ۋە مىللىي خاراكتېرىنىڭ تۇراقلىشىشىغا مۇئەييەن تەسىر كۆرسەتكەن. يەنى، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ قىممەت ۋە ئېستېتىك قاراشلىرى، مىجەزى، قىزىقىشى بويىچە ئۆز پائالىيەت دائىرىسىدىكى مەلۇم ئوبيېكتنى توتېم قىلىپ تاللىغان. نەتىجىدە ئۇلاردا تەدرىجىي ھالدا توتېم ئوبيېكتىدىن پەخىرلىنىش پسىخىكىسى شەكىللىنىپ، مەلۇم پائالىيەتلەردە تەقلىد قىلىش، دوراش ئارقىلىق توتېم ئوبيېكتلىرى ئىگە بولغان ئالاھىدىلىكلەرنى ئۆز ۋۇجۇدىدا يېتىلدۈرمەكچى بولغان. سۇبيېكتنىڭ ئوبيېكتلىشىشى ۋە يەنە ئوبيېكتنىڭ قايتا سۇبيېكتلىشىشى تەرىقىسىدىكى پسىخىك روھىي ئۆتۈشۈش ئۇلارنىڭ ئۇيۇشقاق، ھوشيار، سەزگۈر، «جەڭدە ئۆلۈشنى شەرەپ، كېسەل بىلەن ئۆلۈشنى نومۇس دەپ بىلىدۇ»غان باتۇر، جەڭگىۋار مىللىي روھى ۋە پسىخىكىسىنىڭ شەكىللىنىشىنى تېخىمۇ ئىلگىرى سۈرگەن.<br /><br />3) توتېمىزمنىڭ مۇھىم بىر تەرىپى توتېم تۈزۈمى بولۇپ، ئەجدادلىرىمىز ئۇرۇق، قەبىلە ياكى قەبىلىلەر ئىتتىپاقى قاتارلىق ئىجتىمائىي تەشكىلىي قۇرۇلما ئاساسىدا مۇئەييەن چەكلەش، يېتەكلەش خاراكتېرىنى ئالغان پەرھىزلەر، ئەخلاق تۆرۈلىرىنى شەكىللەندۈرۈشكە باشلىغان. ئومۇمەن، بىر ئۇرۇق ئىچىدىكىلەرنىڭ ئۆزئارا نىكاھلىنىشى، توتېم ئوبيېكتلىرىغا چېقىلىش، ھۆرمەتسىزلىك قىلىش، ئۇلارنى ئۆلتۈرۈش قاتتىق چەكلەنگەن. مەسىلەن، «جامىئۇت - تەۋارىخ»تا ئوغۇز ئۇرۇقلىرىغا ئائىت يەنە مۇنداق بايانلار ئۇچرايدۇ: «ۋەزىر ئەرقىل خوجا يەنە تۆۋەندىكىلەرنىمۇ ناھايىتى ئېنىق بېكىتتى: ھېيت - بايراملاردا غىزالانغاندا ھەربىر ئۇرۇقنىڭ ئېلىشقا تېگىشلىكى، گۆشنىڭ قايسى قىسمىنى يېيىش كېرەكلىكى ھەمدە ئۇلار قايسى دۆلەت ۋە رايوندا، نەدە بولسۇن، ئالىدىغىنى، يەيدىغىنى، ئۈلۈشى ناھايىتى ئېنىق بولدى. ئۇنداق بولمىغاندا ئازراق ھۇزۇر - ھالاۋەتنى دەپ ئۆزئارا ئۇرۇش - تالاش ياكى كۆڭۈلسىزلىكلەر كېلىپ چىقاتتى». يەنى، بۇ ئەسەردە 24 ئۇرۇقنىڭ يېيىشكە تېگىشلىك گۆشنىڭ مالنىڭ قايسى قىسمى بولىدىغانلىقى ناھايىتى ئېنىق يېزىلغان. بىز بۇنىڭدىن ئۇلارنىڭ ئۇرۇقداشلىق - توتېمىزم تۈزۈمىنىڭ يېمەك - ئىچمەك ئادەتلىرىگىچە سىڭىپ كىرگەنلىكىنى بىلىمىز.<br /><br />4) توتېمىزم ئۇرۇق ياكى قەبىلىنىڭ ئىچكى بىرلىكىنى كۈچەيتكەن. ئۇلار توتېم بەلگىلىرىنى خانلىقنىڭ تۇغ - ئەلەملىرىگە، ئەسكەرلەرنىڭ كىيىم - كېچەكلىرىگە، كەمەر توقىلىرىغا كەشتىلەش، چۈشۈرۈش ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ توتېم ئوبيېكتلىرىغا بولغان چوقۇنۇش ھېسسىياتىنى ئىپادىلىگەن. ئۇلار يەنە مۇھىم يىغىلىشلاردا توتېم بەلگىلىرىنى ھەر خىل ئۇسۇلدا ئىپادىلەش ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ قايسى توتېمغا تەئەللۇق ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن. بىر قىسىم كىشىلەر نامىنى توتېم نامى بىلەن ئاتاش ئارقىلىق بىر تەرەپتىن، توتېمغا بولغان ھۆرمەت - ساداقىتىنى بىلدۈرسە، يەنە بىر تەرەپتىن، توتېم ئىگە بولغان كۈچ - قۇدرەت، جاسارەت ياكى ھەر خىل ئالاھىدىلىكلەرگە ئېرىشمەكچى بولغان. مەسىلەن، ئالىپ ئەر توڭا، بۆرە بەگ، ئارسلان تېگىن، بۇغراخان، شىرخان، توغرۇل بەگ دېگەندەك ئىسىملار دەل مۇشۇ خىل چۈشەنچىنىڭ ئىپادىسىدۇر.<br /><br />5) توتېم ناملىرى پەقەت ئۇرۇق، قەبىلە ناملىرىنى ئىپادىلەپلا قالماستىن، يەنە ئىپتىدائىي فامىلە ۋە نەسەبنى ئىپادىلەش رولىنىمۇ ئوينىغان. كۆپچىلىك ئالىملارنىڭ قارىشىچە، ئۇرۇقداشلىق ۋە توتېمىزم دەۋرىدە ئۇرۇق ياكى قەبىلە ئەزالىرىنىڭ يەككە ئىسمى بولماستىن، كوللېكتىپ ئىسمىلا بولغان. ئۇلارنىڭ شەخسىي ئىسىملىرى بولسا كېيىنكى ۋاقىتلاردا ئەنە شۇ توتېم ناملىرى ئاساسىدا بارلىققا كەلگەن. خۇددى ھازىرقى زامان كىشىلىرى جەمەت، نەسەبلىرىنى فامىلە (كۆپىنچە خەنزۇلار ۋە ياۋروپالىقلاردا)، لەقەملەر (كۆپىنچە ئۇيغۇرلاردا) ئارقىلىق پەرقلەندۈرگەنگە ئوخشاش، قەدىمكىلەر ئۆز ئۇرۇقىنى، نەسەبىنى، يىلتىزلىرىنى ئەنە شۇ توتېم ناملىرى ئارقىلىق ئىپادىلىگەن. شۇ سەۋەبتىن نۇرغۇن مىللەتلەردە فامىلە قاتارلىق مەدەنىيەت تەركىبلىرى توتېم ناملىرىدىن ئۆزگىرىپ كەلگەن. توتېم ناملىرى يەنە ئۇرۇق - قەبىلىلەرنىڭ ناملىرىنى تۇراقلاشتۇرۇش رولىنىمۇ ئۆتىگەن. مەسىلەن، يىنسەي مەڭگۈ تاشلىرىدا: «مەن يەتتە بۆرىنى ئۆلتۈردۈم... قاپلان بىلەن ئىككى ياشلىق بۇغىنى ئاتمىدىم» دېگەن بايانلار ئۇچرايدۇ. بۇ يەردىكى قاپلان ۋە بۇغا قىرغىزلارنىڭ توتېمى بولۇپ، «يەتتە بۆرىنى ئۆلتۈردۈم» دېگىنى - «بۆرىنى توتېم قىلغان يات قەبىلىلەرنى قىردىم» دېگىنى ئىدى؛ «قاپلان بىلەن بۇغىنى ئاتمىدىم» دېگىنى - «ئۆز ئۇرۇقتىكىلەرگە چېقىلمىدىم» دېگىنى ئىدى. يەنى، ئۇلار ئۆز قەبىلە - ئۇرۇق ناملىرىنى بىۋاسىتە توتېم ناملىرى بىلەن تۇراقلاشتۇرغان.<br /><br />ئىزاھلار:<br />① سىگمۇند فرېئۇد: «توتېم ۋە پەرھىز»؛ سۈن يىپىڭ باشچىلىقىدا تۈزۈلگەن «غەرب دىنشۇناسلىقى مەشھۇر ئەسەرلىرىنىڭ مۇھىم مەزمۇنلىرى»، خەنزۇچە، جياڭشى خەلق نەشرىياتى، 2002 - يىلى نەشرى، 189 - بەت.<br />② ئەسلىي تاش پۈتۈك ھازىرقى گەنسۇ ئۆلكىسىنىڭ ۋۇشەن ناھىيىسىنىڭ شىمالىدىن 30 چاقىرىم يىراقلىقتىكى تاش غارغا خەنزۇچە ۋە قەدىمكى ئۇيغۇرچە ئىككى خىل تىلدا يېزىلغان. بۇ ھەقتىكى باشقا ئۇچۇرلار ۋە تەتقىقاتنى تيەن ۋېيجاڭ يازغان «قوچۇ ئۇيغۇرلىرى تارىخى تېزىسلىرى» ناملىق ئەسەردىن كۆرۈڭ، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 2006 - يىلى نەشرى، خەنزۇچە، 116 - بەتتىن 130 - بەتكىچە.<br />③ جۇۋەينىي (ئىران): «تارىخى جاھانگۇشاي» ( «جاھاننى ئىستېلا قىلغۇچىلار تارىخى»)، خەنزۇچە، ئىچكى موڭغۇل خەلق نەشرىياتى، 1981 - يىلى نەشرى، 62 -، 64 - بەتلەر.<br />④ گېڭ شىمىن، تۇرسۇن ئايۇپلار نەشرگە تەييارلىغان: «قەدىمكى ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخى داستانى ئوغۇزنامە»، مىللەتلەر نەشرىياتى، 1980 - يىلى نەشرى، 45 - بەت.<br />⑤ شياۋ ۋەنيۈئەن قاتارلىقلار تۈزگەن: «جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەتلەر پەلسەپە تارىخى»، خەنزۇچە، 10 - بەت، ئەنخۇي خەلق نەشرىياتى، 1992 - يىلى نەشرى.<br />⑥ تيەن ۋېيجاڭ: «قوچۇ ئۇيغۇرلىرى تارىخى تېزىسلىرى» شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 2006 - يىلى، خەنزۇچە، 121 - بەت.<br />⑦ غەيرەتجان ئوسمان: «قەدىمكى ئۇيغۇرلارنىڭ شۇڭقار ئېتىقادچىلىقى»، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلمىي ژۇرنىلى»، 1994 - يىللىق 4 - سان، 115 - بەت.<br />خې شىڭلياڭ: «شىنجاڭدىكى مىللەتلەرنىڭ ئەنئەنىۋى جەمئىيىتى ۋە مەدەنىيىتى»، خەنزۇچە، سودا نەشرىياتى، 2003 - يىلى نەشرى، 209 - بەت.<br />⑨ «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى».<br />مەھمۇد كاشغەرىي: «تۈركىي تىللار دىۋانى»، 1 - توم، 151 - بەت.<br />«تۈركىي تىللار دىۋانى»، 1 - توم، 674 - بەت.<br />رەشىدىددىن فەزلۇللاھ: «جامىئۇت - تەۋارىخ»، خەنزۇچە، سودا نەشرىياتى، 1992 - يىلى نەشرى، 1 - جىلد، 1 - كىتاب، 141 - بەت.<br />يۇقىرىقى ئەسەر، 142 - 145 - بەتلەر.<br />ئەسئەت سۇلايمان: «ئۇيغۇر توتېم مەدەنىيىتى»، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 2001 - يىلى نەشرى، 247 -، 252 - بەتلەر.<br />رەشىدىددىن فەزلۇللاھ: «جامىئۇت - تەۋارىخ»، 141 - بەت.<br />ئىمىن تۇرسۇن: «قەدىمكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتى»، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 2000 - يىلى نەشرى، 70 - 74 - بەتلەر.<br />«شىمالىي سۇلالىلەر تارىخى. قاڭقىللار تەزكىرىسى»<br />بۇ ئەپسانە «بۈيۈك تۈرك تارىخى» دېگەن ئەسەردە خاتىرىلەنگەن. ئابدۇكېرىم راخمان: «يىپەك يۇرتىدىكى ئەپسانە - رىۋايەتلەر»، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 1985 - يىلى نەشرى، 1999 - يىلى باسمىسى، 58 - بەت.<br />«جۇنامە. تۈركلەر تەزكىرىسى».<br />«ئوغۇزنامە»، 48 -، 49 - بەتلەر.<br />«ئوغۇزنامە»، 40 - 41 - بەتلەر.<br />«ئوغۇزنامە»، 46 - بەت.<br />«يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى».<br />گېڭ شىمىن: «قاراخانىيلار تارىخىدىن قىسقىچە بايان»، «شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلىرى» ژۇرنىلى، 1982 - يىللىق 1 - سان.<br />ئىمىن تۇرسۇن: «قەدىمكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتى»، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 2000 - يىلى نەشرى، 64 - بەت.<br />باسكاكوف: «ئوغۇز ۋە ئوغۇزخان سۆزلىرىنىڭ مەنىسى توغرىسىدا»، «مىللەتلەر تەرجىمىلىرى»، 1982 - يىللىق 1 - سان؛ ئەسئەت سۇلايمان: «ئۇيغۇر توتېم مەدەنىيىتى»، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 2001 - يىلى نەشرى، 263 - بەتكە ئېلىنغان نەقىل.<br />خامىلتون (فرانسىيە): «بەش دەۋر ئۇيغۇر تارىخى ماتېرىياللىرى»، 5 - بەت؛ ئەسئەت سۇلايمان: «ئۇيغۇر توتېم مەدەنىيىتى» شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 2001 - يىلى نەشرى، 141 - بەتكە ئېلىنغان نەقىل.<br />ئەسئەت سۇلايمان: «ئۇيغۇر توتېم مەدەنىيىتى»، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 2001 - يىلى نەشرى، 141 - بەت.<br />ياڭ شېڭمىن: «قەدىمكى ئۇيغۇرلار»، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 1998 - يىلى نەشرى، 297 - بەت.<br />رەيھان: «ئۇيغۇرلارنىڭ ئېيىق توتېمى ئېتىقادى ئۈستىدە ئىزدىنىش»، «ئالتاي تىللىرى سىستېمىسىدىكى مىللەتلەرنىڭ بايانىي ئەدەبىياتى ۋە شامان مەدەنىيىتى»، ئىچكى موڭغۇل خەلق نەشرىياتى، 1990 - يىلى نەشرى.<br />«شىمالىي سۇلالىلەر تارىخى. 990 - جىلد، تۈركلەر، تېلىلار تەزكىرىسى».<br />رەشىدىددىن فەزلۇللاھ: «جامىئۇت - تەۋارىخ»، سودا نەشرىياتى، 1992 - يىلى نەشرى، 1 - جىلد، 1 - كىتاب، 141 -، 142 - بەتلەر.<br /><br />(ئاپتور شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى قانۇن - ئىقتىساد ئىنستىتۇتىدا، دوتسېنت)<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-1111404021371279994?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-86791638565813569332009-07-01T21:47:00.000+08:002009-07-01T21:48:19.674+08:001 . ﺗۈرﻙ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﺗۈﺭﻛﯩﻴﻪ ، ﺑﯘﻟﻐﺎﺭﯨﻴﻪ ، ﮔﯩﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ، ﺋﯧﺮﺍﻕ ، ﺳﯘﺭﯨﻴﻪ ، ﺳﭙﻮﺭﯨﺲ <br />ﺟﻪﻣﻰ ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 44ﻣﯩﻠﻴﯘﻥ 500ﻣﯩﯔ .<br /><br />2 . ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﺟﻮﯕﮕﯘ ، ﻗﺎﺯﺍﻗﺴﯩﺘﺎﻥ ، ﻗﯩﺰﻏﯩﺰﺳﺘﺎﻥ ، ﺋﯚﺯﺑﯩﻜﺴﺘﺎﻥ ، ﺗۈﺭﻛﯩﻴﻪ ﯞﻩ ﺳﻪﺋﯘﺩﻯ ﺋﻪﺭﻩﺑﯩﺴﺘﺎﻥ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﻪﺭ . <br />ﺟﻪﻣﻰ ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ ﭘﻪﻗﻪﺕ ﺩﻭﻟﯩﺘﯩﻤﯩﺰ ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻜﻰ 8 ﻣﯩﻠﻴﯘﻥ 350 ﻣﯩﯔ . <br /><br />3 . ﺋﯚﺯﺑﯩﻚ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﺋﯚﺯﺑﯩﻜﯩﺴﺘﺎﻥ ، ﻗﺎﺯﺍﻗﺴﺘﺎﻥ ، ﺋﺎﻓﻐﺎﻧﯩﺴﺘﺎﻥ ، ﺟﻮﯕﮕﯘ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﻪﺭ .<br />ﺟﻪﻣﻰ ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 24 ﻣﯩﻠﻴﯘﻥ 780 ﻣﯩﯔ .<br /><br />4 . ﻗﺎﺯﺍﻕ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﻗﺎﺯﺍﻗﺴﺘﺎﻥ ، ﺟﻮﯕﮕﯘ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﻪﺭ .<br />ﺟﻪﻣﻰ ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 9 ﻣﯩﻠﻴﯘﻥ 560 ﻣﯩﯔ .<br /><br />5 . ﺋﻪﺯﻩﺭﺑﻪﻳﺠﺎﻥ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺩۆﻠﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﺋﻪﺯﻩﺭﺑﻪﻳﺠﺎﻥ ، ﺗۈﺭﻛﯩﻴﻪ ، ﺭﻭﺳﯩﻴﻪ .<br />ﺟﻪﻣﻰ ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 13 ﻣﯩﻠﻴﯘﻥ 760 ﻣﯩﯔ .<br /><br />6 . ﺗﺎﺗﺎﺭ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺩﻭﻟﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﺭﻭﺳﯩﻴﻪ ، ﺟﻮﯕﮕﯘ ، ﺗۈﺭﻛﯩﻴﻪ . ﺟﻪﻣﻰ ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 7 ﻣﯩﻠﻴﯘﻥ 560 ﻣﯩﯔ .<br /><br />7 . ﺗۈﺭﻛﻤﻪﻥ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﺗۈﺭﻛﻤﻪﻧﺴﺘﺎﻥ ، ﺗﯘﺭﻛﯩﻴﻪ . ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 3 ﻣﯩﻠﻴﯘﻥ 900ﻣﯩﯔ .<br /><br />8 . ﻗﯩﺮﻏﯩﺰ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ -- ﻗﯩﺮﻏﯩﺴﺘﺎﻥ ﯞﻩ ﺟﻮﯕﮕﯘ . ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 2 ﻣﯩﻠﻴﯘﻥ 780 ﻣﯩﯔ .<br /><br />9 . ﭼﯘﯞﺍﺵ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --دۆلەت ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺭﻭﺳﯩﻴﻪ . ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 1 ﻣﯩﻠﻴﯘﻥ 780 ﻣﯩﯔ .<br /><br />10 . ﺑﺎﺷﻘﯩﺮﯨﺖ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺭﻭﺳﯩﻴﯩﺪﻩ . ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 1 ﻣﯩﻠﻴﯘﻥ 370 ﻣﯩﯔ .<br /><br />11 . ﺋﺎﻗﺸﺎﺭ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ -- ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﺋﯧﺮﺍﻥ ﯞﻩ ﺋﻪﺯﻩﺭﺑﻪﻳﺠﺎﻥ . ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 700ﻣﯩﯔ .<br /><br />12 . ﻛﺎﺷﻜﺎﻱ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ ---- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ئىراندا . ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 450 ﻣﯩﯔ .<br /><br />13. ﻗﺎﺭﺍ ﻗﺎﻟﭙﺎﻕ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﺋﯚﺯﺑﯩﺴﺘﺎﻥ . ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 360 ﻣﯩﯔ .<br /><br />14 . ﻳﺎﻗﯘﺕ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ ----- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺭﻭﺳﯩﻴﯩﺪﻩ . ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 320 ﻣﯩﯔ .<br /><br />15 . ﻗﯘﻣﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ ---- ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﺭﻭﺳﯩﻴﻪ . ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 230 ﻣﯩﯔ .<br /><br />16 . ﺷﺎﺧﯟﯨﻦ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺩۆﻠﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﻪﻛﻰ ﺋﯩﺮﺍﻥ . ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 220 ﻣﯩﯔ .<br /><br />17 . ﮔﺎﮔﺎﯞﯗﺯ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ ---- ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﻣﻮﻟﺪﺍﯞﯨﻴﻪ ، ﺗۈﺭﻛﯩﻴﻪ ، ﺑﻮﻟﻐﺎﺭﯨﻴﻪ .ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 180ﻣﯩﯔ .<br /><br />18 . ﺗﻮﯞﺍ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺭﻭﺳﯩﻴﯩﺪﻩ ، ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 180ﻣﯩﯔ .<br /><br />19 . ﻗﺎﺭﺍ ﭼﺎﻱ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺭﻭﺳﯩﻴﯩﺪﻩ . ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 120 ﻣﯩﯔ .<br /><br />20 . ﻗﺎﺭﺍ ﭘﺎﭘﺎﻕ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﺋﯩﺮﺍﻥ ، ﺗۈﺭﻛﯩﻴﻪ . ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 80 ﻣﯩﯔ .<br /><br />21 . ﺧﺎﻛﺎﺱ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺭﻭﺳﯩﻴﻪ . ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 70 ﻣﯩﯔ .<br /><br />22 . ﺑﺎﻟﻘﺎﺭ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ ------ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺭﻭﺳﯩﻴﻪ ، ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 60 ﻣﯩﯔ .<br /><br />23 . ﻧﻮﻏﺎﻱ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺭﻭﺳﯩﻴﻪ ، ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 60 ﻣﯩﯔ .<br /><br />24 . ﺋﺎﻟﺘﺎﻱ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺭﻭﺳﯩﻴﻪ ، ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 60 ﻣﯩﯔ .<br /><br />25 . ﺳﺎلا ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺩﻭﻟﯩﺘﯩﻤﯩﺰﺩﻩ ، ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 56 ﻣﯩﯔ .<br /><br />26 . ﻗﺎﺟﺎﺭ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ ---- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺋﯩﺮﺍﻧﺪﺍ ، ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 30 ﻣﯩﯔ .<br /><br />27 . ﻗﺎﺗﺎﻍ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ -- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺋﯩﺮﺍﻧﺪﺍ ، ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 20 ﻣﯩﯔ .<br /><br />28 . ﺋﯘﺭﺍﻧﺨﺎﻱ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﻣﻮﯕﻐﯘﻟﯩﻴﻪ ، ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 20 ﻣﯩﯔ .<br /><br />29 . ﺷﻮﺭ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ ---- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺭﻭﺳﯩﻴﻪ ، ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 20 ﻣﯩﯔ .<br /><br />30 . ﻳﯘﻏﯘﺭ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺗﻪﯞﻩﻟﯩﻜﻰ ﺟﻮﯕﮕﯘ ، ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 7ﻣﯩﯔ . ( ﺑﯘ ﻗﻪﺩﯨﻤﻘﻰ ﻛﻪﯕﺴﯘ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻟﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﻳﻪﺭﻟﯩﻜﻠﯩﺸﯩﭗ ﻗﯩﭗ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﺗﺎﺭﻣﯩﻘﻰ ) .<br /><br />31. ﺩﯛﺭﻏﺎﻥ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺭﻭﺳﯩﻴﻪ ، ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 5 ﻣﯩﯔ .<br /><br />32 . ﺧﯘﺗﺘﯩﻦ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﻣﻮﯕﻐﯘﻟﯩﻴﻪ ، ﻧﻮﭘﻮﺳﻰ 3 ﻣﯩﯔ . <br /><br />33. ﭼﺎﺗﺎﻥ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ ---- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﻣﻮﯕﻐﯘﻟﯩﻴﻪ ، ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ ﻣﯩﯖﺪﯨﻦ ﺋﻮﺷﯘﻕ .<br /><br />34 . ﺗﻮﻓﺎ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﻣﻮﯕﻐﯘﻟﯩﻴﯩﺪﻩ ، ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ ﻣﯩﯖﺪﯨﻦ ﺋﻮﺷﯘﻕ .<br /><br />35 . ﻗﺎﺭﺍﻳﯩﻢ ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ --- ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺭﻭﺳﯩﻴﯩﺪﻩ . ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ ﺋﯧﻨﯩﻖ ﺋﻪﻣﻪﺱ .<br /><br />ﺋﯘﻧﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺋﯩﺮﺍﻧﻨﯩﯔ ﺟﻪﻧﯘﺑﻰ ﯞﻩ ﺷﻪﺭﻗﻰ ﺗﻪﺭﻩﭘﻠﯩﺮﯨﺪﻩ ﺗۈﺭﻛﻰ ﻗﻪﺑﯩﻠﯩﻠﻪﺭ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﻰ ﻳﺎﺷﺎﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺋﯘﻻﺭﻣﯘ ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ ﻣﯩﻠﻠﻪﺕ ﺳﯘﭘﯩﺘﯩﺪﻩ ﻳﺎﺷﺎﭖ ﻛﻪﻟﻤﻪﻛﺘﻪ . ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 280 ﻣﯩﯔ ﺋﯚﭘﭽﯘﺭﯨﺴﯩﺪﻩ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺋﯘﻻﺭﻧﻰ ﻗﺎﺗﻘﺎﻧﺪﺍ ﺟﻪﻣﻰ ﺗۈﺭﻛﻰ ﺗﯩﻠﯩﺪﺍ ﺳﯚﺯﻟﯩﺸﯩﺪﯨﻐﺎﻥ 35 ﻣﯩﻠﻠﻪﺕ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺋﻮﻣﯘﻣﻰ ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 119 ﻣﯩﻠﻴﯘﻧﺪﯨﻦ ﻛﯚﭘﺮﻩﻙ . ﺑﯘ ﺗۈﺭﻛﻰ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﯩﺮﻯ 17 ﺩﯙﻟﻪﺗﻜﻪ ﭼﯩﭽﯩﻠﯩﭗ ﻛﻪﺗﻜﻪﻥ . ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﺑﯘ ﺗۈﺭﻙ ﻣﯩﻠﻪﺗﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ ﺟﻪﮬﻪﺗﺘﻪ ﺋﺎﻟﺪﯨﻨﻘﻰ 5 -ﺋﻮﺭﯗﻧﺪﺍ .<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-8679163856581356933?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-82298714983680696212009-07-01T21:41:00.000+08:002009-07-01T21:42:31.636+08:00يۇرتىمىز تارىخىدا قوللىنىلغان بىر قىسىم ئۆلچەم بىرلىكلىرى ھازىر ئىستېمالدىن قالغان بولسىمۇ، ئۇلار مەدەنىيەت خەزىنىمىزدىكى دۇردانىلەر سۈپىتىدە مەلۇم تەتقىقات قىممىتىگە ئىگە. شۇڭا ياشلىرىمىز ۋە تەتقىقاتچىلىرىمىزنىڭ ئالاقىدار ماتېرىياللاردىن پايدىلىنىشىغا ياردىمى بولار دېگەن ئۈمىدتە توپلىغانلىرىمنى جامائەتچىلىكنىڭ ھۇزۇرىغا سۇندۇم:<br /><br />چىڭ سۇلالىسىدىن ئىلگىرى شىنجاڭدا مۇساپىلەرنى ئۆلچەشتە‹‹ يىغاچ››، ‹‹تاش››، ‹‹پەرسەخ››، ‹‹چاقىرىم››، ‹‹يول›› قاتارلىق بىرلىكلەر قوللىنىلغان.<br /><br />1. يىغاچ مۇساپە ئۆلچىمى بولۇپ، بىر يىغاچ سەككىز كىلومېتىر(16يول) غا تەڭ. (‹‹بابۇرنامە›› 3 – بەت)<br /><br />2. تاش. بۇمۇ مۇساپە ئۆلچىمى بولۇپ، ئۆزبېكىستاندا نەشر قىلىنىدىغان ‹‹پەن ۋە تۇرمۇش›› ژۇرنىلىنىڭ 1985 – يىلى 1 – سانىدا بىر تاش 8.5 كىلومېتىرغا تەڭ دېيىلگەن. قەدىمكى كىتابلاردا بىر تاش سەككىز چاقىرىم، يەنى 12 مىڭ قەدەم ياكى سەككىز رۇس مىلى كېلىدۇ، دەپ كۆرسىتىلگەن.<br /><br />3. پەرسەخ. قەشقەرلىك ھامۇت ھاجى ئەلەم ئاخۇنۇمنىڭ ئوغلى مۇھىددىن مەخدۇم مىرزا 18 – ئەسىرنىڭ يېرىمىنىڭ بېشىدا قەشقەردىن تۇرپانغىچە بولغان مۇساپىنى پەرسەخ بويىچە ئۆلچەپ، ھەر پەرسەخكە بىردىن تاش بەلگە قويغان. شۇڭا ئۇ كىشى ‹‹مىرزا پەرسەخ›› دەپ ئاتالغان.(‹‹تارىخى ئەمىنىيە›› 370 – بەت) شۇ چاغلاردا ھەر پەرسەخكە بىردىن كونۇس شەكىللىك تاش ئورنىتىلىپ، تاشقا مۇساپە سانى يېزىلاتتى. ‹‹قەشقەرىيە›› ناملىق كىتابنىڭ ئاپتورى ئا. ن. كروپاتكىن كىتابىدا قەشقەر بىلەن كورلىنىڭ ئارىلىقىدا بۇنداق تاش بەلگىلەرنى كۆپ ئۇچراتقانلىقىنى قەيت قىلغان. (‹‹شىنجاڭنىڭ قەدىمكى كارۋان يوللىرى›› 54 – بەت)<br /><br />4. پوتەي. يۇقىرىقىلاردىن باشقا جەنۇبىي شىنجاڭدا مۇساپە ئۆلچەشتە ‹‹پوتەي››(تۇر) ئۆلچىمىمۇ قوللىنىلغان. ئەينى چاغدا ھەربىي ئېھتىياج تۈپەيلى مۇھىم يوللارنى بويلاپ نۇرغۇن تۇر(پوتەي)لەر ياسالغان بولۇپ، مۇساپە مۇشۇ تۇرلار بويىچىمۇ ھېسابلىناتتى. قەشقەردىن ئاقسۇغىچە 453 كىلومېتىر(967 يول – چاقىرىم) بولۇپ، جەمئىي 166 تۇر (پوتەي) بار ئىدى. بۇلارنىڭ ئارىلىقى ئوخشىمايدىغان بولۇپ، ئوتتۇرىچە ئىككى تۇر ( پوتەي)نىڭ ئارىلىقى 2.73 چاقىرىم بولغان. ‹‹تارىخىي ئەمىنىيە››دە ئىككى تۇرنىڭ ئارىلىقى تەخمىنەن ئىككى كىلومېتىرغا تەڭ دېيىلگەن. (‹‹تارىخىي ئەمىنىيە›› 117 – بەت)<br /><br />5. شەرئى. بۇمۇ مۇساپە ئۆلچىمى بولۇپ، بىر شەرئى ئۈچ كىلومېتىردىن ئۇزۇنراق.<br /><br />6. چاقىرىم. ئىبراھىم مۇتىئىي ئەپەندىنىڭ ئىلمىي كۆرسىتىشىچە، ‹‹چاقىرىم›› (‹‹ۋىرىستا››俄里 رۇس مىلى) بىلەن بىردەك بولۇپ، ‹‹ئۆزبېك ئېنسىكلوپېدىيىسى››دە بىر چاقىرىم 1.06 كىلومېتىرغا تەڭ دېيىلگەن، رۇسچە كىتابلاردا بىر ۋىرىستا 1.068 كىلومېتىر، يەنى 1500 قەدەمگە تەڭ دەپ كۆرسىتىلگەن؛ قازاقىستاندا نەشر قىلىنغان ‹‹قازاق ئېنسىكلوپېدىيىسى››دە بىر چاقىرىم 1.07 كىلومېتىرغا تەڭ دېيىلگەن. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مىللەتلەر تىل – يېزىق كومىتېتى تۈزگەن ‹‹ ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى››نىڭ 2 – تومىدا ‹‹چاقىرىم مېتىر سىستېمىسى قوبۇل قىلىنغانغا قەدەر قوللىنىلغان ئۇزۇنلۇق ئۆلچەم بىرلىكى بولۇپ، بىر چاقىرىم ئادەتتە 1.06 كىلومېتىرغا تەڭ›› دېيىلگەن (‹‹ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى›› 2 – توم 651 – بەت). <br /><br />7. تاناب. بۇ يەر – كۆلەم ئۆلچەيدىغان بىرلىك بولۇپ، ئىلگىرى دېھقانچىلىق بېجى ئېلىشتا بىر تاناب يەر بىرلىك قىلىناتتى. بىر تاناب 40 قەدەمگە توغرا كېلىدۇ، مېتىر ھېسابىدا بىر قەدەم 71.5 سانتىمېتىر بولىدۇ.<br /><br />8. جارىپ. بۇمۇ كۆلەم ئۆلچىمى بولۇپ، بىر جارىپ 966 كۋادرات مېتىرغا تەڭ.<br /><br />9. يول. بۇ ئېلىمىزدە قەدىمدىن قوللىنىلغان ئۆلچەم بىرلىكى بولۇپ ‹‹里›› بىلەن ئوخشاش. يەنى بىر يولنىڭ ئۇزۇنلۇقى 500 مېتىر، قەدەم ھېسابىدا 700 قەدەمگە تەڭ.<br /><br />10. نەيزە بويى. بۇ ئېگىزلىك ئۆلچىمى بولۇپ، بىر نەيزە بويى ئىككى مېتىرغا تەڭ.<br /><br />11. قېرى. بۇ گەزلىمە ئۆلچىمى بولۇپ، بىر قېرى 64.04 71.12 سانتىمېتىرغا تەڭ. (‹‹تارىخىي رەشىدى›› 191 – ، 192 – بەتلەر)<br /><br />12. گوڭ. ئۇزۇنلۇق ئۆلچىمى. بىر گوڭ 1.66 مېتىرغا تەڭ(‹‹تاشيول قاتنىشى تارىخى›› 207 – بەت).<br /><br />13. پاتمان. بىر پاتمان 57.3 كىلوگرامغا تەڭ.<br /><br />14. فوت. بىر فوت 0.3048 ياكى 30.48 سانتىمېتىرغا باراۋەر. <br /><br />15. سارژىن. بىر سارژىننىڭ ئۇزۇنلۇقى يەتتە فوت، يەنى 2.336 مېتىرغا تەڭ. <br /><br />16. قاداق. بۇ ئېغىرلىق ئۆلچىمى بولۇپ، بىر قاداق 0.4564 كىلوگرام بولىدۇ.<br /><br />17. پۇت. بۇمۇ ئېغىرلىق ئۆلچىمى بولۇپ، بىر پۇت 16.3 كىلوگرامغا تەڭ.<br /><br />18. چارەك. بىر چارەك ئادەتتە 24 قاداق بولىدۇ.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-8229871498368069621?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-30934913143793692302009-06-30T15:43:00.000+08:002009-06-30T15:43:55.369+08:00<div align="center"><embed type="application/x-shockwave-flash" src="http://picasaweb.google.com/s/c/bin/slideshow.swf" width="550" height="350" flashvars="host=picasaweb.google.com&hl=zh_CN&feat=flashalbum&RGB=0x000000&feed=http%3A%2F%2Fpicasaweb.google.com%2Fdata%2Ffeed%2Fapi%2Fuser%2Fuyghursky%2Falbumid%2F5353022482110181809%3Falt%3Drss%26kind%3Dphoto%26hl%3Dzh_CN" pluginspage="http://www.macromedia.com/go/getflashplayer"></embed></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-3093491314379369230?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-23257650025999097832009-06-30T15:35:00.001+08:002009-06-30T15:37:23.806+08:00<div align="center"><embed flashvars="host=picasaweb.google.com&amp;hl=zh_CN&amp;feat=flashalbum&amp;RGB=0x000000&amp;feed=http%3A%2F%2Fpicasaweb.google.com%2Fdata%2Ffeed%2Fapi%2Fuser%2Fuyghursky%2Falbumid%2F5353017220774768497%3Falt%3Drss%26kind%3Dphoto%26hl%3Dzh_CN" height="350" pluginspage="http://www.macromedia.com/go/getflashplayer" src="http://picasaweb.google.com/s/c/bin/slideshow.swf" type="application/x-shockwave-flash" width="550" /></embed></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-2325765002599909783?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-89299100615070499342009-06-29T14:04:00.000+08:002009-06-29T15:11:03.526+08:00<div align="center"><img src="http://img13.imageshack.us/img13/1886/muqam.jpg" /></div>ئۇزاق مەدەنىيەت ئەنئەنىسىگە ئىگە بىر مىللەت بولۇش سۈپىتى بىلەن دۇنيا مەدەنىيەت غەزىنىسىگە ئۆچمەس تۆھپىلەرنى قوشقان . ئەنە شۇ تارىخىي تۆھپىلىرىنىڭ يارقىن نەمۇنىسى __ ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامىدىن ئىبارەت . ئۇ ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھاياتىنىڭ ھەممە تەرەپلىرىنى مۇزىكىلىق تىل بىلەن ئىپادىلەپ بېرىدىغان چوڭ ھەجىمدىكى بۈيۈك بەدىئىي قامۇسى .<br />ئۇيغۇر كىلاسسىك مۇزىكىسى ئون ئىككى مۇقام شەرق مۇزىكا مەدەنىيىتىدىكى بىباھا گۆھەر ، شۇنداقلا ئۇيغۇر مىللىي مەدەنىيىتىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسىملىرىدىن بىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئەڭ يارقىن ، ئەڭ كۈچلۈك ۋە خاراكتېرلىك مىللىي خۇسۇسىيەتنى ، مىللىي ئىستېتىك پىسخىلوگىيىسىنى نامايەن قىلدى .<br />ئون ئىككى مۇقامدىن ئىبارەت بۇ ئۇلۇغ ئەنگۈشتىرىمىز ئەسىرلەردىن بۇيان خەلقىمىزنىڭ روھىي دۇنياسىغا ، ئىجتىمائىي ھاياتىغا ، پىسخىلوگىيىسىگە سىڭىپ كىرىپ ، ئىجتىمائىي ھاياتىنى بېيىتىدىغان ، مىللىي غۇرۇرىنى ، ئىقتىدارىنى نامايەن قىلىدىغان ، سەنئەت ھۇزۇرىنى ئاشۇرىدىغان قۇدرەتلىك مەنىۋى ئۇزۇق بولۇپ كەلمەكتە .<br />ئۇنىڭ ئېتنىك مەنبەسى ھەققىدە شۇنى قەيت قىلىشقا بولىدۇكى ، ئۇنى قەدىمدىن كېلىۋاتقان بىر كۈيلەرنىڭ ئەنئەنىۋىي ئالاھىدىلىكلىرى ئاساسىدا راۋاج تاپقان بىر يۈرۈش ناخشا - مۇزىكىلار : شۇنداقلا قەدىمكى كۆسەن ( كۇچا ) ، سولى (قەشقەر ) ، ئۇدۇن (خوتەن ) ، قۇجۇ ( تۇرپان ) ، ئىۋىرغول ( قۇمۇل ) ، نەغمە - كۈيلىرى ۋە دولان ناخشا - مۇزىكىرىنىڭ ئۆز -ئارا گىرەلىشىدىن ھاسىل بولغان دېيىشكە بولىدۇ . . .<br />مۇقام ئاتالغۇسى ئۆزىنىڭ ئېتنولوگىيىلىك مەنبەسىنىڭ قانداق بولىشىدىن قەتئىنەزەر ، مەلۇم سىستېمىغا سېلىنغان مۇزىكا مۇجەسسمىنى بىلدۈرىدىغان خاس نام . ئون ئىككى مۇقامنىڭ بۇنداق تۈزۈلۈش ناملىرى ئەل فارابى ، ئەبۇئەلى ئىبنى سىنا ، ئەلىشىر نەۋائى ، قىدىرخان يەركەندى ، مەلىكە ئاماننىسا ۋە تۇردى ئاخۇن ئاكا قاتارلىق مەشھۇر مۇزىكا ئۇستازلىرىمىزنىڭ يېتەكچىلىكىدە ، كۆپلىگەن مۇقامچىلارنىڭ قېزىشى ، توپلىشى ۋە رەتلىشى بىلەن ھازىرقى ھالەتتە قېلىپلاشتۇرۇلغان . شۇڭا دۇنيا سەنئەت تارىخىي ئىشلەپچىقىرىش كۆرىشى ۋە سىنىپىي كۈرەش ئەمەلىيىتى جەريانىدىكى مۇھاببەت ۋە نەپرەتنى ، راھەت ۋە جاپاسىنى ، خوشاللىق ۋە جاپاسىنى ،ئارزۇ ۋە ئارمانلىرىنى ئىپادىلىگەن .<br />ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامىنىڭ ئۇيغۇر ئەنئەنىۋى ئەلنەغمە سەنئىتى ئاساسىدا شەكىللىنىپ ، بۈگۈنكىدەك كامالەتكە يىتىش جەريانىنى تۆۋەندىكى 5 باسقۇچ ئارقىلىق چۈشىنىش مۈمكىن .<br /><br />1- باسقۇچ : يەنى ، مىلادىدىن ئىلگىرىكى 2 - ئەسىردىن تاكى قاراخانىيلار دەۋرىگىچە بولغان يۈرۈشلەشكەن ئەلنەغمىچىلىك دەۋرى .<br />بۇ دەۋىردە تەڭرىتاغ ، پامىر ، كوئېنلۇن ، قارا قۇرۇم ، ئالتۇنتاغ باغرىدىكى بوستانلىقلاردا ياشىغان قەدىمكى ئۇيغۇر ئەجدادلىرىنىڭ ئەلنەغمىچىلىك سەنئىتى گۈللەپ - ياشناشقا باشلىغان ؛ كۆسەن ( كۇچار ) ، سولى ( قەشقەر ) ، دولان ( يەكەن دەرياسى ۋادىسى ) ، ئۇدۇن ( خوتەن ) ، كروران ( لوپنۇر ) ۋە ئىدىقۇت ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئەلنەغمىچىلىك تەرەققىياتى تارىختا شۆھرەتكە ئىگە بولغان . ئۇيغۇرلارنىڭ ئەلنەغمىچىلىك سەنئىتى شۇ چاغلاردا غەربىي دىيار دائېرىلىرىدە نام چىقىرىپلا قالماي ، بەلكى ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك سەنئىتىگىمۇ زور تەسىر كۆرسەتكەن . يازما مەنبەلەردىن مەلۇم بولىشىچە ، خەن سۇلالىسى دەۋرىدىلا خوتەننىڭ &lt;&lt; ئۇدۇن نەغمىسى &gt;&gt; خەن ئوردىسىغا مەلۇم بولغان . مىلادىدىن ئىلگىرىكى &lt;&lt; باھادۇر &gt;&gt; كۈينى چىڭئەنگە ئېلىپ بارغان ، لى يەننەن بۇ چوڭ كۈيدىن پايدىلىنىپ 28 نەغمە ئىشلىگەن .<br />مىلادى 568 - يىلى تۈرك قاغانى مۇغانخاننىڭ قىزى ئاسنا مەلىكە ياتلىق بولغان شىمالىي جۇ سۇلالىسىنىڭ ئىمپىراتورى يۈي ۋېنۋاڭ كۆسەنلىك مەشھۇر كۈيشۇناس سۇجۇپنى ۋە ئۇنىڭ بىلەن بىللە كۆپلىگەن مۇزىكا - ئۇسسۇل ماھېرلىرىنى چىڭئەنگە ئېلىپ بارغان . شۇنىڭ بىلەن سۇجۇپنىڭ &lt;&lt; ئون ئىككى تېمپىراتسىيىلىك كۈي قانۇنى &gt;&gt; سۇي تاڭ مۇزىكىسىنىڭ ئۇلى بولۇپ قالغان . ھەتتا ياپونىيىلىك ئالىم لىن چيەنەن ئەپەندى ئېيتقاندەك ، سۇجۇپنىڭ &lt;&lt; ئون ئىككى تېمپىراتسىيىلىك كۈي قانۇنى &gt;&gt; جۇڭگو مۇزىكىچىلىقىدا مىسلىسىز يېڭىلىق كەيپىياتى پەيدا قىىلىپ ، سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدىلا ياپونىيە مۇزىكىلىرىغا تەدرىجى تەسىر كۆرسەتكەن . سۇجۇپ بىلەن بىللە چاڭئەنگە كەلگەن كۇچارلىق مۇزىكانت بەي مىندا ( ئارقاي ھاندا ) مۇ ئاتاقلىق كۈيشۇناس بولۇپ ، ئۇيغۇر ئەلنەغمىلىرىنى ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك رايونىغا تارقىتىشتا ئۆچمەس تۆھپىلەرنى قوشقان . ئەينى زاماندا ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقىنى زىيارەت قىلىشقا كەلگەن ۋاڭ يەندى قاتارلىق كىشىلەرنىڭ ئۇچۇر بېرىشىچە ، ئىدىقۇت ئوردىلىرىدا مەخسۇس ئوردا مۇزىكىلىرى بولغان . كىيىنچە ، بۇ ئوردا مۇزىكىلىرى خەلق مەشرەپ مۇقاملىرىغا ئۆزگىرىپ ، دەسلەپكى ئىدىقۇت مۇقاملىرى ۋە قۇمۇل مۇقاملىرىنىڭ ئاساسى بولۇپ قالغان . شۇنىڭ ئۈچۈن يولداش ماۋزېدۇڭ سۈي - تاڭ مۇزىكا تارىخىي ماتېرىياللىرىغا ئاساسلىنىپ : &lt;&lt; سۈي سۇلالىسىنىڭ توققۇز نەغمىسىنىڭ ، تاڭ سۇلاسىنىڭ ئون نەغمىسىنىڭ تولىسى غەربىي دىيار نەغمىلىرى &gt;&gt; ئىدى ، دېگەن ( ماۋزېدۇڭ : &lt;&lt; مۇزىكا خادىملىرى بىلەن سۆھبەت &gt;&gt; ) ،<br />دېمەك ، ئاشۇ دەۋىرلەردە گۈللەنگەن ئۇيغۇر ئەلنەغمىچىلىگى ئېلىمىزنىڭ مەدەنىيەت تارىخىدا ئالاھىدە ئورۇن ئالغان ۋە ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامىنىڭ شەكىللىنىشىىدىكى ئاساسلىق مەنبەلەرنىڭ بىرى بولغان .<br />2-باسقۇچ: __ قاراخانىيلار دەۋرى .<br />بۇ مەزگىل ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسىي ، ئىقتىسادىي ،ھەربىي جەھەتلەردە زور تەرەققىي قىلغان بىر دەۋرى بولۇش بىلەن بىللە ، مەنىۋى مەدەنىيەت ساھەسىدىمۇ زور تەرەققىياتقا ئېرىشكەن دەۋرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ . بۇ دەۋىردە خېلى بۇرۇنلا داڭقى چىققان ئەنئەنىۋى ئۇيغۇر ئەلنەغمىچىلىكى مەزمۇن ۋە شەكىل جەھەتتىن راۋاجلىنىپ ، يېڭىچە ئىسلام روھى سىڭدۈرۈلگەن بىر قېتىملىق زور ئىسلاھاتقا دۇچ كەلدى . بۇ تارىخىي ئۇچرىشىشىنىڭ مۇزىكا ساھەسىدىكىمۇقەررەر نەتىجىلىرى بۈيۈك ئالىم ۋە مۇزىكىشۇناس ئەبۇ نەسىر ئەل فارابىنىڭ &lt;&lt; كىتابۇل مۇسىقۇل كەبىر &gt;&gt; ، &lt;&lt; كىتابۇل مۇسىقۇل سەغر &gt;&gt; قاتارلىق نەزىرىيىسىگە ئائىت ئەسەرلىرىدە كاپالەت تاپتى . ئىبنى سىنا ( 1037 - 980 ) مۇ فارابى مۇزىكا تەلىماتلىرى ئاساسىدا ئون ئىككى تېمپىراتسىيە ( ئون ئىككى پەردە ) ھەققىدە توختالدى . شۇنىڭ بىلەن پەرقلىق ئاۋازلار ( لاد ) قاتارلىق ئون ئىككى پەردە ( مۇقام ) گە ئايرىش ، غەربىي دىيارنىڭ ئەينى زاماندىكى ئون ئىككى تېمپىرىتسىيىلىك نەغمە - كۈيلىرىنى ئون ئىككى مۇقام بويىچە بۆلەككە ئايرىپ ، ئۇنى پەرقلىق ناملار بىلەن ئاتاش روياپقا چىقتى . نەتىجىدە ئۇيغۇرلار سېستىمىلاشقان نەغمە - كۈيلىرىنىڭ نامىنى ئەرەبچە &lt;&lt; مۇقام &gt;&gt; ئىبارىسى بىلەن ئاتىدى . تېخى نەغمە - كۈيلىرىنى يۈرۈشلەشتۈرۈشكە ئۈلگۈرمىگەن پارىسلار ، ھىندىلار ۋە ئەرەبلەر ئۇيغۇر مۇقاملىرى ئۈلگىسىدە فارابى ۋە ئىبنى سىنا قاتارلىقلارنىڭ مۇزىكا نەزەرىيىلىرى بويىچە ئۆزلىرىنىڭ مۇزىكىلىق ئەسەرلىرىنى تۈزۈشكە كىرىشتى .<br />بۇ دەۋىردە يەنى فارابى ، ئىبنى سىنا مۇزىكا نەزىرىيىلىرى ئاساسىدا ، مۇھەممەت ئىبنى مۇسا ئەل خارازەمى ، ئەررازى ، مۇھەممەت بىن مەشئۇد ئەش شىرازى ( 1310 - 1236 ) ، سەينىدىن ئابدۇلمۆمىن ئەل ئورماۋى ( ۋاپاتى 1294 - يىل ) قاتارلىق ئالىملارمۇ مۇزىكا ھەققىدە كۆپلىگەن ئەسەرلەرنى يازغان .<br />بۇ دەۋىردە قاراخانىيلار زامانىسىدىكى شەرقىي قىسىم رايونىنىڭ بۇددا مەدەنىيىتى بىلەن غەربىي قىسىم رايونىنىڭ ئىسلام مەدەنىيىتى قوشۇلۇپ ، ئومۇمىيۈزلۈك بىرلىككە كېلىپ ، ئىسلامىيەتتىن بۇرۇن ئۇيغۇرلار ئەسلىدە بىر تۇتاش ئاتاپ كېلىۋاتقان كۆسەن مۇزىكىسى ، ئىدىقۇت مۇزىكىسى ، ئىۋىرغول مۇزىكىسى قاتارلىق يۈرۈشلەشكەن نەغمە - كۈي ناملىرىنىڭ ئورنىغا &lt;&lt; مۇقام &gt;&gt; ئاتالغۇسىنى قوللىنىش تەڭرى تېغىنىڭ شىمالى ۋە جەنۇبىدا ئومۇملاشتى ، شۇنداقلا &lt;&lt; ئون ئىككى مۇقام &gt;&gt; تەركىبىدىكى بەزى مۇقاملارنىڭ ناملىرى ئەرەب - پارىس تىللىرى بىلەن ئاتالدى . ئەمما يەرلىك مۇقاملار ، مەسىلەن ، دەۋر دولان مۇقامى ۋە قۇمۇل مۇقاملىرىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى يەنىلا ئۇيغۇرچە ناملار بىلەن ئاتىلىپ كەلدى .<br />قىسقىسى . بۇ دەۋر قاراخانىيلارنىڭ گۈللەنگەن مەدەنىيەت خاسىيىتى بىلەن جانلانغان ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامى تەرەققىياتىنىڭ 2- باسقۇچ ___ سىنكرىتلىشىش باسقۇچىنى گەۋدىلەندۈردى .<br />3 - باسقۇچ : ___ تۆمۈرىيىلەر دەۋرى ( ئەلىشىر نەۋائى __ 1501-1441 - دەۋرى ) .<br />فارابى ، ئىبنى سىنا ياشىغان ئىسلام روھى سىڭدۈرۈلگەن مۇقام ھادىسىسى ئۇلۇغبەگ زامانىسى ( 1449-1394 ) دىن كېيىن بىر بالداق يۇقىرى كۆتىرىلدى . بولۇپمۇ بۈيۈك مۇتەپەككۇر شائىر ئەلىشىر نەۋائى دەۋرىدە ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ مەدەنىيەت مەركىزى ھېراتقا يۆتكىلىپ ، ھەر قايسى جايلاردىكى داڭلىق سەنئەتكارلار نەۋائى ئەتراپىغا توپلاندى .<br />نەۋائى بۇ دەۋردە ئۆزىنىڭ پۈتۈن ھاياتىنى ، ئىجادىيىتى ۋە تالانتىنى ئىنساننىڭ بەخت -سائادىتىگە ئىلىم - پەن ۋە ئەدەبىيات - سەنئەت تەرەققىياتىغا بېغىشلىدى . بولۇپمۇ ئۇ مۇزىكا ساھەسىدە ئۇستازى ئابدۇراخمان جامى بىلەن زىچ ھەمكارلىشىپ ، ئۆز دەۋرىنىڭ داڭلىق مۇزىكا ئۇستازلىرىنى ، ئىقتىدارلىق سازەندىلەرنى ئۆز تەربىيىسىگە ئالدى . ئۇ مۇزىكا نەزەرىيىسى ھەققىدە &lt;&lt; مەھبۇبۇل قۇلۇپ &gt;&gt; ، &lt;&lt; مەجالسۇن نەفايىس &gt;&gt; ، &lt;&lt; خەمساتۇل مۇتەھەييىرىن &gt;&gt; ، &lt;&lt; ھالەتى پەھلىۋان مۇھەممەت &gt;&gt; ، قاتارلىق يىرىك ئەسەرلەرنى يېزىش بىلەن بىللە ، بەزى مۇقاملارنى ئىجادىي راۋاجلاندۇردى ۋە مۇقامنىڭ بەزى تېكىستلىرىنى يېڭىلىدى . بۇ دەۋردە يەنە نەۋائى بىلەن بىللە خوجا يۈسۈپ بۇرھانى ( نەۋائىنىڭ مۇزىكا ئۇستازى ) ، بىنايى ، مۇھەممەتئىلى ، غېرىبى ، مەۋلانە شەيىخى ، پەھلىۋان مۇھەممەت ، خوجا ئابدۇللا قاتارلىق مەشھۇر مۇزىكىشۇناسلار ھەمدە نەۋائىنىڭ شاگېرتلىرىدىن ھەسەن بارلبانچى ، مىرزا بايرام ، غىياسىدىن قاتارلىق مۇقامچىلار يېتىشىپ چىقتى . ئۇلارنىڭ تىرىشچانلىقى بىلەن فارابى دەۋرىدە شەكىللەنگەن ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامى يەنىمۇ راۋاج تېپىپ ، كىلاسسىك خۇسۇسىيەتكە ئىگە بولدى .<br />بۇ دەۋردە شۇنى ئېيتىپ ئۆتۈشكە توغرا كېلىدۇكى ، &lt;&lt; فارابى تىپى &gt;&gt; ياكى &lt;&lt; نەۋائى تىپى &gt;&gt; دەپ خاراكتېرلەنگەن مۇقام تەرەققىياتىنىڭ يۇقىرىقى باسقۇچلىرىدا مۇقاملارنىڭ نامى مۆجىزى ئاتاپ ئۆتكەندەك &lt;&lt; راك &gt;&gt; ، &lt;&lt; ئوششاق &gt;&gt; ، &lt;&lt; ئۆزھال &gt;&gt; ، &lt;&lt; چۆل ئىراق &gt;&gt; ، &lt;&lt; ئەجەم &gt;&gt; ، &lt;&lt; ناۋا &gt;&gt; ، &lt;&lt;&lt; ۋىسال &gt;&gt; ، &lt;&lt; چاھار زەرپ &gt;&gt; ، &lt;&lt; چارىگاھ &gt;&gt; ، &lt;&lt; دوگاھ &gt;&gt; ، &lt;&lt; پەنجىگاھ &gt;&gt; ، &lt;&lt; مۇشاۋىرەك &gt;&gt; ، &lt;&lt; بەيادەك &gt;&gt; ، &lt;&lt; سىگاھ &gt;&gt; ، &lt;&lt; بايات &gt;&gt; ، &lt;&lt; ئىشرەت ئەنگىز &gt;&gt; دىن ئىبارەت ئون ئالتە مۇقامنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولسىمۇ ، لېكىن بۇ ناملار ھازىرقىدەك يۈرۈشلەشتۈرۈلگەن ، چوڭ نەغمە ، داستان ۋە مەشرەپتىن ئىبارەت ئۈچ قىسىمغا بۆلۈنگەن ، ھەر بىر قىسمى بىر قانچىلىغان نەغمىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان چوڭ تىپتىكى مۇزىكا مەنىسىدە ئەمەس ، بەلكى ئېشىپ كەتسە بىر نەچچە مەرغۇلى بولغان بىر يەككە نەغمە مەنىسىدە تىلغا ئېلىنغان .<br />4 - باسقۇچ : ___ يەركەن سەئىدىيە خانلىقى دەۋرى باسقۇچى .<br />بۇ مەزگىلدە ئۇيغۇر كلاسسىك مۇقاملىرى چوڭ گۈللىنىش دەۋرىگە قەدەم قويدى . بۇ باسقۇچ خۇددى ئۈچبۇلۇڭنىڭ چوققىسىدەك ، مۇقام تارىخىنىڭ يېڭى تەرەققىيات سەلتەنىتى بولۇپ قالدى .<br />ئۇيغۇر مۇقاملىرىنىڭ بۇ تەرەققىيات تىپىغا يەركەن سەئىدىيە خانلىقىنىڭ ئىككىنچى سۇلتانى ئابدۇرەشىدخان ( 1570 - 1510 ) ئوردىسىدىكى قىدىرخان ( 1571 - ؟ ) بىلەن مەلىكە ئاماننىسا ( 1568 - 1534 ) ۋەكىللىك قىلىدۇ . قىدىرخان ۋە مەلىكە ئاماننىسا رىياسەتچىلىكىدىكى بۇ قېتىملىق مۇقام ئىسلاھاتى غايەت زور تارىخىي ئەھمىيەتلىك تۆت جەھەتنى مۇھىم نۇقتا قىلدى :<br />بىرىنچى ، ئۆزىدىن بۇرۇنقى باسقۇچلاردا شەكىللەنگەن بارلىق ئەجەم ، ھەرقايسى تۈركىي تىللىق خەلىقلەرنىڭ ئېتنىك مەنبە ۋە مۇزىكىلىك قۇرۇلما جەھەتلەردىن پەرقلىق بولغان مۇقاملىرىنى بىر گەۋدە ئىچىدە &lt;&lt; ئون ئىككى مۇقام &gt;&gt; دەپ سىنكىرېتلاشتۇرۇشقا خاتىمە بېرىلدى . يەنى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ھەرقايسى خەلقلەر مۇقاملىرىنىڭ ئانىسى ھېسابلانغان ئۇيغۇر مۇقاملىرىنىڭ مىللىي خاسلىقى گەۋدىلەندۈردى .<br />ئىككىنچى ، ئۇيغۇر كىلاسسىك مۇقاملىرىنىڭ دەسلەپكى بىخى بولغان كۈسەن ، سولى ، ئۇدۇن ، ئىدىقۇت ، ئىۋىرغۇل چوڭ نەغمىلىرىنىڭ مۇزىكا ، ناخشا ، ئۇسسۇلىدىن ئىبارەت ئۈچ تەركىبلىك خۇسۇسىيىتىگە ۋارىسلىق قىلىپ ، مۇقام نامى بىلەن يورۇتۇلۇپ تۇرغان بىر قاتار ناخشىلىق ۋە ئۇسسۇللۇق مۇزىكا گۇرۇپپىلىرى ئۆز پەدىلىرى بويىچە چوڭ نەغمە ، داستان ۋە مەشرەپتىن ئىبارەت چوڭ ئۈچ قىسىملىق قىلىپ يۈرۈشلەشتۈرۈلدى . بۇ ، مۇقام تارىخىدىكى ئەڭ چوڭ ، ئەڭ تۈپلۈك كېڭەيتىش ۋە رەتلىنىش باسقۇچى بولۇپ ، بۇنىڭ بىلەن ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقام غەزىنىسى بېيىدى ۋە سىستېمىغا ئىگە بولدى .<br />ئۈچىنچى ، يېڭىدىن تەرتىپكە سېلىنىپ سىستېمىلاشتۇرۇلغان ۋە يۈرۈشلەشتۈرۈلگەن ئون ئىككى مۇقامغا تېكىست رەتلەش ئەمەلگە ئاشۇرۇلدى . بولۇپمۇ مۇقامنىڭ كلاسسىكلىق خۇسۇسىيىتىنى شەرت قىلغان ھالدا ئەلىشىر نەۋائىنى مەركەز قىلغان كلاسسىك ئۇيغۇر شېئىرىيىتىدىن ، جۈملىدىن باشقا تۈركىي تىللىق خەلق كلاسسىك لېرىكىلىرىدىكى قىسمەت تەپەككۈر دۇردانىلىرىدىن ھەمدە ئۇيغۇر خەلق قوشاقلىرىدىن تېكىست تاللاندى .<br />تۆتىنچى ، بۇ دەۋردە قولغا كەلگەن ئون ئىككى مۇقامنىڭ تارىخىي ئۇتۇقلىرى ئىچىدە ، ئۇيغۇر ئەنئەنىۋى چالغۇ ئەسۋابلىرىنىڭ ئىسلاھ قىلىنىشى ۋە مۇقامنىڭ مۇزىكىلىق كۈي ئېھتىياجىغا ماس ھالدا چالغۇ تۈرلىرىنىڭ كۆپىيىشى گەۋدىلىك ئالاھىدىلىكلەرنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ . ئاشۇ دەۋرلەردە ئەل فارابى ئىجادىيىتى دەپ خاراكتېرلەنگەن قالۇن ، قىدىرخان ئىجادىيىتىگە خاس ھەشتتار قاتارلىق يېڭى چالغۇلار قوبۇز ، غېجەك ، ساتار ، تەمبۈر ، راۋاب ، چاڭ ، داپ ، ناغرا ، سۇناي ، نەي ، بالمان قاتارلىق ئەنئەنىۋى چالغۇلار بىلەن بىر گەۋدە بولۇپ ئون ئىككى مۇقام مۇزىكا ئوركىستېرىنى ھاسىل قىلدى . شۇنىڭ بىلەن ، ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامىغا تەڭكەش قىلىنىدىغان چالغۇلارمۇ مۇقام مېلودىيىسىگە خاس ھالدا قېلىپلاشتى .<br />يۇقارىقىلار ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقام تارىخىدىكى دەۋر بۆلگۈچ زور تەرەققىيات بولۇش بىلەن بىللە ، مۇقام چۈشەنچىسىدىكى يېڭى تارىخىي كونكرېت ئۆزگىرىش ھېسابلىنىدۇ ، بۈگۈنكى دەۋرىمىزگىچە يېتىپ كەلگەن ئون ئىككى مۇقام گەرچە بەش ئەسىرلىك تارىخىي مۇساپە ئىچىدە داۋاملىق راۋاجلانغان بولسىمۇ ، لېكىن ئاساسىي گەۋدىسى جەھەتتە يەنىلا سۇلتان ئابدۇرەشىدخان دەۋرىدىكى تەرتىپكە سېلىنغان نۇسخىسىنى ئاساس قىلغان .<br />5 - باسقۇچ : ____ مۇقامنىڭ يېڭى باھارى باشلانغان قىرىق يىلدىن ئارتۇق تارىخىي مەزگىل ئېلىمىزدىكى ھەرقايسى مىللەت خەلقلىرىنىڭ سوتسىيالىستىك ماددىي ۋە مەنىۋىي مەدەنىيىتىنى زور كۈچ بىلەن تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈن پۇختا ئاساس سېلىنغان دەۋر بۆلگۈچ مەزگىل بولدى .<br />مۇشۇ مەزگىلدە ئۇيغۇر ئەدەبىيات - سەنئىتى مىسلىسىز قەدەملەر بىلەن ئىلگىرلىدى ، شۇنىڭ بىلەن بىللە خەلقىمىزنىڭ پىسخىك خاسلىقىنىڭ مۇزىكىلىق جەۋھىرى بولغان ئۇيغۇر مۇقاملىرىغا ۋارىسلىق قىلىش ، توپلاش ، رەتلەش ۋە تولۇقلاش خىزمىتىدە خوشاللىنارلىق چوڭ ئۇتۇقلار قولغا كەلدى .<br />ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامىنى تولۇقى بىلەن دەۋرىمىزگە يەتكۈزۈپ بېرىپ ، ئۇيغۇر مۇقاملىرىنى يوقىلىش خەتىرىدىن ساقلاپ قالغان مەشھۇر مۇقامشۇناس تۇرداخۇن ئاكا ۋەكىللىكىدىكى داڭلىق مۇقامچىلار ئورۇندىغان ئون ئىككى مۇقام 50 - يىللارنىڭ بېشىدىلا سىمغا ( پلاستىنكا ) كۆچۈرۋېلىندى . بۇ ، خاتىرلەشكە ئەرزىيدىغان غايەت زور تارىخىي تۆھپە . شۇنىڭ بىلەن ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامىغا ھەقىقىي ۋارىسلىق قىلىشنىڭ مۇقەددىمىسى ئېچىلدى . مۇقامنىڭ لېنتىغا ئېلىنغان نۇسخىسى ئاساسىدا &lt;&lt; ئون ئىككى مۇقام &gt;&gt; تۇنجى قېتىم نوتىغا ئېلىنىپ ، كىتاب قىلىنىپ نەشىر قىلىندى .<br />مۇقامنى سەھنىلەشتۈرۈش ، تەشۋىق قىلىش ، مەملىكەت ئىچى ۋە سىرتىغا يۈزلەندۈرۈش خىزمىتىمۇ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان مۇۋەپپەقىيەتلىك ئىشلەندى . پۈتۈن دۇنيا مۇزىكا ساھەسىدىكىلەر بۇ ۋاقتى ئۇزاق ، تۈزۈلمىسى گۈزەل ، تەركىبى باي ، قىممىتى يۇقىرى ، چوڭ ھەجىملىك مۇقام غەزىنىسىگە يېڭى قىزىقىش نەزىرىنى سالدى .<br />1991 - يىلى ئون ئىككى مۇقامنى قېزىش ، توپلاش ، قايتىدىن تولۇق يۈرۈشى بويىچە رەتلەپ چىقىش ، لېنتىغا ئېلىش خىزمىتىنىڭ ئاساسىي جەھەتتىن تاماملانغانلىقى ، سەھنىلەشتۈرۈلگەن &lt;&lt; چەببىيات &gt;&gt; مۇقامىنىڭ بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلگەن &lt;&lt; 4 - نۆۋەتلىك جۇڭخۇا ئاۋازى مۇزىكا كۆرىكى &gt;&gt; دە ئالقىشلىنىپ ، يۇقىرى باھاغا ئېرىشكەنلىكى ، ئەنگىلىيىنىڭ پايتەختى لوندون شەھرىدە ئۆتكۈزۈلگەن &lt;&lt; تۇنجى نۆۋەتلىك خەلقئارا ئەنئەنىۋى مۇزىكا بايرىمى &gt;&gt; دا ، ئۇيغۇر مۇقاملىرىنىڭ ياڭراق ساداسى بۈيۈك برتانىيە ئارىلىنى قاپلىغانلىقى ، شۇنداقلا ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقام ساداسىنىڭ تەڭرى تاغلىرى ۋادىلىرىدىن ھالقىپ ئۆتۈپ گېرمانىيە ، شۋېتسارىيە ، بېلگىيە ، گوللاندىيە ، قازاقىستان ، ئۆزبېكىستان ، قىرغىزىستان ، ئىران ، پاكىستان ، ياپونىيە ، مالايسىيا ، سىنگاپور ۋە شىياڭگاڭ قاتارلىق نۇرغۇن دۆلەت ۋە رايۇنلاردا قىزغىن ئالقىشقا ئېرىشكەنلىكى ؛ &lt;&lt; ئون ئىككى مۇقام &gt;&gt; نىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە مۇقام يۇرتى يەركەنتدە مۇقامشۇناس مەلىكە ئاماننىسانىڭ ھەيۋەتلىك مەرمەر ھەيكىلى قەد كۆتۈرۈپ ، تۈركۈم - تۈركۈم ساياھەتچىلەرنى جەلپ قىلغانلىقى ؛ رايونىمىزنىڭ مەركىزى ئۈرۈمچىدە &lt;&lt; مۇقام ئانسامبىلى&gt;&gt; ۋە &lt;&lt; ئون ئىككى مۇقام تەتقىقات جەمئىيىتى &gt;&gt; نىڭ قۇرۇلغانلىقى قايتا گۈللىنىش ھارپىسىدا تۇرۇۋاتقان يىپەك يولىدا ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقام ساداسىنىڭ مەڭگۈ ياڭرىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ ، ئەلۋەتتە !<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-8929910061507049934?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-57778739552637400582009-06-29T13:48:00.001+08:002009-06-29T13:50:16.797+08:00<div xmlns='http://www.w3.org/1999/xhtml'><div style='TEXT-ALIGN: right'>چاغاتاي موڭغۇل خانلىقىنىڭ گۇمران بولۇپ،سەئىدىيە خانلىقىنىڭ قۇرۇلۇشىغا يول ئېچىلغانلىقى</div> <div style='TEXT-ALIGN: right'> <br/>ئېستىلاچى چىڭگىزخان ۋاپات بولۇشتىن ئىلگىرى 1225-يىلى ئاستانە قارا قۇرۇمدا داغدۇغىلۇق قۇرۇلتاي چاقىرىپ ئىككىنجى ئوغلى چاغاتايغا ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە شىنجاڭنى مىراس سۈپىتىدە بۆلۈپ بەردى،چاغاتاي ئىلىدىكى ئوردىسىدا سەلتەنەت تاجىنى كىيدى.چاغاتاي موڭغۇل خانلىقىدىكى ھۆكۈمالار ،دۆلەت خادىملىرى ۋە ئەسكەرلەر ئاساسەن موڭغۇللار بولۇپ،ئوردا قائىدىسى،تەشكىلى،ھەرخىل مۇراسىملىرى موڭغۇل ئەنەنىسىگە سادىق ئىدى.تۇغلۇق تۆمۇرخان ۋاپاتىدىن كېيىن ئەمىر تۆمۈر كوراگان تۇغلۇق تۆمۈرخاننىڭ ئوغۇللىرى خىزىر خوجا بىلەن ئىلىياس خوجىنى كۆزگە ئىلماي ئۇلارغا ئىتائەت قىلىشتىن باش تارتتى،شۇ كۈندىن باشلاپ چاغاتاي خانلىقى پارچىلىنىشقا يۈز تۇتتى.ئىچىكى ئىختىلاپ كۈچەيدى،خان،بەگزادىلەر ئوتتۇرىسىدا تەخىت ھوقۇق،زېمىن ماجىراسى بېسىقمىدى،ئەلدە ئەنسىزلىك،ۋەيرانچىلىق ئەۋج ئالدى.بۇ سورۇقچىلىقتىن قەشقەردىكى زېمندار مىرزا ئابابەكرى پايدىلىنىشقا باشلاپ قەشقەر يەكەنلەردە نوپۇز تىكلەپ،ئۆز ئالدىغا قوشۇن قۇردى.ئەھمەدخان چاغاتاي خانلىقىنى ئەسلىگە كەتۈرۈش ئۈچۈن كۆپ جاپا چەكتى،لېكىن مۇرادىنى ھاسىل قىلالماي ئۇ دۇنياغا سەپەر قىلدى،مەھمۇدخاننڭ ۋاپاتىدىن كېيىن ئىككى ئوغلى مەنسۇرخان بىلەن سەئىدخانمۇ پېتىشمىدى،سەلتەنەت تالشىپ ئۆز ئارا سوقۇشتى ،سەئىدخان مىززا ئابابەكرى بىلەن مەنسۇرخاننىڭ ئورتاق ھۇجۇمىغا تەڭ كېلەلمەي تاغىسى بابۇر شاھتىن ياردەم تەلەپ قىلىش ئۈچۈن ھىندىستانغا يول ئالدى،شۇندىن كېيىن مىرزا ئابابەكرى ئالتە شەھەرنىڭ رەسىمى ھۆكۈمدارى بولدى،ئۆز ئىنتايىن زالىم بولغانلىقى ئۈچۈن ئۆز خاھىشى بويىچە جاھان سوراپ خەلقنى قاتتىق ئەزدى،سەئىدخاننىڭ قارارگاھى ئاقسۇ بولغاچقا ئاقسۇ خەلقىنى دەھشەتلىك باستۇردى،ئاقسۇ شەھىرى 16 يىلغىچە قاغا-قۇزغۇنلارنىڭ ماكانىغا ئايلىنىپ،بىرمۇ ئادىمىزات ئاياق بېسىپ باقمىدى.سەئىدخان ھىندىستانغا بارماقىنى نىيەت قىلىپ ئاۋال پەرغانىگە يول ئالدى،بۇنىڭ ۋەجى دادىسى ئەھمەدخان پەرغانە تەرەپتىن باش كۆتۈرۈپ چىقىپ ئۆزىگە تەھدىت سېلىۋاتقان شەيبانىخان بىلەن كۆپ سوقۇشقان ئىدى،بۇ ئۇرۇشقا ئامراق ئوغلى سەئىدخانمۇ قاتناشقان ئىدى،بۇ ئۇرۇشتا ئەھمەدخان يارلىنىپ ئەسىرىگە چۈشتى ،كېيىن شاھبەگ خان ئەھمەدخاننى ئەسىردىن بوشىتىپ ئاقسۇغا چىرايلىق يولغا سېلىپ قويدى،لېكىن سەئىدخان نەمەنگاندا بىر يىلدىن ئارتۇق زىنداندا ياتتى،كېيىنكى يىلى ئەندجانغا جانبەگ سۇلتان ۋە ئۆزبېكلەر خان بولغاندىن كېيىن سەئىدخاننى زىنداندىن بوشىتىپ نازارەت ئاستىغا ئالدى،ياش سەئىدخاننىڭ جاسارىتى ۋە شىجائىتىدىن تەسىرلەنگەن يەرلىك بەگلەر ئۇنىڭغايوشۇرۇنچە ھىسداشلىق قىلدى ۋە 18 ئادىمى بىلەن قاچۇرۋەتتى،سەئىدخان قېچىپ ئىسسىقكۆل ھۆكۈمرانى مۇھەممەدخاننىڭ ھوزۇرىغا باردى،لېكىن سەئىدخان مۇھەممەدخاننىڭ چېرىكلىكىدىن بىزار بولۇپ ئۇنى ئاغدۇرماقنى نىيەت قىلدى،لېكىن سېزىلىپ قالغاچقا 200دەك ئادىمى بىلەن مۇھەممەدخاننىڭ ئادەملىرى بىلەن ئۇرۇشۇپ يارىلنىپ ئەسىرگە چۈشتى،سەئىدخان بۇ يەردە ئىككى يىل زىنداندا ياتقاندىن كېيىن 1507-يىلى يەتتە سۇغا قېچىپ باردى،ھەم ئىنىسى خېلىل سۇلتان بىلەن بىرلىشىپ ئۆنى يەتتە سۇ خانى دەپ جاكارلىدى،كېيىن مۇھەممەدخاننى ئاغدۇرۇپ زېمىنىنى ئىسسقكۆلگىچە كېڭەيىتتى،ئاكىسى مەنسۇرخان سەئىدخاننى بۆشۈكىدە ئوجۇقتۇرۇش ئۈچۈن يەتتە سۇغا زور قوشۇن تارتىپ سەئىدخاننىڭ قوشۇنىنى تېرىپىرەن قىلدى،بارلىق قوشۇنلىرىدىن مەھرۇم قالغان سەئىدخان چۆل-باياۋاندا جېنىنى جان ئېتىشكە مەجبۇر بولدى،ئىنىسى خېلىل سۇلتان جانبەگ ھۇزۇرىغا بېرىپ پاناھلاندى،لېكىن جانبەگ سۇلتان ھوزۇرىدىكى مەنسۇرخاننىڭ يېقىنلىرىنىڭ قەستىگە ئۇچىراپ باقى دۇنيا بىلەن خوشلاشتى،سەئىدخان نارىن جاڭگاللىقىدىن ئۆتۈپ تارىم دەرياسى بويىدىكى دولانلىقلار ئارىسىغا يوشۇرۇندى ۋە دولانلىقلاردىن كۈچ توپلاپ مىرزا ئابابەكرى بىلەن قارىشىلىشىشىنى مەقسەت قىلدى،لېكىن دولانلىقلار سەئىدخانغا ۋاپا قىلمىدى،ئەكىسچە ئادەملىرىنى ئۆلتۈردى،سەئىدخان بۇ يەردىنمۇ قېچىپ نارىن جاڭگاللىقىغا قايىتتى ۋە جاڭگالدا پاناھلىنىپ يۈرگەن خوتۇن-باللىلىرىنى يايلاققا ئورۇنلاشتۇرۇپ بولغاندىن كېيىن پەرغانىدىكى جانبەگ سۇلتان ھوزۇرىدىكى ئۆزىگە ياخشىلىق قىلغان بەگلەرنى پاناھ تارتىپ، ھىندىستانغا بېرىش ئۈچۈن پەرغانىگە يول ئالدى،سەئىدخان پەرغانىدىكى يېقىلىرىنىڭ ياردىمىدە ئامان-ئېسەن ئەندىجانغا بېرىۋالدى ، ئەندىجاندا جانبەگ سۇلتان تەيىنلىگەن ھاكىم خوجا باتۇر سەئىدخاننى ئىززەت -ئېكىرام بىلەن كۈتىۋالدى ۋە بەدەخشانغا يولغا سېلىپ قويدى،بەدەخشان خانى سەئىدخاننى پايتەخىت زوپەردە بىر نەچچە كۈن پاناھلاندۇرغاندىن كېيىن كابۇلغا يولغا سالدى،1510-يىلى سەئىدخان كابۇلدا تاغىسى بابۇر شاھ بىلەن ئاخىرى دىدارلاشتى .  <br/>  <br/>سەئىدخان بابۇر شاھنىڭ ھوزۇرىغا بارغاندىن كېيىن بابۇر شاھ بۇ باتۇر،قەيسەر،جەسۇر سەئىدخاندىن تولىمۇ ئېھتىيات قىلدى ۋە پايلاقچى قويۇپ نازارەت قىلدى،سەئىدخان كابۇلدا ئىككى يىلدەك تۇرۇپ كۈچ توپلىدى،پەرغانە ۋە ئالتە شەھەردىكى يېقىن-تەرەپدارلىرى بىلەن يوشۇرۇن ئالاقە قىلىپ تۇردى،ئۆز ۋاقتىدا مىرزا ئابابەكرىنىڭ سۈيقەستىدىن قوتۇلدۇرۇپ قاچۇرۋەتكەن يېقىنلىرى سەئىدىخانغا تۇشمۇ-تۇشتىن ياردەم قىلىشقا باشىلىدى،مىرزا ئابابەكرىنىڭ زۇلىمىدىن قېچىپ پەرغانىگە كەلگەنلەرمۇ سەئىدخاننىڭ ھاكىمىيەتنى قولغا ئېلىشىنى ئۇمىد قىلدى،بابۇرشاھ ئوتتۇرا ئاسىياغا ھوجۇم قىلغاندا سەئىدخانمۇ ھەمدەم بولدى،ئىككەيلەن ئۆزبېكلەرگە قارشى دەھشەتلىك ئۇرۇشلارنى قىلغان بولسىمۇ غەلبە قىلالمىدى،بابۇرشاھ نائىلاج كابۇلغا قايىتتى،سەئىدخانمۇ باشقا ئۈمىدلىرىدىن ئامالسىز ۋاز كېچىپ بابۇر شاھتىن زور ئەسكىرى كۈچ ئېلىپ 1514-يىلى نارىنغا كەلدى،قوشۇنلىرنى تەرتىپكە سالغاندىن كېيىن 10 مىڭ كىشلىك قوشۇن بىلەن قەشقەرگە يۈرۈش قىلىشقا ھازىرلاندى. </div> <p style='TEXT-ALIGN: right'>سەئىدخان بىلەن مىرزا ئابەكرى ئوتتۇرىسىدا دەھشەتلىك سوقۇشلارنىڭ بولغانلىقى،سەئىدىيە دۆلىتىنىڭ قۇرۇلغانلىقى  </p> <p style='TEXT-ALIGN: right'>مىرزا ئابابەكرى سەئىدخاننىڭ ھەربىي يۈرۈشىدىن خەۋەر تېپىپ قەشقەرنى قاتتىق مۇداپىئە قىلدى،لېكىن سەئىدخان قەشقەرگە ھۇجۇم قىلىشى بىلەن مىرزا ئابابەكرىنىڭ زۇلىمىدىن جاق تويغان قەشقەر خەلقى قوزغىلىپ سەئىدخان تەرەپكە ئۆتتى،مىرزا ئابابەكرى ئىچىكى،تاشقى ھۇجۇمدا تېزلا ھالىدىن كەتتى ،قوشۇنلىرى بىرلا ھۇجۇم بىلەن تىرىپىرەن بولۇپ چېچىلىپ كەتتى،مىزرا ئابابەكرى تىبەتكە قاراپ قاچتى ۋە چۆلدە ھالاك بولدى.سەئىدخان يەكەنگە كىرگەندىن كېيىن 1514-يىلى رەجەپ ئېيىنىڭ 30-كۈنى قۇرۇلتاي چاقىردى،قۇرۇلتايدا سەئىدخان خانلىق تاجىنى كىيىدى،دۆلەتنىڭ نامىنى ""سەئىدىيە دۆلىتى"" دەپ ئاتىدى،يەكەن شەھىرى دۆلەتنىڭ دائىمى پايتەختى قىلىپ بېكىتىلدى،دۆلەت بايرىقىنىڭ شەكىلى نۇقۇت رەڭ ئۈچ بۈرجەكلىك بايراققا ئۆزگەرتىلىپ بايراقنىڭ ئوڭ تەرىپىگە""لائىلەللاھۇ مۇھەممەدۇن رەسۇلىللە""دىگەن ئايەت ئالتۇن ھەل بىلەن يېزىلدى،سول تەرىپىگە دۆلەتنىڭ قۇرۇلغان ۋاقتى يېزىلدى.سەئىدىيە جانلىقى پارس تىلىنى دۆلەت تىلى قىلىپ بېكىتتى،ئىسلام دىنىنى دۆلەت دىنى قىلدى،مەدىرسلەردە 70% دەرسىلك پارس تىلىدا ئۆتۈلدى،يەتتە سۇ،ئىسسىق كۆل ۋە ئالتە شەھەرگىچە بولغان كەڭ زېمىن سەئىدىيە خانلىقىغا مەنسۇپ بولدى،لېكىن شىمالى شىنجاڭ ئاكىسى مەنسۇرخاننىڭ قولىدا بولغاچقا،سەئىدخان ئاكىسىغا تىنچ بىرلىشىش ئارزۇسىنى بىلدۈرۈپ مەكتۈپ ئەۋەتتى،سەئىدخان مەكتۇبىدا""دۆلەت قۇرۇشتىكى مەقسەت:زېمىن ئىگىلەپ،تاج كىيىپ،شەخسى ئارزۇنى قاندۇرۇش ئەمەس،بەلكى،ئۇزۇندىن بېرى راھەت كۆرمىگەن خەلقنى راھەتكە چىقىرىشتۇر.""دىگەن،سەئىدخان تەقۋادار،رەھىمدىل،خەلقچىل نسان بولغاچقا تەخىتكە ئولتۇرۇپلا باجنى 10 يىلغىچە كەچۈرۈم قىلغان،مىرزا ئابابەكرى بۇلاپ توپلىغان بايلىقىنى خەلقكە ئۈلەشتۈرۈپ بەرگەن،ئۇرۇشنى خوپ كۆرمىگەن.سەئىدخان ھاكىمىيەتنى مۇستەھكەملەپ كۈچەيگەندىن كېيىمۇ ئاكسى مەنسۇرخانغا دۈشمەنلىك قىلمىدى،ئەكىسىچە داۋاملىق ئەلچى ئەۋەتىپ ئۆز سەمىمىيىتىنى بىلدۈردى،مەنسۇرخان سەئىدخاننىڭ سەمىمىيىتى،جاسارىتىدىن تەسىرىلىنىپ ئاخىرى بەيئەت قىلدى .  سەئىدىيە خانىلىقى كۈندىن كۈنىگە زورىيىپ نوپۇزلۇق،كۈچلۈك دۆلەتكە ئايلاندى،زېمىنى يەتتەسۇ،توقماق،تىبەت،كەشمىر،قۇمۇل،بەدەخشانغىچە كېڭەيدى.دۆلەت بىرىككە كېلىپ خەلق ئەمىن تاپتى،ئىگىلىك گۈللىنىپ دۆلەت روناق تاپتى،خەلق باياشات ئىچىدە ئۆتتى،شۇڭا بۇ دەۋردە كىشلەر قۇمۇلدىن بەدەخشانغىچە سەپەرگە چىقسا ئوزۇق تۈلۈك ئالماي ئۆيدىن ئۆيگە كىرىپ مېھمان بولۇپ بارار ئىكەن.سۇلتان سەئىدخان تىبەتكە قوشۇن تارتىپ تىبەتنى بويسۇندۇرۇپ قايتاشىدا كېسەل تېگىپ 1533-يىلى 47 يېشىدا ۋاپات بولدى.مىيىتى يەكەندىكى ئالتۇنلۇق مازارغا دەپنە قىلىندى.سۇلتان سەئىدخان 16 يېشىدىن باشلاپ 47 يېشىغىچە قەيسەرلىك بىلەن كۈرەش قىلىپ زېمىنى كەڭ،قۇدىرەتلىك، باي سەئىدىيە خانلىقىنى قۇردى ۋە مۇستەھكەملىدى،19 يىل سەلتەنەت سۈردى. </p> <p style='TEXT-ALIGN: right'>ئابدۇرەشىدخاننىڭ دۆلەتنى ئادالەت بىلەن سورىغانلىقى،ئىلم-مەرىپەتنى گۈللەندۈرۈپ يۇرتنى ئاۋاتلاشتۇرغانلىقى <br/>سەئىدخاننىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن سەئىدخاننىڭ چوڭ ئوغلى-ئاقسۇ ۋالىيسى ئابدۇرەشىدخان دادىسىنىڭ ئىشلىرىغا ۋارىسلىق قىلىپ تەجىتكە ئولتۇردى،ئابدۇرەشىدخان دادىسىغا ئوخشاش قابىل،زېرەك،پاراسەتلىك،غەيۇر سەركەردە ئىدى،دادىسى بىلەن بىللە نۇرغۇن جەڭلەرگە قاتنىشىپ خانلىقنىڭ تىكلىنىشى ئۈچۈن ئۆچمەس تۆھپىلەرنى قوشتى. 9+Q_Er   <br/> ئابدۇرەشىدخان تەخىتكە ئولتۇرغاندىن كېيىن سەئىدىيە خانلىقىنىڭ ئىلم-مەرىپەت،ئەدەبىيات،سەنەت،يېزا ئىگىلىك،سۇ نشائاتى،بىناكارلق ئىشلىرى مىسلىز گۈللەندى،ئابدۇرەشىدخان پارس تىلىدا سۆزلىشىش،پارس تىلىدا ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇلىنىشنى تەتىرجى ئازلىتىپ ئورنىغا ئۇيغۇر تىلىنى دەسسەتتى،مەھكىمىدىن ئىدارىلارغىچە پارسچە قائىدە-يوسۇنلارنى،پارس يېزىقىدا خەت-ئالاقە قىلىشنى بىكار قىلىپ ئۇيغۇرچە قائىدە-يوسۇن ئىشلىتىشنى،ئۇيغۇر يېزىقىدا خەت-ئالاقە قىلىشنى تەشەببۇس قىلدى،مەخسۇس تەرجىمە ئىدارلىرىنى تەسس قىلىپ نۇرغۇنلىغان ئەرەبچە،پارسچە،ئوردۇچە كىتاپلارنى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلدۇردى،ئابدۇرەشىدخان يېزا ئىگىلىك ۋە سۇ نشائاتىنى راۋاجلاندۇرغان،قەشقەر بەشكېرەمگە سۇ تەمىنلەيدىغان ئۆستەك تاغ گۈمۈرۈلۈپ تىنىپ قالغاچقا،مىرزا ھەيدار كورگان قايتا ئۆستەڭ چاپتۇرۇپ بۇ جايدىكى قۇرغاقچىلىققا خاتىمە بەرگەن،ئابدۇرەشىدخان بىناكارلىق،مېمارلىق،نەققاشلىقنى گۈللەندۈردى،قەشقەر ۋە يەركەندە مەدرىس،خانقا،مەسجىد،جامە بىنا قىلدى،باغ،ئېرىق-ئۆستەك،كۆۋرۈك،كۆل ۋە بوستانلىق ئەھيا قىلدى،جاي-جايدىكى مەدرسىنڭ سانىنى 2263 كە،مەكتەپنى 1533 كە يەتكۈزۈپ،چوڭ شەھەرلەردىن باشقا ناھىيە ۋە يېزا-قىشلاقلاردا مەھەللە مەدرسى قۇردى،نۇرغۇن يەر،دۇكان،مېھمانساراي.تۈگمەنلەرنى ۋەخپە قىلىپ بېرىپ كىرىمىنى مەدرس،مەكتەپلەرنىڭ خىراجىتى ئۈچۈن ئىشلەتتى،خانلىق مەدرسلەرنىڭ چىقىمىنى ئوردا غەزىنىسىدىن ھەل قىلدى،يەكەندىكى رەشىدىيە مەدىرىسى،يېشىل مەدرس،جامە مەدىرسى،قەشقەردىكى خانلىق مەدرسى،ساقىيە مەدرسىلىرىنىڭ نامى ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ئوتتۇئار شەرقتە داڭق چىقاردى،   <br/> نۇرغۇنلىغان چەتەللىك تالىپلار قەشقەر،يەكەنگە كېلىپ ئىلم تەھسىل قىلىپ قايىتتى،ئىلم ھېرىسمەلىرى ئىستانبۇل،باغداد،تېھران،كابۇل، دېھلى،قازان،بۇخاراغا بېرىپ ئاۋارە بولمىسىمۇ يەكەن بىلەن قەشقەردە ئىلم نەپىسىنى قاندۇرالايدىغان بولۇشتى،شۇڭا قەشقەر ئىلم-پەن مەركىزىگە ئايلىنىپ ""سانى بۇخارا""(ئىككىنچى بۇخارا)دىگەن نام بىلەن شۆھرەت قازاندى.بۇ دەۋردە ئۇيغۇر ئەدىبلىرىدىن نۆۋبىتى،زەلىلى،نازارى،خىرقتى،غېرىبى،سوبۇرى قاتارلىقلار يېتىشىپ چىقتى،خانىش ئاماننىسخان ئابدۇرەشىدخاننىڭ ھىمايىسىدە ئون ئىككى مۇقامنى رەتلەپ چىقتى،ئابدۇرەشىدخان ئىلمخۇمار كىشى بولغاچقا ئىلىملىك كىشلەرنى ھۆرمەتلەيىتتى ۋە قەدىرلەيىتتى،شۇڭا جاھاننىڭ ئۇ قېتىدىكى نۇرغۇنلىغان مەرىپەتپەرۋەر كىئىشلەر ئابدۇرەشىدخاننىڭ داڭقىنى ئاڭلاپ سەئىدىيەگە كېلىپ ئىلم-مەرىپەت بىلەن شۇغۇللانغان،ئاتاقلىق،ئالىم،ئەدىب،سىياسىيونلاردىن مىرزا ھەيدەر كوراگانى،مىرزا ھۈسىيىنلەر سەئىدىيە خانلىقىنىڭ ئالىي دۆلەت ئىشلىرىنى بېجىرگەن،ئىراقتىن كەلگەن قۇتىبىدىن خوجام كىشى قورغان يېزىسدا سوپى-ئىشانلىق قىلىپ ئالەمدىن ئۆتكەن،سەمەرقەنىتتىن كەلگەن خوجا مۇھەممەد شېرىپ يەكەندە تەرىقەت بىلەن شۇغۇللىنىپ شۆھرەت قازانغان.ئابدۇرەشىدخان دىن بىلەن سىياسىنى ئايرىۋەتكەن،ھەرقايسى ئىلىم ساھەلىرى بىر بىرگە بېقىنماي،مۇستەققىل تەتقىقات بىلەن شۇغۇللانغان،دىننى مەدەنىيەت،سەنەت ساھەسىگە ئارلاشتۇرمىغان،دىنمۇ ئۆز مەقسەت-مۇدداسى بىلەن تەرەققى قىلغان. سۇلتان ئابدۇرەشىدخان 27 يىل سەلتەنەت سۈرۈپ 1560-يىلى ۋاپات بولدى ۋە يەكەن ئالتۇنلۇق مازارغا دەپنە قىلىندى.سۇلتان ئابدۇرەشىدخان ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن ئوغلى ئابدۇكېرىمخان تەخىتكە ئولتۇردى،سۇلتان ئابدۇكېرىمخانمۇ ئەلنى دادىسىغا ئوخشاش ئادالەت بىلەن سورىدى ۋە 33 يىل سەلتەنەت سۈرۈپ ھىجىرىيىنىڭ 1000-يىلى ۋاپات بولدى.  <br/>   <br/>سۇلتان ئابدۇكېرىمخاندىن كېين سەئىدىيە خانلىقىدا نۇرغۇن ۋەقەلەرنىڭ يۈز بەرگەنلىكى </p> <p style='TEXT-ALIGN: right'>سۇلتان ئابدۇكېرىمخان ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئوغلى مۇھەممەدخان سۇلتان بولدى،بۇ كىشى زاھىد،سىياسەتتىن خەۋىرى يوق بەغەم كىشى بولغاچقا دۆلەتكە ھىچقانداق ئىش قىلىپ بېرەلمىدى،ئىگىلىك بىر ئىزىدا توختاپ قالدى،بۇ خىل تۇرغۇنلۇق 18 يىل داۋام قىلغاندىن كېيىن مۇھەممەدخان ھىجىرىيىنىڭ 1018 - يىلى ۋاپات بولدى،ئورنىغا ئەھمەدخان سۇلتان بولدى،بۇ كىشىمۇ دەرۋىش مىجەز، بىخۇت كىشى بولغاچقا ھىجىرىيىنىڭ 1024-يىلى ئوردىدىكى مۇناپىق خىزمەتچىلەر تەرىپىدىن قەستلەپ ئۆلتۈرۋېتىلدى.ئورنىغا ئوغلى ئابدۇلېتىپخان سۇلتان بولدى.ئابدۇلېتىپخان مەرد،خەلقپەرۋەر ،بىلمخۇمار كىشى بولغاچقا ئىلم-پەن،مائارىپ،دىننىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن كۆپ كۈچ چىقاردى،قەشقەر،يەكەندىكى بىلم يۇرتىلىرىنى ئاۋاتلاشتۇرۇشتىن باشقا يەنەيېڭىسار،قاغىلىقتىمۇ مۇدەرس،خانقا بىنا قىلدۇردى،يۇرتنى ئادىللىق بىلەن سوراپ،ئىلم-پەننى راۋاجاندۇردى،ئەلنى بەخت-سائادەتكە ئېرىشتۈردى،ئابدۇلېتىپخان 12 يىل ھۆكۈم سۈرگەندىن كېيىن ئوردىغا سوقۇنۇپ كىرۋالغان قارا نىيەت خىزمەتچىلەر تەرىپىدىن قەستكە ئۇچىراپ ۋاپات بولدى.سۇلتان ئابدۇلېتىپخان ۋاپاتىدىن كېيىن ئالتە شەھەردە پەرىشانلىق قايتىدىن باش كۆتۈردى،مەنسەپ،سەلتەنەت جېدىلى پەلەككە يەتتى،زامان زورنىڭ،تاماشا كورنىڭ بولدى،قاتىللىق،بۇلاڭچىلىق ئەۋج ئالدى،بۇ پەرىشانلىقتىن خەۋەر تاپقان شىمالى شىنجاڭنى ئىدارە قىلىۋاتقان ئەمىر ئابدۇللاخان قوشۇن باشلاپ يۇرتنى ئىلكىگە ئالدى-دە 1638-يىلى يەكەندە ئۆزىنى سەئىدىيەنىڭ سۇلتانى دەپ ئېلان قىلدى،ئابدۇلاخان سۇلتان بولغاندىن كېيىن دۆلەت قايتىدىن گۈللنىپ روناق تاپتى،قۇدىرىتى،نوپوزى ئاشتى،ھەربى كۈچى زورايدى.سۇلتان ئابدۇللاخاننىڭ ھەربىي يۈرۈشىدىن خەۋەر تاپان قوقەنىد،تاشكەنىت خانلىرى ئابدۇللاخانغا ئىتائەت قىلىدىغانلىقىنى،يەركەنگە ئولپان تاشۇرۇدىغانلقىنى بىلدۇرۇشتى،شۇنداق قىلىپ غەربىي تۈركىستان سەئىدىيە خانلىقىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولدى.سۇلتان ئابدۇللاخان ئۇرۇش قالايمىقانچىلىقىدا بۇزۇلغان يول،مەدرسلەرنى قايتىدىن ياسىدى،بۇرۇنقى باياشادلق،ئەمىنلىكنى ئەسلىگە كەلتۈردى،كېرىيە بىلەن چېرىيەدە چوڭ ئۆستەڭ ئەھيا قىلدۇردى،ئابدۇللاخان دەۋردە موڭغۇللار تېز كۈچىيىپ قازاقلارنى مەغلۇپ قىلدى،1659-يىلى سەئىدىيە خانلىقىغا ھوجۇم قىلىپ شىمالى شىنجاڭنى بېسىۋالدى،غەربى تۇركىستاندىكى ئۇششاق خانلىقلارمۇ ئۇرۇش قىلىپ تىنىچسىزلىق،قالايمىقانچىلىق ھۆكۈم سۈردى،شۇنىڭ بىلەن سەئىدىيەنىڭ كۈچى ئاجىزلىشىپ زېمىنى ئالتە شەھەر بىلەنلا چەكلىنىپ قالدى.غەربى تۇركىستان خەلىقى ئۇرۇش ۋەيراچىلىقىدىن قېچىپ شىنجاڭغا سەلدەك ئاقتى،بۇلارنىڭ ئىچىدە خوجىلارمۇ بار ئىدى،ئابدۇللاخان سەرسانلارغا،خوجىلارغا شەپقەت قىلىپ يەر،سۇ بەردى،ئابدۇللاخان خوجىلارنى ھەددىن زىيادە ئىززەتلەپ بېشىدا كۆتۈردى،تامام دۆلەت ئەربابلىرى ئۇلارغا مۇرت بولدى،ئاۋام خەلق ئۇلارغا قارىغۇلارچە ئەقىدە قىلدى،خوجىلارنىڭ نوپۇزى ئابدۇللاخاننىڭ شۆھرىتىنى بېسىپ چۈشتى.ئابدۇللاخان زالىم ئوغلى يولۋاسخاننى قەشقەرنىڭ ۋالىيلىق مەنسىپىدىن قالدۇرغاندا يولۋاسخان دادىسىغا قارشى ئىسيان كۆتۈردى،1667-يىلىدا دادىسىغا قارشى قوشۇن تارتتى ،ئابدۇللاخان ئۇرۇشتا يېڭىلدى ۋە بالىسىنىڭ ۋاپاسىزلىقى ئېغىر كېلىپ كىچىك ئوغلى ئابدۇلمۆمنخاننى ئورنىغا ئولتۇرغۇزۇپ ئۆئى ھىندىستانغا كەتتى،يولۋاسخان ئابدۇلمۆمنخاننى ئۆلتۇرۇپ سەئىدىيە خانلىقىغا ئىككى يىل سۇلتان بولدى،ئۆزى زالىم بولغاچقا خەلق قوزغىلىپ ئۇنى 1670 -يىلى ئۆلتۈردى،يولۋاسخان ئۆلگەندىن كېيىن خەلقنىڭ كېڭىشىگە ئاساسەن ئىسمايىلخان سەئىدىيە خانلىقىنىڭ سۇلتانى بولدى.</p> <p style='TEXT-ALIGN: right'>سەئىدىيە خانلىقىنىڭ رىسقى تۈگەپ شام-چىرىغىنىڭ ئۆچكەنلىكى </p> <p style='TEXT-ALIGN: right'>ھىدايىتۇللا خوجا(ئاپاق خوجا)سەئىدىيە خانلىقىغا كېلىپ ياستۇقىنى قىرلاپ ياتقۇدەك جايغا ئېرىشكەندىن كېيىن ،تەرەپ-تەرەپتىن مۇرت توپلاپ ئىسمايىلخاننىڭ ئورنىغا خان بولۇش نيىتىگە كەلدى،خوجىلار نادان خەلقنىڭ ھىمايىسىگە ئېرىشىپ جاھاننىڭ ئەركىللىرىگەئايلاندى .ئىسمايىخان بۇنىڭدىن خەۋەر تاپقاندىن كېيىن ھىدايىتۇللا خوجىنىڭ ئەل ئىچىدىكى تەسىرىدىن قورقۇپ قول سېلىشقا جۈرەت قىلالمىدى ۋە ئالداپ بۇ يۇرتتىن چىقىرىۋېتىشنى قارار قىلدى-دە ھىدايىتۇللا خوجىغا نۇرغۇن سوۋغا-سالام ھازىرلاپ،قۇمۇلدا بوۋىللىرىمىنىڭ مازىرىنى ياساتماقچى ئىدۇق،ئۈسىتىدە تۇرۇپ بەرسىلە،دەپ قۇمۇلغا يولغاسالدى.ئىسمايىخان ھىدايىتۇللا خوجىنىڭ كۇچاغىچە ئۇزىشى بىلەن ھىدايىتۇللا خوجىنىڭ سوپى-ئىشان،ئەۋلىيا-ماشايىقلىرىدىن باج ئېئىشقا باشلىدى،بويسۇنمىغانلىرىنى قاتتىق جازالىدى،ھىدايىتۇللا خوجا ئورنىغا قويۇپ قويغان موللا فەقى قەشقەردىن قېچىپ چىقىپ بۇ ئەھۋالنىڭ ھەممىسىنى ھىدايىتۇللا خوجىغا مەلۇم قىلدى.ھىدايىتۇللا خوجا شۇئان غەزەپ دېڭىزىغا غەرق بولۇپ تەخىتنى تارتىۋېلىش ئۈچۈن قەشقەرگە قايىتتى،ئىسمايىلخان ھىدايىتۇللا خوجىنىڭ قايتىپ كەلگەنلىكىگە دەرغەزەپ بولۇپ ئۇنى بارلىق مۇرتلىرى بىلەن قوشۇپ1672-يىلى چېگىرىدىن قوغلاپ چىقاردى. ھىدايىتۇللا خوجا سەمەرقەنىت،خۇراسان،پەرغانە،بۇخارا قاتارلىق جايلاردا بەش يىل سەرگەردان بولۇپ پۇت تىققۇدەك جاي،يۆلەنگۈدەك باشپاناھ تاپالماي كەشمىرگە كېلىپ پادىشاھ مۇھەممەد راجاغا ئىچ-قارنىنى تۆكتى،پادىشاھ ئۇنىڭغا ئىچ ئاغرىتىپ ئۆزنىڭ ياردەم بېرەلىگۈدەك كۈچىنىڭ يوقلىقىنى ئېيتىپ تىبەتكە بېرىپ دالاي لاما بىلەن كۆرۈشۈپ بېقىشنى،ئۇلارنىڭ ئىسلام دىنى بىلەن مىجەزى كېلىشمىگەچكە چوقۇم ياردەم بېرىدىغانلىقىنى،لاساغا بارغاندا چوقۇم راھىبچە كىيىنىش لازىملىقىنى جېكىلىدى،ھىدايىتۇللا خوجا ئۈچ كۈن ئويلانغاندىن كېيىن بۇ ئىشنى خوپ كۆرۈپ 21 كۈندىن كېيىن لاساغا يېتىپ باردى.ئۇ مۇھەممەد راجانىڭ جېكىلىشى بويىچە لاسا شەھىرىنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى قوڭغۇراقنى ئۇرۇپ بۇتخانىغا كىرىشكەمۇۋەپپەق بولدى،بۇتخانىدا 90 كۈن تۇرۇپ راھىپلار نېمە دېسە شۇنى قىلدى،ھەممە ئىشنى شەرتسىز بەجا كەلتۈردى، 90-كۈنى دىنى بايرامغا توغرا كەلگەچكە دالاي لاما بۇ بۇتخانىغا كېلىپ مۇراسىمغا قاتناشتى،ئارىدا بىر راھىپ بۇتخانىغا يېڭى راھىپنىڭ كەلگەنلىكىنى،ئېتىقادىنىڭ قالتىس چىڭلىقىنى ئېيتىپ ھىدايىتۇللا خوجىنى تونۇشتۇردى، ھىدايىتۇللا خوجا دالاي لاماغا يىغلاپ تۇرۇپ ئۆزىنڭ خان ئىكەنلىكى،دۆلىتىدىن قوغلاپ چىقىرىلغانلىقىنى ئېيىتتى ۋە ياردەم تەلەپ قىلدى.دالاي لاما ئۇنىڭغا ئىچ ئاغرىتىپ ھىدايىتۇللا خوجنىڭ قولىغا مەكتۈپ تۇتقۇزۇپ جۇڭغارلارنىڭ قۇنتەيجىسىنىڭ ھوزۇرىغا يولغا سالدى،ھىدايىتۇللا خوجا 91 كۈندىن كېيىن ئىلىغا كېلىپ مەكتۈپنى قۇنتەجىگە سۇندى،مەكتۈپ بېيجىڭنى بېسىۋالىمىز دەپ قۇتىراپ تۇرغان قۇنتەيجىنىڭ ئاغزىنى قۇلىقىغا يەتكۈزدى ۋە شۇنى بانا قىلىپ 1678-يىلى 12 مىڭ كىشلىك موڭغۇل قوشۇنى بىلەن ئالتە شەھەرگە ھۇجۇم قىلدى،ئىسمايىلخان دەھشەتلىك جەڭلەرنى قىلىپ موڭغۇللارنى ئارقىغا چېكىندۈردى،شەھەر سېپىلىنى چىڭ ساقلىدى،ھىدايىتۇللا خوجا شەھەر ئىچىدىكى نادان سوپى-ئىشانلارنى كۈشكۈرتتى،جاھىل،بىلمسىز سوپىلار موڭغۇللارغا ماسلىشىپ شەھەر ئىچىدە ئالا توپىلاڭ كۆتۈرۈپ ئاشلىق،قورال-ياراق،ئوزۇق-تۈلۈك ئامبارلىرىغا ئوت قويدى.ئوغرى-قاراقچىلارنى قۇتىرىتىپ مالىماتاڭچىلىق چىقاردى،شۇنداقتىمۇ ئىمايىلخان17 كېچە-كۈندۈز ئۇرۇشۇپ موڭغۇللارنى سېپىلغا يېقىن كەلتۈرمىدى،لېكىن سوپىلارنىڭ ئىچكى جەھەتتە ماسلىشىشى،ئوزۇق-تۈلۈكنىڭ قىسلىقى تۈپەيلىدىن بىگۇناھ خەلق ئازاپ -ئوقۇبەتكە دۇچار بولدى.ئىسمايىلخان نائىلاج قۇۋۇقنى ئېچىپ بەردى،موڭغۇللار شەھەر ئىچىگە كىرىپلا بۇلاڭ-تالاڭنى باشلىۋەتتى.ئىسمايىلخان ۋە 70 دىن ئارتۇق ئۇرۇق-تۇققانلىرىنى ئەسىر ئالدى.18-كۈنى قەشقەر بىلەن يەركەن قولدىن كەتتى،ئىسمايىلخان ئەسكەرلىردىن 8300 كىشى شېھىد بولدى،بۇلاڭ-تالاڭ قىرغىنچىلىقتا 74مىڭدىن ئارتۇق پۇقرا ئۆلدى،يېتىم-يسىر بالىلار ئاتلارنىڭ تۇياقلىرى ئاستىدا چەيلەندى.شۇنداق قىلىپ 170 يىلدىن ئارتۇق ھۆكۈم سۈرۈپ پارلاق،ئۆچمەس مەدەنىيەت ياراتقان سەئىدىيە خانلىقى ئۆز سەلتەنەتىگە خاتىمە بەردى،خەلقى قايتىدىن قۇللۇق زەنجىرىگە باغلاندى ..  <br/> ئاپاق خوجىنىڭ قارانچۇق ھاكىمىيىتى تىكلەنگەندىن كېيىن تەركىي-دۇنيالىقنى،سوپى-ئىشانلىقنى تەرغىپ قىلدى،ئۇقۇمۇشلۇق،مەرىپەتپەرۋەر،بىلملىك كىشلەرنى سۈرۈن-توقاي قىلدى.جاھاننىڭ تىزگىنى بىر توپ تەلۋە،ئەسەبى قاراقچىلارنىڭ قولىغا چۈشتى،خەلقنىڭ داد-پەرىيادى پەلەككە يەتتى.ئاپاق خوجا سەئىدىيە خانلىقىدا بىنا قىلىنغان مەرىپەت ئوچاقلىرىنى چاقتى،بۇزدى،ۋەيران قىلدى،قۇران بىلەن ھەپىتىيەكتىن باشقا كىتاپ-رىسالىلەرنى ئوقۇشنى،ئوقۇتۇشنى چەكلىدى ۋە كۆيدۈردى،ئابدۇرەشىدخان،قىدىرخان،ئاماننىسا خانىش قاتارلىقلار ساقلىغان،يازغان كىتاپلارنىڭ بىرنىمۇ قويماي كۆيدۈرۈپ كۈلىنى كۆككە سورىدى، مەدەنىيەت،سەنەتىنى خانىۋەيران قىلىپ ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخى،تىلى،مەدەنىيىتىنى ئۈزۈپ قويدى. .<br/>   <br/>مەنبە : شىنجاڭ تەزكىرىسى ، پايدىلانغان ماتىرياللاردىن تاللانما</p></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-5777873955263740058?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-20780707783573849312009-06-29T13:23:00.001+08:002009-06-29T13:24:28.017+08:00<div xmlns='http://www.w3.org/1999/xhtml'><div style='direction: rtl;'><div align='center'>ﺷﺎﺋﯩﺮﻣﻪﻥ، ﻗﯩﻠﻤﯩﻐﺎﭺ ﻳﺎﻟﻐﺎﻧﻐﺎ ﮬﻪﯞﻩﺱ،<br/>ﺳﯚﺯﻟﻪﻳﻤﻪﻥ ﮬﻪﻕ ﮔﻪﭘﻨﻰ ﻳﺎﻟﻐﺎﻧﻨﻰ ﺋﻪﻣﻪﺱ.<br/>ﺑﯩﺮ ﺋﻮﺕ ﺑﺎﺭ ﻳﺎﻟﻘﯘﻧﻰ ﻗﻪﻟﺒﯩﻤﺪﻩ ﭘﻪﯞﻩﺱ،<br/>ﺷﯘ ﺋﻮﺗﻨﯩﯔ ﺋﯚﺭﺗﯩﺸﻰ ﺋﻪﺗﺘﻰ ﻣﯧﻨﻰ ﻣﻪﺱ،<br/>ﻣﻪﺳﻠﯩﻜﺘﻪ ﺩﻩﭖ ﺋﺎﻻﻱ ﻟﯧﻜﯩﻦ ﻣﻪﻥ ﭘﻪﺧﻪﺱ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺋﺎﻟﻪﻣﻨﯩﯔ ﮔﯜﻟﻠﯩﺸﻰ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺗﻪﺭﯨﺪﯨﻦ،<br/>ﭼﯚﻟﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ئەبەﺩﻯ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺑﻪﮬﺮﯨﺪﯨﻦ .<br/>ﺋﯘ ﺑﺎﻗﺎﺭ ﺷﻪﮬﻪﺭﻧﻰ ﻛﯧﭽﯩﭗ ﻣﻪﺭﯨﺪﯨﻦ،<br/>ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻳﻮﻕ تاﻣﺎﺳﻰ «ﺗﺎﺧﺘﯩﭙﻪﺭﻯ» ﺩﯨﻦ.<br/>ﭘﻪﺭﻗﻰ ﻳﻮﻕ ﺗﯚﮬﭙﯩﺪﻩ ﮬﻪﺳﻪﻝ ﮬﻪﺭﯨﺪﯨﻦ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺋﯘ ﻣﯚﻣﯩﻦ، ﺑﻪﻙ ﻳﺎﯞﺍﺵ، ﺳﺎﺩﺩﺍ ﻣﯘﻻﻳﯩﻢ،<br/>ﺑﻮﺷﯩﻤﺎﺱ ﺋﺎﻟﻘﯩﻨﻰ ﻛﻪﺗﻤﻪﻧﺪﯨﻦ ﺩﺍﺋﯩﻢ.<br/>ﺩﻩﺭ؛ﺋﯩﺸﻠﻪﻱ ﺳﺎﻕ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﻳﻪﺗﺘﻪ ﺋﻪﺯﺍﻳﻢ،<br/>ﺗﻪﻗﺪﯨﺮﺩﻩ ﺋﯧﺘﯩﺰﺩﯨﻦ ﺋﯧﻠﯩﻨﻤﯩﺶ ﺭﺍﻳﯩﻢ.<br/>ﺭﯨﺰﻗﯩﻤﻨﻰ، ﺋﻪﺟﺮﯨﻤﻨﻰ ﺑﻪﺭﺳﯘﻥ ﺧﯘﺩﺍﻳﯩﻢ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﭘﺎﺭﺍﻏﻪﺕ ﺩﯨﻠﺒﯩﺮﻯ ﺋﺎﭼﻘﯘﭼﻪ ﻗﯘﭼﺎﻕ،<br/>ﺗﯚﺕ ﭘﻪﺳﯩﻞ ﺗﻮﺧﺘﯩﻤﺎﻱ ﻛﯚﺭﺳﯩﺘﻪﺭ ﺋﻮﺗﯘﻥ.<br/>ﻗﯩﺸﺘﺎ ﺳﻮﻍ، ﻳﺎﺯﺩﺍ ﺋﻮﭖ، ﺑﺎﮬﺎﺭﺩﺍ ﻗﯘﻳﯘﻥ،<br/>ﮔﺎﮪ ﻛﻪﻟﻜﯜﻥ، ﮔﺎﮪ ﺗﻮﻣﯘﺯ، ﻗﯩﺴﺘﯘﺭﺍﺭ ﺑﻮﻳﯘﻥ .<br/>ﻗﯩﺴﻤﻪﺕ ﺩﻩﺭ «ﺟﺎﭘﺎﻏﺎ ﻛﯧﻜﯩﺮ-ﺗﻮﻳﯘﻥ!»<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﻗﺎﺭﺍﺷﻠﯩﻖ كەل -ﺑﺎﺭ ﻳﺎﻟﻐﯘﺯ ﺑﯧﺸﯩﻐﺎ،<br/>ﻳﯜﮔﺮﻩﻳﺪﯗ ﺋﯚﺳﺘﻪﯕﮕﻪ ﺩﺍﻣﺒﺎ ﺑﯧﺸﯩﻐﺎ.<br/>ﺋﯩﺸﻠﻪﻳﺪﯗ ﺷﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﺗﻮﭘﺎ -ﺋﯩﺸﯩﻐﺎ،<br/>ﯞﺍﻗﯩﺘﻨﯩﯔ ﺋﺎﺷﻘﯩﻨﻰ ﺋﯧﺘﯩﺰ ﺑﯧﺸﯩﻐﺎ.<br/>ﻗﻮﺭﯗﻗﻼﺭ ﻣﺎﺱ ﻛﻪﻟﻤﻪﺱ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻳﯧﺸﯩﻐﺎ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺋﯘ ﺋﯚﻛﯜﺯ، ﺗﻮﺧﺘﯩﻤﺎﻱ ﺗﺎﺭﺗﯩﺪﯗ ﺳﺎﭘﺎﻥ،<br/>ﺷﺎﻛﺮﺍﭖ ﺗﻪﺭ ﺩﻩﺳﺘﯩﺪﯨﻦ ﺷﻮﺭﻻﻳﺪﯗ ﺗﺎﭘﺎﻥ.<br/>ﻛﯚﻳﯩﺪﯗ ﭼﻮﻗﻘﯩﺴﻰ، ﻛﯚﻳﯩﺪﯗ ﺗﺎﭘﺎﻥ،<br/>ﭼﺎﻙ -ﭼﺎﻙ ﻳﯧﺮﯨﻠﯩﭗ ﻗﺎﻧﺎﻳﺪﯗ ﺋﺎﻟﻘﺎﻥ.<br/>ﺋﻪﻣﻤﺎ ﺋﯘ«ﯞﺍﻳﺠﺎﻥ!» ﻻﭖ ﻛﯚﺗﯜﺭﻣﻪﺱ ﭼﯘﻗﺎﻥ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺗﯧﺮﯨﻤﻨﯩﯔ ﻛﻪﻳﻨﯩﺪﯨﻦ ﻣﺎﻳﺴﺎ ﭘﻪﺭﯞﯦﺸﻰ،<br/>ﮬﻪ ﺩﯨﻤﻪﻱ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ ﻳﯩﻐﯩﻢ ﺗﻪﺭﯞﯨﺸﻰ.<br/>ﺋﯧﺘﯩﺰﺩﯨﻦ ﺑﻮﺷﯩﺴﺎ ﺋﯚﻳﻨﯩﯔ ﺗﻪﺷﯟﯦﺸﻰ،<br/>ﺋﯧﺸﻪﻛﻨﯩﯔ ﮬﺎﯕﺮﯨﺸﻰ، ﻗﻮﻳﻨﯩﯔ ﻣﻪﺭﯨﺸﻰ .<br/>ﻳﯩﻞ ﺑﻮﻳﻰ ﺋﯚﻛﺴﯩﻤﻪﺱ ﭘﯩﺸﯩﭗ ﺗﻪﺭﻟﯩﺸﻰ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﻛﯧﻠﯩﺪﯗ ﺑﺎﻳﺮﺍﻣﻼ ﺋﺎﻳﻪﻣﮕﻪ ﺗﯘﺗﺎﺵ،<br/>ﺩﯨﮭﻘﺎﻧﻨﯩﯔ ﺑﺎﻳﺮﯨﻤﻰ «ﺋﻮﺗﺎﺵ ﮬﻪﻡ ﭘﯘﺗﺎﺵ» .<br/>ﺋﻮﻱ ﭘﯩﻜﯩﺮ ﮬﯧﻴﯩﺖ ﺋﻪﻣﻪﺱ-ﮬﻮﺳﯘﻟﻨﻰ ﺑﻮﺩﺍﺵ،<br/>ﺋﺎﻳﻪﻡ ﺷﯘ ﻗﺎﺯﻧﺎﻗﻘﺎ ﻛﯚﭘﯜﺭﻩﻙ ﻛﯩﺮﺳﻪ ﺋﺎﺵ.<br/>ﻣﻪﺷﺮﯨﭙﻰ ﻣﺎﺗﯩﻤﻰ ﺧﺎﻣﺎﻧﺪﺍ، ﺋﺎﺩﺍﺵ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺋﯘ ﺋﻪﻣﻪﺱ ﺋﯘﻧﯟﺍﻧﺪﺍﺭ ﺗﻪﻟﻪﻳﻠﯩﻚ ﻛﯩﺸﻰ،<br/>ﺗﻮﺷﻤﺎﻳﺪﯗ ﺑﯩﺮ ﺋﯚﻣﯜﺭ ﭘﯩﻨﺴﯩﻴﻪ ﻳﯧﺸﻰ.<br/>ﻳﻮﻕ «ﺗﯚﻣﯜﺭ ﺗﺎﯞﯨﻘﻰ» ﺋﯚﺭﻟﻪﺵ ﺋﯩﺸﻰ،<br/>ﻳﻮﻕ ﻣﺎﺋﺎش، ﺩﻩﺭىجە ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﺵ ﺋﯩﺸﻰ.<br/>ﮬﻪﺭ ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺋﻮﺗﺘﯘﺯ ﻛﯜﻥ ﺋﯩﺸﻠﻪﺭ ﻳﺎﺯ ﻗﯩﺸﻰ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﻳﻪﻛﺸﻪﻧﺒﻪ، ﺷﻪﻧﺒﯩﻠﻪﺭ ﻳﻮﻗﻠﯩﻤﺎﺱ ﺋﯘﻧﻰ،<br/>شىيەنجاڭمۇ، شىياڭجاڭمۇ ﻳﻮﻗﻠﯩﻤﺎﺱ ﺋﯘﻧﻰ.<br/>ﻛﺎﻧﯩﻜﻮﻝ ﺗﻪﺗﯩﻠﻠﻪﺭ ﺳﺎﻗﻠﯩﻤﺎﺱ ﺋﯘﻧﻰ،<br/>ﻳﻮﻗﻼﻳﺪﯗ، ﺳﺎﻗﻼﻳﺪﯗ ﺋﻪﻣﮕﻪﻙ ﺧﺎﺱ ﺋﯘﻧﻰ.<br/>ﺷﯘ «ﺧﺎﺱ » ﻟﯩﻖ ﺑﺎﻏﺎﺷﻼﭖ ﺭﺍﺳﺖ ﺳﯚﻳﻪﺭ ﺋﯘﻧﻰ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺋﯘ ﺗﻪﺭگەن ﭘﺎﺧﺘﯩﺪﯨﻦ ﺑﯩﺰﻧﯩﯔ ﺋﯜﺳﺘﻰ ﺑﺎﺵ،<br/>ﺋﯘ ﭼﻪﺷﻠﻪﭖ ﻳﯩﻘﻘﺎﻥ ﺩﺍﻥ -ﺑﯩﺰﻧﯩﯔ ﻳﯩﮕﻪﻥ ﺋﺎﺵ.<br/>ﮬﻪﻡ ﺷﯘﻧﯩﯔ ﻟﯩﮕﻪﻧﮕﻪ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ ﮔﯚﺵ -ﺋﻮﺗﻴﺎﺵ،<br/>ﺋﯘ ﺑﺎﻗﻘﺎﻥ ﭘﯩﻠﯩﺪﯨﻦ ﺑﯩﺰﻧﯩﯔ ﻳﻮﺗﻘﺎﻥ ﺗﺎﺵ.<br/>ﺋﯘ ﺑﻮﻟﻐﺎﭺ ﻣﻪﺭﺩ ﮬﺎﺗﻪﻡ ﺑﯩﺰ ﻣﯘﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﺷﺎﺵ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>«ﻣﻪﻥ، ﺳﻪﻥ، ﺋﯘ» -ﺳﻪﮬﺮﺍﻟﯩﻖ ﻳﯧﺰﯨﺪﯨﻦ ﺋﻪﺳﻠﻰ،<br/>ﺩﯨﻤﻪﻙ ﺑﯩﺰ ﺋﻪﺳﻠﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻧﻨﯩﯔ ﻧﻪﺳﻠﻰ.<br/>ﻧﻪﺳﻠﯩﺪﯨﻦ ﻳﺎﺗﻼﺷﻘﺎﻥ كۆرمەس ﺑﻪﺧﯩﺖ ﯞﻩﺳﻠﻰ،<br/>ﻗﻪﺩﯨﺮﯨﻨﻰ ﺑﯩﻠﮕﻪﻧﮕﻪ ﺋﯘ ﺋﯩﻠﻠﯩﻖ ﻳﻪﺳﻠﻰ.<br/>«ﻳﻪﺳﻠﻰ» ﮔﻪ ﺳﻮﺯﻣﯩﺴﯘﻥ ﻗﻮﻝ ﺋﺎﻳﺎﺯ ﭘﻪﺳﻠﻰ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺑﻪﺯﯨﻠﻪﺭ ﺩﯨﮭﻘﺎﻧﻨﻰ ﺳﺎﻏﺎﺭ ﻛﺎﻟﯩﺪﻩﻙ،<br/>ﺳﺎﻏﻘﺎﻧﭽﻪ ﺑﯩﻠﯩﻨﻪﺭ ﺳﯜﺗﻰ ﭼﺎﻟﯩﺪﻩﻙ.<br/>ﺋﯚﺯﯨﻼ«ﺋﺎﻕ » ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻛﯚﯕﻠﻰ ﺋﺎﻟﯩﺪﻩﻙ،<br/>ﻣﯘﯕﻼﻧﺴﺎ ﺗﯘﻳﯩﻼﺭ ﺗﯚﮬﻤﻪﺕ -ﻳﺎﻟﯩﺪﻩﻙ.<br/>ﺭﯨﺰﻗﯩﻐﺎ ﭼﺎﯓ ﺳﺎﻻﺭ ﺋﯚﮔﻪﻱ ﺑﺎﻟﯩﺪﻩﻙ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﯞﺍﮪ ﺧﻪﻗﻠﻪﺭ ﻛﻪﺗﺘﯩﻐﯘ ﺋﻪﺟﻪﭖ ﺳﻮﻟﻠﯘﺷﯘﭖ،<br/>ﮬﻴﻠﯩﺴﻰ ﻳﯩﻠﺴﯩﺮﻯ ﺑﺎﺭﺩﻯ ﻣﻮﻟﻠﯘﺷﯘﭖ.<br/>ﺳﻪﮬﻨﯩﺪﻩ ﺗﯜﺯﯛﺷﯜﭖ «ﺗﻮﺧﺘﺎﻡ» -ﻗﻮﻟﻠﯘﺷﯘﭖ،<br/>«ﻗﺎﺗﻠﯩﺸﯩﭗ ﺋﺎﺷﺘﻰ » ﺩﻩﭖ ﺩﻭﻛﻼﺕ ﻳﻮﻟﻠﯘﺷﯘﭖ.<br/>ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺕ ﺋﯧﻠﯩﺸﺘﻰ «ﺗﯚﺭ» ﻧﻰ ﮔﻮﻟﻠﯘﺷﯘﭖ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺋﻪﻟﻠﯩﻚ ﻛﯜﻥ ﺗﯘﺭﯗﻗﻠﯘﻕ ﺧﺎﻟﯩﺲ ﺋﻪﻣﮕﯩﻜﻰ،<br/>ﻳﯩﻞ ﺑﻮﻳﻰ ﺋﯩﺸﻠﻪﻳﺘﻰ ﮬﺎﺷﺎﺭ ﺑﻪﮔﻠﯩﮕﻰ .<br/>ﺭﻩﺕ ﻗﯩﻠﺴﺎ ﺗﯚﻟﻪﻡ ﺑﺎﺭ-ﻗﺎﻟﺘﯩﺲ ﺩﻩﻟﻠﯩﻜﻰ،<br/>ﺋﻪﺭﺯ ﻗﯩﻠﺴﺎ ﭼﺎﺭ ﻗﻮﻧﺪﺍﻗﻼﺭ ﭘﻪﻟﻠﯩﻜﻰ.<br/>ﺩﯨﮭﻘﺎﻧﻐﺎ ﻣﯘﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﻳﺎﺷﺎﺵ ﺗﻪﯕﻠﯩﻜﻰ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>«ﺗﻪﻛﯩﺖ» ﺗﻪ ﺋﺎﺟﺎﻳﯩﭗ ﺩﯨﮭﻘﺎﻧﻨﯩﯔ ﺭﻭﻟﻰ،<br/>ﺩﯨﻴﯩﻠﻪﺭ «ﺋﺎﺳﺎﺳﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﻰ -ﺋﯘﻟﻰ» .<br/>ﺋﻪﻣﻪﻟﺪﻩ ﺑﯧﺸﻰ ﻛﻪﯓ، ﺗﺎﺭ ﺋﺎﻳﺎﻍ ﻳﻮﻟﻰ،<br/>ﺷﯘﯕﯩﻤﯘ ﺗﯩﺮﻧﯩﻘﻰ ﺋﯚﺳﻤﻪﻳﺪﯗ ﻏﻮﻟﻰ.<br/>ﺋﻮﻥ ﻓﯘﯕﻨﻰ ﺧﻪﺟﻠﻪﺷﻜﻪ ﺗﯩﺘﯩﺮﻩﻳﺪﯗ ﻗﻮﻟﻰ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺳﺎﺗﻘﯩﻠﻰ ﺋﻪﭖ ﻛﯩﺮﺳﻪ ﻳﺎﯕﺎﻕ ﻳﺎ ﮔﯜﻟﻪ،<br/>ﺋﯘ ﻛﯩﻠﻪﺭ: ﻳﻪﺭ ﮬﻪﻗﻘﻰ ﺗﺎﭘﺸﯘﺭﻏﯩﻦ، ﺑﻮﻟﻪ؟...<br/>ﺋﯘ ﻛﯩﻠﻪﺭ :ﺩﻩﭖ ﻗﯧﻨﻰ ﺭﻩﺳﻤﯩﻴﻪﺕ ﺗﯚﻟﻪ!...<br/>ﺩﻩﭖ ﻗﺎﻟﺴﺎ:ﺳﻪﻝ ﺗﻮﺧﺘﺎﯓ ...ﺩﻩﺭ «ﻳﻮﻗﺎﻝ ﺋﯚﻟﻪ!» ،<br/>ﺋﯘﻧﯩﯖﻐﺎ ﮬﻪﻣﻤﯩﺴﻰ ﺗﻮﻗﯘﻳﺪﯗ ﻣﯚﻟﻪ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺋﯘ ﺩﯨﺴﻪ:ﻗﯩﻎ- ﺗﯧﺰﻩﻙ ﮬﯩﺪﻯ ﺑﻪﺳﺘﯩﺪﻩ...<br/>ﻣﺎﯞﯗ ﺩﻩﺭ:ﻳﻮﻝ ﻗﯩﺴﺘﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺩﻩﺳﺘﯩﺪﻩ...<br/>ﻳﻮﻟﻨﻰ ﺋﯘ ﻳﺎﺳﺴﯩﻐﺎﻥ ﺗﯘﺭﺳﺎ ﺋﻪﺳﻠﯩﺪﻩ،<br/>ﮬﺎﺭﯞﯗﺳﻰ ﻣﺎﯕﺎﻟﻤﺎﺱ ﻛﻮﭼﺎ ﺭﻩﺳﺘﯩﺪﻩ.<br/>ﺋﺎﮪ، ﮔﻮﻳﺎ ﮬﻪﻣﻤﯩﺴﻰ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻗﻪﺳﺘﯩﺪﻩ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺧﻪﺯﯨﻨﻪ ﺗﺎﺭﻗﺎﺗﺴﺎ «ﻳﯚﻟﻪﺵ ﭘﯘﻟﻰ» ﻧﻰ،<br/>ﺑﺎﻧﻜﯩﺮ ﺩﻩﺭ:«ﺋﯘ ﺑﯩﻠﻤﻪﺱ ﺑﯧﻴﯩﺶ ﻳﻮﻟﯩﻨﻰ» .<br/>ﻳﯘﻳﺎﻣﺪﯗ ﺑﯩﺰﻧﻰ، ﺑﯩﺰ ﻳﯘﻳﺴﺎﻕ ﻗﻮﻟﯩﻨﻰ؟<br/>ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﭗ ﺗﯘﺭﺳﺎ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺩﻭﻻ -ﻏﻮﻟﯩﻨﻰ!<br/>ﻛﯚﺯﯨﻤﯩﺰ ﻛﯚﺭﻣﯩﺴﯘﻥ ﻗﻪﺭﺯﻯ ﺗﻮﻟﯩﻨﻰ!<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﻣﯘﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﮬﺎﻟﻪﺗﺘﻪ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﯩﭽﭽﺎﺭﻩ،<br/>ﻛﯚﺯﻯ ﻳﺎﺵ، ﺩﯨﻠﻰ ﺧﯘﻥ ﻳﯜﺭﯨﻜﻰ ﭘﺎﺭﻩ.<br/>ئەپتى ﺟﯘﻝ، ﮔﯧﻠﻰ ﺋﺎﭺ، ﻣﯩﺴﻜﯩﻦ، ﺋﺎﯞﺍﺭﻩ،<br/>ﮬﺎﻟﯩﻐﺎ ﯞﺍﻱ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻗﻪﻳﻪﺭﺩﻩ ﭼﺎﺭﻩ.<br/>ﮬﻪﺗﺘﺎﻛﻰ ﺟﺎﻧﻐﯩﻤﯘ ﺗﯚﻟﻪﺭ ﺋﯩﺠﺎﺭﻩ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺋﯜﺯﯛﻟﻪﻱ ﺩﯨﮕﻪﻧﺪﻩ ﻣﺎﻏﺪﯗﺭ- ﻳﯩﻠﯩﻜﻰ،<br/>ﻳﯘﻗﯘﺭﻏﺎ ﺋﺎﯕﻠﯩﻨﺎﺭ ﺋﺎﺭﻣﺎﻥ -ﺗﯩﻠﯩﻜﻰ.<br/>ﮬﺎﻝ ﺳﻮﺭﺍﭖ ﻛﯧﻠﯩﺸﻪﺭ ﺧﯩﺰﻣﻪﺕ ﺋﯚﻣﯩﻜﻰ،<br/>«ﻳﯧﺘﻪﻣﺪﯗ ﻳﯩﻠﯩﻐﺎ -ﺩﻩﭖ ﺋﻮﺯﯗﻕ ﻳﯩﻤﯩﻜﻰ؟» .<br/>ﺑﺎﺭﻯ -ﺑﺎﺭ، ﻧﻪ ﮬﺎﺟﻪﺕ «ﺋﯘ-ﺑﯘ » ﺩﯦﻤﯩﻜﻰ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺩﻩﺭ ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﯛﭖ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﺋﯚﻣﻪﻛﻜﻪ،<br/>«ﺋﻮﺧﺸﺎﻳﺪﯗ ﮬﺎﻟﯩﻤﯩﺰ ﺋﻪﺗﺴﻪﺯ ﻣﯘﻧﻪﻛﻜﻪ» .<br/>ﺑﯩﺰ ﮔﻮﻳﺎ ﻗﺎﺭﭼﯘﻏﺎ ﭼﯜﺷﻜﻪﻥ ﺧﯘﻧﻪﻛﻜﻪ،<br/>ﻣﯘﮬﺘﺎﺝ ﺑﯩﺰ ﻳﯘﺭﯗﻗﻘﺎ، ﺑﯩﺮ ﻳﺎﺭ -ﻳﯚﻟﻪﻛﻜﻪ.<br/>(ﺩﯨﻤﻪﻙ ﺗﻪﺱ ﺑﯘ ﮔﻪﭘﻨﻰ ﺳﯩﺰﺩﯨﻦ ﺑﯚﻟﻪﻛﻜﻪ)،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺟﻪﺩﯨﯟﻩﻟﻠﻪﺭ« ﺋﺎﺷﺘﻰ» ﻏﺎ ﻳﻮﻟﻼﻳﺪﯗ ﺳﺎﻧﻨﻰ،<br/>ﺋﺎﻟﯩﺪﯗ ﺳﯜﭘﯜﺭﯛﭖ ﺋﺎﺧﯩﺮﻗﻰ ﺩﺍﻧﻨﻰ.<br/>ﺋﺎﻟﺪﺍﻳﺪﯗ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ، ﻛﯚﺭ ﺑﯘ ﺯﯨﻴﺎﻧﻨﻰ،<br/>پوچىلىق -«نوچىلىق» ﻗﯩﻴﻨﺎﻳﺪﯗ ﺟﺎﻧﻨﻰ.<br/>ﺟﻪﺭﯨﻤﺎﻧﻪ ﺗﻮﺧﺘﯩﻤﺎﻱ ﻛﻮﻻﻳﺪﯗ ﻳﺎﻧﻨﻰ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﻛﯚﺭﯛﯕﻼﺭ ﮬﺎﻟﯩﻤﯩﺰ ﺷﯘ ﻗﻪﺩﻩﺭ ﻧﺎﭼﺎﺭ،<br/>ﺋﺎﺵ ﺗﯚﻛﻜﻪﻥ ﻗﺎﺯﻧﺎﻗﺘﯩﻦ ﭼﺎﺷﻘﺎﻧﻤﯘ ﻗﺎﭼﺎﺭ.<br/>ﻳﻪﻱ ﺩﯦﺴﻪﻙ ﺗﯜﮔﯩﺪﻯ، ﻳﯩﻤﯩﺴﻪﻙ ﺋﺎﭼﺎﺭ،<br/>ﺑﯩﺰ ﻧﯩﭽﯜﻥ ﺑﻮﭖ ﻗﺎﻟﺪﯗﻕ ﺷﯘ ﮬﺎﻟﻐﺎ ﺩﯗﭼﺎﺭ؟!...<br/>ﻛﻪﺗﺴﻪﯕﻼﺭ «ﭼﺎﻗﺘﯩﯔ!» ﺩﻩﭖ ﻗﻪﮬﺮﯨﻨﻰ ﭼﺎﭼﺎﺭ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺋﯩﺸﻘﯩﻠﯩﭗ ﺑﯩﺮﺳﻰ ﺑﺎﺭ ﭘﻪﻳﻠﻰ ﺑﻪﺯﮔﻪﻛﺘﯩﻦ،<br/>ﺋﯩﻤﺘﯩﻴﺎﺯ ﺗﻪﺧﺘﯩﺪﻩ ﺗﯘﺭﯗﭖ ﺋﻪﺯﮔﻪﻛﺘﯩﻦ .<br/>ﭼﯩﻘﻤﯩﺴﺎ ﺑﯘ ﻗﻪﺳﺘﻨﻰ ﺑﯩﻠﮕﻪﻙ، ﺳﻪﺯﮔﻪﻛﺘﯩﻦ،<br/>ﺑﻮﻟﯩﻤﯩﺰ ﺳﻪﺭﮔﻪﺭﺩﺍﻥ -«ﺟﺎﮬﺎﻥ ﻛﻪﺯﮔﻪﻙ» ﺗﯩﻦ.<br/>ﮔﺎﺭﺍﯓ ﺑﯩﺰ ﺗﻮﺧﺘﯩﻤﺎﺱ ﺗﯧﭙﯩﻚ ﺗﻪﺳﺘﻪﻛﺘﯩﻦ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﻳﯘﺭﺕ-ﻳﯘﺭﺗﺘﯩﻦ ﺗﻪﯕﻠﻪﻳﺪﯗ ﻛﯚﯕﻠﻪﻙ، ﭼﺎﭘﺎﻥ، ﻛﻪش،<br/>ﮬﻪﺷﻘﺎﻟﻼ ﺋﯧﻴﺘﯩﻤﯩﺰ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ ﻧﯩﻢ ﻛﻪﺵ.<br/>ﺑﯩﺰ ﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﺗﯩﻠﻪﻣﭽﻰ -ﮔﺎﺩﺍﻱ، ﻛﯚﯕﻠﻰ ﻏﻪﺵ،<br/>ﻗﯩﺰﺯﯨﻖ ﺋﯩﺶ، ﻳﻪﺭ ﻣﯘﻧﺒﻪﺕ ﮬﻪﺭ ﺧﺎﻣﺎﻧﺪﺍ ﭼﻪﺵ.<br/>ﺑﯩﻠﻤﯩﺪﯗﻕ ﻛﯩﻢ ﺟﻪﻣﺸﯩﺖ، ﻛﯩﻤﻠﻪﺭ ﻟﻪﻳﻠﯩﯟﻩﺵ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>«ﺋﻮﻏﯘﺗﻤﯘ ﭘﯘﻝ!» ﺩﻩﻳﺪﯗ، ﻳﺎﻟﺘﯩﺮﺍﻗﻤﯘ ﮬﻪﻡ،<br/>«ﺗﯜﮔﻤﻪﻧﻤﯘ ﭘﯘﻝ! » ﺩﻩﻳﺪﯗ جېن ﭼﯩﺮﺍﻗﻤﯘ ﮬﻪﻡ.<br/>«ﭘﯘﻝ» ﺩﻩﻳﺪﯗ ﺗﺎﻏﺎﺭﻣﯘ، ﺗﻮﻗﯘﻧﺎﻗﻤﯘ ﮬﻪﻡ،<br/>«ﭘﯘﻝ» ﺩﻩﻳﺪﯗ ﻳﻮﻟﺪﯨﻜﻰ ﺑﻮﻏﯘﻧﺎﻗﻤﯘ ﮬﻪﻡ.<br/>ﭘﯘﻝ ﻗﯧﻨﻰ؟ﭘﯘﻝ ﻧﻪﺩﻩ؟ ﻏﻪﻡ ﺋﯜﺳﺘﯩﮕﻪ ﻏﻪﻡ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺑﯩﺰﻧﯩﯖﻤﯘ ﺑﺎﻱ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺋﯚﺗﻜﯩﻤﯩﺰ ﻳﻮﻗﻤﯘ؟<br/>ﻟﻪﯞﻟﯩﺮﻯ ﻣﺎﻱ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺋﯚﺗﻜﯩﻤﯩﺰ ﻳﻮﻗﻤﯘ؟<br/>ﻧﺎﻣﺮﺍﺗﻠﯩﻖ ﻧﻮﻣﯘﺳﻘﯘ، ﺑﯩﺰﮔﻪ ﺋﻮﺯﯗﻗﻤﯘ؟<br/>ﻗﯩﺴﻤﻪﺗﻨﯩﯔ ﭘﯜﺗﻜﯩﻨﻰ ﺋﺎﻣﺎﻧﻪﺕ، ﺩﻭﻗﻤﯘ؟<br/>ﻳﻮﻕ ﮬﻪﺗﺘﺎ ﺗﻪﺳﻪﻟﻠﻰ-«ﯞﺍﻱ ﻧﯩﻤﻪ ﻗﻮﻕ» ﻣﯘ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺩﯨﻤﯩﺴﯩﻤﯘ ﻣﻪﺭﻛﻪﺯﺩﯨﻦ «ﺑﺎﻱ ﺑﻮﻟﺴﯘﻥ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ!»<br/>ﻗﯘﻻﻗﻨﻰ ﻳﯘﭘﯘﺭغاچ ﻳﻪﺭﻟﯩﻚ ﺑﻪﮒ، ﺧﺎﻗﺎﻥ.<br/>ﮬﻪﺩﺩﯨﺪﯨﻦ ﺋﺎﺷﻤﺎﻗﺘﺎ«ﺋﯜﭺ ﻗﺎﻻﻳﻤﯩﻘﺎﻥ» ،<br/>ﺑﻪﺱ !ﺋﻪﻣﺪﻯ ﺳﺎﻟﻤﯩﺴﺎﻕ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯗ ﭼﻮﻗﺎﻥ.<br/>ﭼﺎﭼﻤﺎ ﺩﻩﭖ ﺳﯧﻠﯩﻘﺘﻪﺵ ﻳﯜﺯ -ﻛﯚﺯﮔﻪ ﻗﻮﻗﺎﻥ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺩﯨﮭﻘﺎﻧﻨﯩﯔ ﺑﻪﺧﺘﯩﮕﻪ ﺳﺎﻧﯩﻤﺎ ﻗﺎﺭﺍ!<br/>ﺩﯨﮭﻘﺎﻧﻨﯩﯔ ﻗﻪﻟﺒﯩﻨﻰ ﺋﻪﻳﻠﯩﻤﻪ ﻳﺎﺭﺍ!<br/>ﺩﯨﮭﻘﺎﻧﻨﯩﯔ ﻳﻮﻟﯩﻐﺎ ﻗﺎﺯﻣﯩﻐﯩﻦ ﺋﻮﺭﺍ!<br/>ﻛﯩﻢ ﺩﯦﺪﻯ:ﺩﯨﮭﻘﺎﻧﯩﯔ ﻗﯧﻨﯩﻨﻰ ﺷﻮﺭﺍ؟<br/>ﺩﯨﮭﻘﺎﻧﻨﯩﯔ ﺑﯧﺸﯩﻨﻰ ﺳﯩﻼ ﮬﺎﻝ ﺳﻮﺭﺍ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺩﯨﮭﻘﺎﻧﻤﯘ ﻳﺎﺷﯩﺴﯘﻥ، ﻛﯜﻟﺴﯘﻥ ﻳﺎﻳﺮﯨﺴﯘﻥ،<br/>ﺩﯨﮭﻘﺎﻧﻤﯘ ﺟﺎﺭﺍﯕﻠﯩﻖ ﺋﯜﻧﺪﻩ ﺳﺎﻳﺮﯨﺴﯘﻥ .<br/>ﺩﯨﮭﻘﺎﻧﻤﯘ ﻛﯚﻛﻠﯩﺴﯘﻥ، ﺋﯚﺳﺴﯘﻥ -ﺋﺎﻳﻨﯩﺴﯘﻥ،<br/>ﻗﺎﺯﯨﻨﻰ ﻣﺎﻱ ﻛﯚﺭﺳﯘﻥ، ﺷﻮﺭﭘﺎ ﻗﺎﻳﻨﯩﺴﯘﻥ.<br/>«ﺋﯘﮪ...» ﺩﯦﺴﯘﻥ، ﮬﯧﻴﯩﺖ -ﺑﺎﻳﺮﺍﻡ، ﻣﻪﺷﺮﻩﭖ ﺋﻮﻳﻨﯩﺴﯘﻥ،<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺳﻪﻥ ﺑﯩﺰﺩﻩﻙ ﮔﻪﺭﺩﯨﻨﻰ ﻗﺎﺗﻘﺎﻥ ﻧﻪﺩﻩ ﺑﺎﺭ؟<br/>ﻣﯩﯟﻩ ﻳﻪﭖ، ﺷﺎﺧﻘﺎ ﺗﯩﻎ ﭼﺎﭘﻘﺎﻥ ﻧﻪﺩﻩ ﺑﺎﺭ؟<br/>ﺗﯘﺯ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ ﺗﯘﺯﻟﯘﻗﻨﻰ ﭼﺎﻗﻘﺎﻥ ﻧﺎﺩﻩ ﺑﺎﺭ؟<br/>ﺋﻪﻝ ﻳﯘﺭﺗﻨﻰ ﺩﯨﮭﻘﺎﻧﺪﻩﻙ ﺑﺎﻗﻘﺎﻥ ﻧﻪﺩﻩ ﺑﺎﺭ؟<br/>ﺋﯧﻴﺘﻤﯩﺴﺎﻕ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯗ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺩﻩﺭﺩﻯ ﺑﺎﺭ!<br/>ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ.<br/><br/>ﺷﺎﺋﯩﺮﻣﻪﻥ ﺩﯨﮭﻘﺎﻧﻨﯩﯔ ﺑﺎﻏﺮﯨﺪﺍ ﺋﯚﺳﻜﻪﻥ،<br/>ﺷﺎﺋﯩﺮﻣﻪﻥ ﺋﯘ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ ﺯﺍﻏﺮﯨﺪﺍ ﺋﯚﺳﻜﻪﻥ .<br/>ﺷﺎﺋﯩﺮﻣﻪﻥ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﺎﺵ ﺗﺎﻏﯩﺮﯨﺪﺍ ﺋﯚﺳﻜﻪﻥ،<br/>ﺷﺎﺋﯩﺮﻣﻪﻥ ﺗﻮﻱ ﻛﯚﺭﮔﻪﻥ -ﻧﺎﻏﺮﯨﺪﺍ ﺋﯚﺳﻜﻪﻥ .<br/>ﻳﺎﻟﻐﺎﻧﻨﻰ ﻳﺎﺯﻣﺎﻗﺘﯩﻦ ﺭﺍﺳﺖ ﺳﯚﺯﻟﻪﺵ ﺗﻪﺳﻜﻪﻥ،<br/>ﺗﻪﺱ ﺩﯨﺴﻪ ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ ﮬﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺩﯨﮭﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤﺎﻕ ﺗﻪﺱ!!!</div></div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-2078070778357384931?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-62684406354840300012009-06-29T13:17:00.001+08:002009-06-29T13:17:50.473+08:00<div xmlns='http://www.w3.org/1999/xhtml'><div style='direction: rtl;'><div align='center'>تەپەككۇر تۈپەيلىدىن سىرىن ياپالماس ئالەم ،<br/>پەرقلەنگەن تەپەككۇر سەۋەپلىك ھايۋان ، ئادەم .<br/>ئەمما شۇ تەپەككۇرنىڭ سۈپەت ، قىممىتى ھەرخىل ،<br/>قانداقمۇ بىرخىل بولسۇن جەددال ، سۇلايمان ، ھاتەم .</div><br/>دەرۋەقە ئىنسان تەپەككۇر ئىقتىدارى تۈپەيلى ھايۋانات تۈركۈملىرىدىن پەرقلەنگەن . ئىنسان تەپەككۇر تۈپەيلى مەدەنىيەت تارىخى دەرياسىنى قازغان . ئالەم ئىنسان تۈپەيلى ئۆز-ئۆزىنى ئىزاھلاشقا مۇيەسسەر بولغان . يەنە شۇ ئالەم ئىنسان تۈپەيلى تەبىئى گۈزەللىكتىن باشقا ئىجادىي گۈزەللىك مۇمكىنلىكلىرىگە ئېرىشكەن .<br/>ئەمما ، تەپەككۇر ھەممە كىشىدە بىردەك ئېچىلغان ، جارى قىلىنغان ، تۆھپىكارلىق ماقامىغا كۈتۈرۈلگەن ئەمەس ؛ <br/>تەپەككۇرنىڭ مىقدار ۋە سۈپەتلىرى ، مۇددىئا ۋە ئاقىۋەتلىرى ، شەكىل ۋە ئۇسۇللىرى ھەممە كىشىدە بىردەك ئەمەس ، كىشلىك دۇنياسى ھاڭقاي-دەلدۈشتىن ، ھاڭۋاقتى-خارامۇشتىن تاكى ئەقىلدان-زەكى ، دانا-مۇتەپەككۇرگىچە ؛ تەرسا-جاھىلدىن ، تەنتەك-ھاماقەتتىن تاكى ئارىف-فازىل ، تەقۋا-مۇرشىدغىچە ؛ ھىيلىگەر-مۇغەمبەردىن ، خەسىس ئاچكۆزدىن تاكى ھالال كۈڭۈل ،ھىممەتكار -ساھىبگىچە ؛ تۇترۇقسىز-پىكىردىن ، مەنتىق-ناتىققىچە ھەرخىل تەپەككۇر ئىگىلىرىنى كۆرۈپ كەلمەكتە . جانلىق ھايات قاينىمىدا كۈزىنى ئوتتەك پارقىرىتىپ تۇرىدىغان جازانىخور -جەزخورلار ، كۆزىنى مۈشۈكتەك يۇمۇۋالىدىغان مۇغەمبەر -كاززاپلار ،ھاكاۋۇرلۇق دىمىغىنى قىرىپ يۈرىدىغان كالتە پەملەر ، قۇللارچە خۇشامەت ۋە تىز پۈكمىكەشلىككە ھېرىسمەن روھى گادايلار ، پىداكار سېخي زاتلار ، تەۋەككۈل ياكى ئىنچىكە ھېساب بىلەن ئىش تۇتىدىغان كىشىلەر ، شەپقەتلىك غەمخورلار ، باشقىلارنىڭ ئازابىدىن ئىپتىخارلىنىدىغان نائەھلىلەر ،ھوقۇق تەمەخورلىرى ، بىكار تەلەپ ياسانچۇقلار ، لاپ بىلەن ئالدىغۇچى قىزىل كۆزلەر ، مۇشتۇم ياكى تىل ھاقارەت زوراۋانلىرى ، قاتىل ياكى جان ساتقۇچىلار ، قىسقىسى سان-ساناقسىز پىكىر ئىگىلىرىنى ئۇچرىتىمىز . « ئىنجىل » ، « قۇرئان » ، « مىڭ بىر كېچە » ، « كەلىلە ۋە دېمىنە » ،« بۇددىھا تەزكىرىسى » ،« يارالمىش ھېكايىلىرى » ، « تەڭرى كومىدىيىسى » ،« ئون كۈنلۈك سۆھبەت » ،« چاھار دەرۋىش » ۋە بالزاك ، شېكسىپىر ، تولىستوي ئەسەرلىرىدە تەسۋىرلەنگەن ئىنسانىيەت دۇنياسىدىكى ئاجايىپ-غارايىباتلارنى جانلىق تۇرمۇشتا مىڭ ھەسسە ئارتۇق يۇلۇقتۇرغاندىن كىيىن ، « تەڭرى قىيامەت قاينىمىدا بۇ شەخسىلەرنى قانداق سوراقلاپ تۈگىتەر ؟ » دەپ قالىسەن . مانا بۇلارنىڭ قايسىبىرى تەپەككۇردىن خالى سادىر بولغان ؟!<br/>ئۆتمۈشتىكى دانالار مەدھىيىلىگەن تەپەككۇر قابىلىيىتىنىڭ سۆكىدىغان تەرەپلىرىنى ئويلىغاندىن كىيىن ، كونكىرىتلىق مۇقامىغا دەسسەپ تۇرۇپ ، قايتىۋاشتىن تەپەككۇرغا زەڭ سالغۇم كەلدى !<br/>تەپەككۇر ئۇلۇغ ئىقتىدار ، ئۇنىڭ ئۇلۇغلۇقى ئۇنىڭ قىممىتىدە .<br/>روشەنكى ئوغرىمۇ توغرىمۇ ، زالىممۇ ئالىممۇ ،جاھىلمۇ ئادىلمۇ ، خارامۇشمۇ دانامۇ ، پاسىقمۇ ئارىفمۇ تەپەككۇر قىلىدۇ . تەپەككۇر كىشلىك مەدەنىيىتىنى ياراتقان ، ئۇنى يەنە راۋاجالندۇرۇشمۇ ئىانىۋەيران قىلىشىمۇ مۇمكىن .<br/>ئېيتىش كېرەككى ، ھايۋانات ۋە تەبىئەت دۇنياسىغا نىسبەتەن ئىنسان تەپەككۇر ئىقتىدارى بىلەن پەرىقلەنگەن . ئىنسان تۈركۈمى ئىچىدىكى ھەركىم تەپەككۇر قىممىتى تۈپەيلى بىر-ببىرىدىن پەرقلنىدۇ . <br/>ئىزگۈ ۋە قاباھەت ، يۈكسەكلىك ۋە پەسكەشلىك ، ھۈرلۈك ۋە قۇللۇق ، ئۆتكۈرلۈك ۋە گاللىق ، ھەتتا نۇرغۇن جەھەتلەردە غالىپلىق ۋە مەغلۇپلۇق ، پايدا ( تاپاۋەت ) ۋە زىيان تەپەككۇر قىممىتىگە باغلىق . ئەگەر مىسال قىلىش لازىم بولسا تەپەككۇر ئىقتىدارىنى تاش جىنسىگە ئوخشاتساق ، تەپەككۇر قىممىتىنى بۇ تاشلارنىڭ ئادەتتىكى شېغىل تاشتىن ياكى ئالماس-بىرلىيانىتقىچە بولغان كۆپ دەرىجىلىك قىممىتىگە ئوخشىتىش مۇمكىن . ۋاھالەنكى ، كىشلىك ئەقىل-پاراسىتىگە بۇ پەرقلىق قىممەتلەر جايلاشقان .<br/>شەكلەن ئالغاندا بىز مەنتىقى تەپەككۇر ، ماتىماتىكىلىق تەپەككۇر ، ئوبرازلىق تەپەككۇر ، تەسەۋۋۇرچان تەپەككۇر ، ئەسلىمىچان تەپەككۇر ، تەتۈر تەپەككۇر ، قايتا تەپەككۇر ، تەنقىدىي تەپەككۇر ، قۇللۇق تەپەككۇرى ، ھىيلە تەپەككۇرى ( مەەسىلەن جۇڭگونىڭ مەشھۇر 36 تەدبىرى) ھەربى ( ئىستىراتىگىيىلىك ) تەپەككۇر ، ئالدىن كۈرۈش تەپەككۇرى ، مۇستەقىل تەپەككۇر ، نەزەرىيىۋى تەپەككۇر ، سودا-تىجارەت تەپەككۇرى ، دىپلوماتىيە تەپەككۇرى ، دىئالىكتىك تەپەككۇر ، كمپىلىكىس تەپەككۇر ، دىنى تەپەككۇر ، سوپىستىك تەپەككۇر ، مۇزىكىلىك تەپەككۇر ، بالىلارچە تەپەككۇر ، سوپىستىكىلىق ( سەپسەتىۋازلىق ) تەپەككۇر قاتارلىقلارنى بىلىمىز . ئومۇمەن ئالغاندا بۇ خىل تەپەككۇر شەكىللىرىنىڭ كەڭلىك ۋە تىرەنلىكى ، دەللىك ۋە ماھىيەتلىكى ، ئىزگۈ ۋە ئىجابىيلىقى ھەرخىل .<br/>ئىلىم-پەندىكى ھەرخىل ئېقىم ۋە ئىلمى گورۇھلار ، بەدىئى ئىجادىيەتتىكى ھەرخىل ئۇسلۇب ۋە ئېقىملار ، دىندىكى ھەرخىل سۈلۈك ۋە مەزھەپلەر ، سىياسى-ھەربى ، كەسپى ۋە تۇرمۇش جەھەتلىرىدىكى ھەرخىل تەشەببۇس تۈركۈملىرى تەپەككۇر ئوقىنى ئۇل قىلغان . تەپەككۇر تۈپەيلى سوقرات ، ئەيسا پەيغەمبەر ، مانى ، مەنسۇر ھەللاج ، برونى ، بائوئىر ، بابارەھىم مەشرەپ دارغا مىخلاندى ، ئوتتا ئۆرتەندى . تەپەككۇر تۈپەيلى گالىلىي ، نىيوتۇن ، ئېينىشتىيىن پەن تارىخىدىن ئورۇن ئالدى . تەپەككۇر تۈپەيلى ئېركىن قاغان ، بوسات قاغان ، تۈمەن قاغانلاردىن باشلانغان ۋە تەڭرى قاغان ، مويۇنچۇر قاغان دەۋرىدە گۈللەنگەن ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى ( 745-840) ۋەزىر قارا قوۋ بىلەن سانغۇن كۈلۈگ باغا ئوتتۇرىسىدىكى ھەسەت تۈپەيلى قىرغىز خانى ئاجۇسقا يەم بولدى . بۇ ئىش قارلۇقلارنىڭ قاراقىتان خانى گورخاننى قاراخانىيلارغا (840-1123) سېلىشى ، ھىدايىتۇللا ئاپاق غوجىنىڭ يەركەن خانلىقى (1510-1678 ) ئۈستىگە جۇڭغار قوشۇنلىرىنى باشلاپ كېلىپ مۇنقەرىز قىلىشىدا قايتا تەكرارلاندى . ئەيتاۋۇر ، تەپەككۇرسىز كىشلىك دۇنياسىدا « قىل تەۋرىمەيدۇ » !<br/><br/>مەسىلە شۇقەدەر روشەنكى ، مىللەتنىڭ روھىنى ساغلاملاشتۇرۇش ، خەلقنى پاسىقلىقتىن ئارىفلىققا ،زالالەتتىن سائادەتكە يىتەكلەيدىغان تەلىم-تەربىيىنىڭ ئاساسى خىزمىتى ئەۋلادلارنىڭ تەپەككۇر قىياپىتىنى ، شۇ ئارقىلىق روھى مەلىكىسىنى يۈكسەلدۈرۈشتىن ئىبارەت . بىلىش كېرەككى ، بەخت-سائادەتنىڭ ئەنقا قۇشى - يۈكسەك تەپەككۇر چىنارىغا قونىدۇ !<br/>ف.ئىنگىلىس -بىرەر مىللەت دۇنيادا ئالدىنقى ئورۇنغا چىقىمەن دىسە ، نەزەرىيىۋى تەپەككۇردىن بىر مىنۇتمۇ خالىي بۇلالمايدۇ -دىگەنىدى . ئالدىنقى قاتاردائەمەس ھەتتا نۇسرەتلىك مىللەتلەر قاتارىدا ياشىماق ئۈچۈنمۇ يىتەرلىك ساغلام ، ئۆتكۈر ، مۇستەقىل تەپەككۇر قىممتىگە ۋە قىياپىتىگە ئىگە بۇلۇش لازىم . بۇنداق تەپەككۇرسىز ئەرىشكە چىققان بىلەن دىققەت نەزەرى زېمىندىكى كەشىدىن يىراقلىمايدۇ . <br/>سەۋرى دەرىخىگە چىقىپ سەۋزە ئورىكى گە دومىلاپ كىتىدۇ . ئاتىلار توغرا ئېيىتقان :« قۇت يىلتىزى-قۇتلۇق ئۈگ» ! « ئۆكىن ، ئۆكىن ئۆكسۈزلۈكىڭگە » !!<br/>مەختۇم ئەزەم ئەۋلاتلىرىدىن ئىلگىرى باشلانغان غەربتىن پىرى-مۇرشىد ، ئىمام-ئىشان ئىزدەش ھاۋاسى ۋە ئۆزىدىكى تەپەككۇر نامايەندىلىرىنى ئاسىي نامىدا ھالاك قىلىش تەلۋىلىكى بىلەن « باشسىز چەۋەنداز » بۇلۇپ قالغان ئۈشبۇ خەلق مۇستەقىل تەپەككۇر قىلىش ئورنىغا بۇزۇلغان روھ ، قۇللاشقان ئىرادە ، تەلۋىلەشكەن تەپەككۇردىن باشقا يەنە نىمە قىلىشى مۇمكىن ؟! ئۇلار ئۇيەردە پالان تۆرەم ، بۇيەردە پۇستان غوجام ، كەينىدە مەھەللىۋى شەيىخ-ئىشان ، ئەپەندى-موللاملارنىڭ تار قەپىسىگە كىرىۋېلىپ ، خۇددى « ھاممام ئالدىدىكى ھور چىقىرىپ تۇرغان كۈلگە مىلىنىپ ياتقان بالىلار » دەك روھى ئەمىنلىك بىلەن كۈن ئۆتكۈزىدۇ . ئۇلارنى مەزھەپ ، يۇرت ئادەت رىشاتكىلرىدىن قۇتۇلدۇرۇپ ، بىر پۈتۈن زامانىۋى تەپەككۇرغا ئۇيۇشتۇردىغان كۈچنى ئۇلار ھېس قىلالارمۇ ؟... ئۇلار كۆزىنى ئاچقان ھامان ھېلىقى ئىشان-موللىلار ئۇلارنىڭ كۈزىگە كۈل چاچىدۇ . مەخسۇس كۆز ئېچىشنى پاراڭ تېمىسى قىلىپ تون كىيىپ ، سەللە ئورايدىغان روھىيەت سودىگەرلىرى بىلەن تەپەككۇر جەزىخورلىرىمۇ بىر ئېقىم سۈپىتىدە خېچىر مىنىپ يۈرۈشىدۇ . ئۇلار كامىران بۇلۇپ كەلگەن ، كۆز ئاچقانلار پەرىشان بۇلۇپ كەلگەن چىنلىقنى قايسىبىر قەلەم تىترىمەي يازالىغان ! مانا بۇ « ئۆز-ئۆزىگە ئاڭ » ۋە « ئۆز-ئۆزىگە تەپەككۇر » ى بولمىغان خەلقنىڭ مەنىۋىيەت ئاسمىنىدىكى قارا تۈتەك !<br/><br/>بىر قاراشتىلا سەللە-كۇلا ، كەپكە-شىلەپە قاتارلىق غەربتىن كەلگەن باش كىيىملىرىنى كىيىۋالغان خالايىققا يېنىشلاپ قاراڭچۇ : ئۇلارنىڭ بېشى « سۈرەت » كۈرۈنۈشتە ئۇلارنىڭ گەۋدىسى بىلەن بۇيۇن ئارقىلىق تۇتاشقان ، بىر زامانلاردا تەسۋى ئېسىلغان بۇ بويۇنلارغا گالىستۇك تاقالغان بولسىمۇ ، ئەمما ، ئۇلارنىڭ بىچارە ماھىيىتى كىشىنىڭ ئىچىنى ئاغرىتىدۇ ، ئۇلارنىڭ مېڭىسىدە ئىمپورت قىلىنغان تەپەككۇر قۇشى چىكىلداپ تۇرۇپتۇ . بۇ تەپەككۇرلار بىر-بىرىدىن قانچە پەرقلىق ، ھەتتا بىر-بىرىگە مۇخالىپ بۇلۇشىغا قارىماي پىكىر تەختىنىڭ ئىككى چېتىدىن ئەمەس ، بەلكى دەل شۇ تەختىنىڭ ئۆزىدىن ئورۇن تۇتقان . قۇلچىلىق ، سېتىلىشقا ھازىر -نازىرلىق ، خۇشامەتكۇيلۇق ، «بىر بۇغدايغا سەمرىپ ، بىر بۇغدايغا ئورۇقلاش » ئۇنىڭ دائىمى ھاۋارايى ، ئۇلار تۇرمۇشنىڭ « ئازاپ دېڭىزى » دىن ئۈتۈش ئۈچۈن خۇددى نوھنىڭ كېمىسىنى چۇۋۇغاندەك چوڭ كۈلۈڭگۈ( ماھايانا ) ھارۋىسىنى پاچاقلاپ ھەربىرى كىچىك كۈلۈڭگۈ( ھىنايانا ) ھارۋىسى ياسىۋېلىشقا ئالدىرىشىدۇ .<br/>ئۇلار تۇرمۇش كەلكۈنىدە نوھنىڭ ياكى ئۇنىڭ كېمىسىنىڭ قەدرىنى چۈشىنىشكە ئاجىز . بۇ پىتراقچىلىقىنىڭ ئۆزىمۇ بىر تەپەككۇر ھودۇقۇشىدىن ئىبارەت .<br/>تەپەككۇر ئىقتىدارى ھەممىگە تەئەللۇق ، ئەمما تەپەككۇر قىممىتى ھەركاللىدا ھەرخىل . ئۆز-ئۆزىگە تەپەككۇر مۇجەسسىمى بولمىغان مىللەت ئۆز-ئۆزىگە ئىگە بولمىغان مىللەتتۇر .<br/>بەخت-سائادەتنى دەسلەپ ئەلگە تىلە ،<br/>بەخەت ئەمەس ئالتۇن بولسا يالغۇز تەڭلە .<br/>تەپەككۇرسىز سائادەتتىن ئۈمىد كۈتمە ،<br/>ئۆز-ئۆزىگە تەپەككۇرسىز ئىنسان-تەلۋە .<br/><br/><br/>1993-يىل 11-ئاينىڭ 14-كۈنى</div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-6268440635484030001?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-18179816295240918792009-06-29T13:12:00.001+08:002009-06-29T13:14:10.076+08:00<div xmlns='http://www.w3.org/1999/xhtml'><div style='direction: rtl;'>داستان خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى ئىچىدە ئەڭ دىققەتنى تارتىدىغان بىر تۈر. ئۇ ئۆزى مەنسۇپ بولغان مىللەتنىڭ پۈتكۈل مەۋجۇتلىقىنىڭ، تەپەككۇر، دۇنيا قاراش، ئېتىقاد، پەزىلەت ۋە مىللىي قەھرىمانلىق كۈرەشلىرىنىڭ ئۇزۇن شېئىرىي ھېكايىلىرىدىن ئىبارەت. لېكىن، ھەممىلا مىللەتنىڭ داستانغا ئىگە بولۇشى ناتايىن. بىر مىللەتتە داستاننىڭ مەيدانغا كىلىشى ئۈچۈن ئاشۇ مىللەت ئىنساننىڭ ئىدراكلىرىنى ئەڭ ياخشى قوزغىتىدىغان ئەڭ قەدىمكى ۋە ئەڭ ئىپتىدائىي دەۋرلەرنى باشتىن ئۈتكۈزگەن بولۇشى، بولۇپمۇ شۇ مىللەتنىڭ تارىخىدا خەلقنىڭ ھاياتى ۋە خاتىرىسىدە نەچچە ئەۋلاد ئۇنتۇلماي كەلگەن چوڭ ئۇرۇشلار، ئىستىلا ھەرىكەتلىرى، مىللىي توقۇنۇشلار، كۈچۈشلەر ۋە تەبىئىي ئاپەتلەرگە ئوخشاش ئالاھىدە ۋەقەلەر مەيدانغا كەلگەن بولۇشى كىرەك. مانا شۇنداق ۋەقەلەرنىڭ تەسىرى بىلەن شەخسلەردە ئاستا -- ئاستا ئورتاق پوزىتىسيە ھاسىل بولىدۇ ۋە ۋاقىتنىڭ ئۈتىشى بىلەن مىللەتلىك خاراكتېرىنى يارىتىپ، دەۋرداشلىرى ئارىسىدا ئالاھىدە ئورۇنغا ئىرىشىدۇ. مۇشۇ نوقتىدىن قارىغاندا، مىللىي داستانغا ئىگە بولمىغان مىللەتلەرنىڭ مەدەنىي قىممەتلىرى ۋە تارىخىي بايلىقلىرى قىس بولىدۇ. بۇنداق مىللەتلەرنىڭ مەدەنىيەت تارىخىدىن ئورۇن ئېلىشى قىيىنغا توختايدۇ. ھەقىقەتەن، بۇ بوشلۇقنى ھىس قىلغان بەزى مىللەتلەر &lt;&lt;سۈنئىي داستانلار&gt;&gt; يارتىتىش ئارقىلىق داستان ئەدەبىياتىغا قەدەم قويغان. بىر مۇنچە مىللەتلەر قەدىمكى يۇنان، لاتىن ۋە شەرق مىللەتلىرىنىڭ داستانلىرىدىن ۋە مىفلىرىدىن ئىلھام ئېلىشنىڭ لازىملىغىنى ھىس قىلىپ يەتكەن. <br/>ئۇيغۇر تارىخى قەھرىمانلىق بىلەن باشلىنىپ، يەنە قەھرىمانلىق بىلەن داۋاملاشقىنىدەك، ئۇيغۇر ئەدەبىياتىمۇ داستان بىلەن باشلىنىپ، يەنە داستان بىلەن تەرەققىي قىلغان. ئەمەلىيەتتىمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ھەقىقىي روھى ۋە ئۇيغۇر تارىخىنىڭ سىرى دەل داستانلىرىمىزغا يوشۇرۇنغان. <br/>داستان مىللەتنىڭ ھاياتىنى يېڭىدىن يارىتىش، مىللىي مەدەنىيەتنى يۈكسەلدۈرۈش ۋە مىللىي شان- شەرەپ قازىنىشنىڭ مەنبەسىدۇر. ئەمەلىيەتتىمۇ داستانلارنى تەتقىق قىلىپ كإرسەكلا، ئۇنىڭ ھەقىقەتەن بىر خىل كۈچ - قۇۋۋەت ۋە مىللىي بايلىق ئىكەنلىكىنى چۈشىنىمىز. <br/>داستان بىر مىللەتنىڭ ئورتاق ئىجادىيىتى بولۇپ، داستاننىڭ ئاپتورى دەل مىللەتنىڭ ئإزىدۇر. داستان مىللەتنىڭ ئورتاق تەپەككۇرىنىڭ مەھسۇلى بولغاچقا، ئۇ مىللەتنىڭ ئورتاق ئىجتىمائىي زوقىنىڭ سۈزگۈچىدىن ئإتىدۇ. شۇڭا، داستاندا مىللەتنىڭ ھاياتلىق قارىشى ۋە مىللىي پەلسەپىسى ھەقىقىي ئەكىس ئېتىدۇ. &lt;&lt;ئوغۇزنامە&gt;&gt;دىكى &lt;&lt;مەن ئۇيغۇرلارنىڭ خاقانىمەن، مەن پۈتۈن جاھانغا خاقان بولۇشىم كىرەك&gt;&gt;)1( دېگەن مىسرالاردىن ئۇيغۇر تەپەككۇرىنىڭ ھوقۇق پەلسەپىسىدە ئۆز ئىپادىسىنى تاپقانلىقىنى بىلىشكە بولىدۇ. <br/>داستان ئاساسەن ئۇزۇن شېئىرىي ئەسەر. ئۇنىڭ نەزىم ۋە نەسىر تۈرى ئارىلاشقانلىرى بەكلا ئاز ئۇچرايدۇ. نەسرىي شەكىلدىكى بەزى داستانلاردا پات -- پات كإزگە چېلىقىدىغان نەزمىي ئالاھىدىلىكلەرمۇ بۇ داستاننىڭ ئەسلىدە نەزمىي ھالەتتە ئېيتىلغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. شەكىل ۋە تۈر جەھەتتە داستاندا مىللىي زوق ھۆكۈمران ئورۇندا تۇرىدۇ. ۋەزىن ۋە قاپىيە قاتارلىق خۇسۇسىيەتلەر ئاشۇ داستاننى ياراتقان مىللەتنىڭ ئەنئەنىسىگە باغلىنىدۇ. مەسىلەن، يۇنان داستانلىرىدا ۋەزىن ئالاھىدە بولسىمۇ، لېكىن قاپىيىگە ئانچە ئېتىبار بىرىلمىگەن. &lt;&lt;شاھنامە&gt;&gt; ئارۇز ۋەزنىدە ۋە مەسنىۋىي شەكلىدە يېزىلغان. فىن داستانى &lt;&lt;كالېۋالا&gt;&gt; تۆتلۈك شەكلىدە يېزىلغان ۋە &lt;&lt;رونۇ&gt;&gt; دەپ ئاتىلىدىغان خەلق ناخشىلىرىدىن مەيدانغا كەلگەن. ئۇيغۇر داستانلىرىدا قاپىيىگە يۈكسەك دەرىجىدە ئەھمىيەت بىرىلگەن. شەكلى تۆتلۈك ۋە قوشاق تىپىنى ئاساس قىلغان. دېمەك، داستان مىللەتنىڭ ساپ تۇيغۇسىنىڭ مەھسۇلىدىن ئىبارەت. شۇ ۋەجىدىن، داستاننىڭ مىللەتنىڭ دىققىتىنى جەلپ قىلىش كۈچى ئىنتايىن كۈچلۈك، مىللەتنىڭ روھىنى غىدىقلاش ۋە ئۇنى قوزغاشتىكى رولىمۇ ئىنتايىن زور بولىدۇ. <br/>شۈبھىسىزكى، داستان مىللەتنىڭ ھاياتىنى مەزمۇن قىلىدۇ. شۇڭا، داستان مىللەتنىڭ مىللىي مەدەنىيەت قىممەتلىرىنىڭ بىر غەزىنىسى دەپ قارىلىدۇ. ھەتتا داستاننىڭ نىگىزلىك مەزمۇنىغا قوشۇلغان ئىلاۋىلەر ۋە مەدەنىيەت تەركىپلىرى ئۈستىدىكى تەتقىقاتلار بىزگە ئاشۇ مىللەتنىڭ تارىخىي خاراكتېرىنى، ئىرقىي ئالاھىدىلىكىنى، يۈكسەك ئىنسانىي تۇيغۇلىرىنى، قىسقىسى مىللەتنىڭ بىر پۈتۈن خاراكتېرىستىكىسىنى كإرسىتىپ بىرىدۇ. مەسىلەن، يۇناننىڭ داستان قەھرىمانلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ماجىرالار، ھىيلە ۋە يالغانچىلىقلار، ئەسەبىي جىنسىي ئىستەكلەر، قىز بۇلاپ قېچىش، ئادەم ئإلتۈرۈش ۋە ئوغۇرلۇققا ئوخشاش جىنايەت ۋە ئەخلاقسىزلىقلار بىزگە قەدىمكى يۇنانلىقلارنىڭ خاراكتېر ۋە تەبىئىتىنى چۈشەندۈرۈپ بىرىدۇ. ھالبۇكى ئۇيغۇر داستانلىرىدا بۇنىڭغا تۈپتىن ئوخشىمايدىغان بىر دۇنيانىڭ، ساغلام ۋە تەشكىللىك بىر ئىجتىمائىي ھاياتنىڭ ۋە يۈكسەك دەرىجىدە تەرەققىي قىلغان ئەخلاق سىستېمىسىنىڭ ئىپادىلىرىنى كإرەلەيمىز. <br/>داستاننىڭ تىلى خەلقنىڭ ئاغزىدا تالاي ئەسىر تەكرار-- تەكرار سۆزلىنىپ تاۋلانغان ۋە سۈزۈلۈپ ئىپادىلەش ئىمكانىيىتى جەھەتتىن مۇكەممەللىككە ئىرىشكەن بىر تىلدۇر. بۇ ئېتىبارى بىلەن داستان تىلى ئۈزى مەنسۇپ تىلنىڭ ئەڭ گۈزەل ئۆرنىكىنى تەشكىل قىلىدۇ. بۇ تىل كۆپىنچە قەھرىمانلىق سەرگۈزەشتىلىرىنى)ۋەقەلىرى(نى چۈشەندۈرگەنلىكى ئۈچۈنمۇ پەۋقۇلئاددە بىر جۇشقۇنلۇقنى ئىپادىلەيدۇ. قەھرىمانلار، تەبىئەت جىسىملىرى ۋە ھايۋانلار تەسۋىرلەنگەندە قوللىنىلغان سۈپەتلەر ۋە كەلتۈرگەن ئوخشىتىشلار يۈكسەك دەرىجىدە دىققەتنى تارتىدۇ. مەسىلەن، &lt;&lt;ئوغۇزنامە&gt;&gt;دە مۇنداق تەسۋىرلەر بار:&lt;&lt;بۇ ئوغۇلنىڭ يۈز -- چىرايى كۆك ئىدى. ئاغزى چوغدەك قىزىل، كإزلىرى ھال، چاچلىرى، قاشلىرى قارا ئىدى. ئۇ ھۆر پەرىدىنمۇ چىرايلىق ئىدى. ئۇنىڭ پۇتى بۇقا پۇتىدەك، بېلى بۆرە بېلىدەك، مۈرىسى قارا بۇلغۇن مۈرىسىدەك، كۆكسى ئېيىق كۆكسىدەك ئىدى.... بۇ يورۇقنىڭ ئىچىدە بىر قىز تەنھا ئولتۇرغان، ئۇ ساھىپجامال بىر قىز ئىدى. ئۇنىڭ پىشانىسىدە چوغدەك پاقىراق مېڭى بولۇپ، خۇددى تۈمۈر قوزۇققا ئوخشايتتى.... تاڭ سۈزۈلگەندە ئوغۇزخاننىڭ چىدىرىغا كۈندەك بىر يورۇق چۈشتى. ئۇ يورۇق ئىچىدىن كۆك تۈكلۈك، كۆك يايىلىق چوڭ بىر ئەركەك بۆرە چىقتى. بۆرە ئوغۇز خاقانغا مۇنداق دېدى: ھەي ئوغۇز سەن ئۇرۇمغا ئەسكەر چىقارساڭ، مەن ئالدىڭلاردا يول باشلاپ ماڭىمەن.&gt;&gt;)2( دېمەك، داستان تىلنىڭ پىشقان ئەڭ تاتلىق سإزلىرىدىن ۋە مىللىي تەسەۋۋۇرنىڭ ئەڭ گۈزەل ئۆرنىكىدىن قۇرۇلغاچقا، خەلق پەقەت داستان ئارقىلىقلا ئۆزىنىڭ ئەدەبىي زوقىنى تولۇق قامدايدۇ. <br/>ھەرقانداق بىر داستاننىڭ باغلىنىدىغان بىر جۇغراپىيىلىك مۇھىتى بولىدۇ. داستان تەسۋىرلىنىۋاتقان ۋەقەلىكنىڭ ئورنىنى جۇغراپىۋىي جەھەتتىن كەسكىنلىك بىلەن كۆرسىتىپ بىرەلمىسىمۇ، ئۇنى بەلگىلىك دەرىجىدە ئەكىس ئەتتۈرۈپ بىرەلەيدۇ. فىنلاندىيە قار -- مۇزلىرى بىلەن، يۇنان ۋە بالقان ئارال ۋە دېڭىزلىرى بىلەن، ئۇيغۇر يۇرتى ئوتتۇرا ئاسىيا بولسا بوزقىر، ئورمان، تاغ، دەريا ۋە يايلاقلىرى بىلەن داستاننىڭ جۇغراپىيىلىك مۇھىتىنى تەشكىل قىلىدۇ. بۇ جۇغراپىيىلىك مۇھىت تۇرغۇن ھالەتتە بولماستىن، بەلكى ھەرىكەتچان تەبىئەت سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ ۋە ئىنسانلارنىڭ ھاياتىغا ئارىلىشىپ، ئۇلارنىڭ تەقدىرىگە كۈچلۈك تەسىر كإرسىتىدۇ. مەسىلەن، &lt;&lt;كإچ -- كإچ داستانى&gt;&gt;دا بىر قىيانىڭ تابغاچلارغا بىرىۋىتىلىشىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ھاياتىدا ئېغىر ۋەيرانچىلىقنىڭ يۈز بىرىشىگە سەۋەپ بولغانلىقى سإزلىنىدۇ. داستاندا يەنە ھەقىقىي بىر ماكانغا تايانمىغان، خىيالنىڭ مەھسۇلى بولغان جۇغراپىيىلىك مۇھىتنىمۇ ئۇچرىتىمىز. چۇغراپىيە داستاندا پەقەت بىر خىل ماكان ۋەزىپىسىنىلا ئإتىمەيدۇ. ئۇ يەنە ئاشۇ مۇھىتتا ياشاۋاتقان ئىنسانلارنىڭ تۇيغۇ، تەپەككۇر ۋە خىياللىرىغىمۇ تەسىر كإرسىتىدۇ. ئوتتۇرا دېڭىز جۇغراپىيىسى يۇنانلىقلارغا دېڭىز، دېڭىز بۇژغۇنلىرى ۋە يۇنۇلغان قىيالارنى تەسەۋۋۇر قىلدۇرغان بولسا، ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ قۇرغاق ئىقلىمى، يايلاق، چإللۈك، دالا، تاغلىق گىرەلىشىپ كەتكەن تەبىئىي شارائىتى ۋە ھايات غېمى ئۇيغۇرلارغا ھإر تۇيغۇنى بېغىشلىغان. دېمەك، داستاندا ھەر قانداق بىر مىللەتنىڭ مىللەت خاراكتېرىنى ئېلىشىغا ۋە مىللىيلىكىنىڭ شەكىللىنىشىگە تۈرتكە بولىدىغان بىر جۇغراپىيىلىك دائىرە ۋە ئاشۇ مىللەتنىڭ ھاياتىغا كۈچلۈك تەسىر كإرسەتكەن ۋە بۇ ئارقىلىق مىللىي سىمۋولغا ئايلانغان بىر مۇنچە ھايۋانلار )ئۇيغۇرلاردا كإك بإرە، ئات ۋە بۈركۈت( تىلغا ئېلىنىش بىلەن فولكلور ھاياتى يورۇتىلىدۇ. ئەڭ مۇھىمى بۇ ئارقىلىق ئىنساننىڭ پەقەت تەبىئەت ۋە تەبىئەتتىكى باشقا جانلىقلار دۇنياسى بىلەن بىر گەۋدە ئىكەنلىكىدىن ئىبارەت قانۇنىيەت ئېچىپ بىرىلىدۇ. <br/>داستاننىڭ نىگىزلىك مەزمۇنى تارىخقا باغلىنىدۇ. ئۇ زامان ۋە ماكان نوقتىسىدىن تارىخنىڭ پاسىلىدىن ھالقىپ كەتمەيدۇ. داستان تارىخ بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولسىمۇ، لېكىن ئۇ ھەقىقىي بىر تارىخنىڭ ئإزى ئەمەس. داستاننىڭ ھەر سەھىپىسى ئىدراك)خىيال(تىن ئايرىلمايدۇ. ھەقىقىي بىر ۋەقە ئىدراك كۇچى بىلەن بايان قىلىنىشقا باشلىغاندا، ئۇنىڭغا ئەپسانە -- رىۋايەتلەرمۇ ئارىلىشىپ كىتىدۇ. ئۇنىڭ بىلەن ھەقىقىي ۋەقەنى ئايرىماق قىيىنلىشىدۇ. شۇنداقتىمۇ ئاشۇ ۋەقەنىڭ دەۋرىنى تەخمىنىي قىلىپ بىكىتكىلى بولىدۇ. بۇنىڭدىن بىلىشكە بولىدۇكى، داستان تارىخنىڭ خەلقنىڭ تەسەۋۋۇرى ئارقىلىق يۈكسەك سەنئەت قىممىتىگە ئىگە بىر ئەدەبىي ئەسەر سۈپىتىدە بايان قىلىنىشىدىن ئىبارەتتۇر. نەتىجىدە داستاندىن مىللەتنىڭ تارىخىتىكى تەپەككۇر ۋە تەسەۋۋۇر كۈچىنىڭ دائىرىسىنى ۋە ئەڭ ئاخىرقى چېكىنى بىلگىلى بولىدۇ. <br/>داستان بىر قەھرىمانلىق ھېكايىسىدىن ئىبارەت. قەھرىمانلىق داستان ئۈچۈن ۋاز كەچكىلى بولمايدىغان تەم. داستاندا ۋەقەلەر دائىم بىر قەھرىماننى چإرىدەپ رەت --رېتى بىلەن ئوتتۇرىغا چىقىپ تىز داۋاملىشىدۇ. قەھرىمانلىق شەخسنىڭ مىللەت ۋە ۋەتەننىڭ مەۋجۇتلىقى ۋە شەرىپى ئۈچۈن ھاياتىنى بەدەلسىز تەقدىم قىلىشتىن ئىبارەت بىر خىل بۈيۈك روھ. قەھرىمانلىق تارىختا نۇرغۇن مىللەتتە ئىنسانلار ئۈچۈن ئىدىئال تىپ ھېساپلانغان. قەھرىمانلارنىڭ ھاياتى مىللىي ئىپتىخارلىق مەنبەسىگە ئايلانغان. ئۇلارنىڭ نامىغا ئاتاپ داستانلار توقۇلغان. بۇ داستانلار توي، يىغىلىش، بايرام ۋە دەپنە مۇراسىملىرىدا خەلق سەنئەتكەرلىرى تەرىپىدىن ئېيتىلىپ، بىر تەرەپتىن قەھرىمانلار قۇتلۇقلانغان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن ياشلارغا تىپ كإرسىتىش ئۈچۈن تەشۋىق قىلىنغان. دېمەك، داستان ئەۋلادلارنى تەربىيىلەش ۋە يىتۈشتۈرۈشتە مىللىي دەرسلىك بولۇش رولىنى ئوينىغان. ئالپ ئەرتۇڭادىن تارتىپ تإمۈر خەلىپە ۋە سېيىت نوچىغا قەدەر تارىخىمىزدا مەيدانغا كەلگەن پۈتكۈل داستانلار ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخ يارىتىش ئىقتىدارىنى ۋە ئۇيغۇر مەدەنىيەت مەنتىقىسىنىڭ ھەقىقىي ھالىتىنى چۈشىنىشتە بىزنى يىتەرلىك ماتىرىيال بىلەن تەمىنلەيدۇ. مىللىي تارىخ ۋە ئېتنوگرافىيىمىز ھەققىدىكى تەتقىقاتلار چوڭقۇرلاشقانسېرى ئۇيغۇر مىللىي داستانىنىڭ كەڭلىكى ۋە بايلىقى ھەققىدىكى قاراشلىرىمىز تامامەن كۈچىيىدۇ. ياۋروپا مىللەتلىرىنىڭ ئإزىنىڭ مىللىي داستانلىرىنى تەتقىق قىلىش ئۈچۈن 19- ئەسىردىن بىرى قايسى دەرىجىدە غەيرەت كإرسەتكەنلىكىنى تەسەۋۋۇر قىلىپ كإرسەكلا بۇ يولدا قىلىدىغان ئىشلارنىڭ نەقەدەر پايدىلىق ۋە زإرۈر ئىكەنلىكى مەلۇم بولىدۇ. <br/>بۇ يەردە شۇنىمۇ ئەسكەرتىپ قويۇش كىرەككى، تۈرك -- ئۇيغۇر داستانلىرىنىڭ دۇنيا ئەدەبىياتىغا كۆرسەتكەن تەسىرى ناھايىتى كۈچلۈك بولغان ئىدى. پوتانىن دېگەن بىر رۇس ئالىمى 1899-يىلى ئىلان قىلغان &lt;&lt;ئوتتۇرا ئەسىر ياۋروپا داستانلىرىدا شەرق تېمىلىرى&gt;&gt; دېگەن چوڭ ھەجىملىك مۇھىم بىر ئەسىرىدە تۈرك)ئۇيغۇر( ۋە موڭغۇل داستانلىرىنى ياۋروپادىكى تۈرلۈك مىللەتلەرنىڭ داستانلىرى بىلەن سېلىشتۈرۇپ، بۇلارنىڭ غەربى ئاسىيا ۋە ياۋروپا مىللەتلىرىگە، ھەتتا يەھۇدى ۋە خرىستىئان مۇقەددەس كىتاپلىرىغا تەسىر قىلغانلىقىنى ئىسپاتلاشقا تىرىشقان. ئۇنىڭ قارىشىچە، سلاۋيانلار، فىنلار، گېرمانلار ۋە فرانسۇزلارنىڭ قەدىمكى خەلق ئەدەبىياتىدىكى داستانىي موتىفلارنىڭ دەستلەپكى بەلگىلىرى تۈركلەر ۋە موڭغۇللارغا ئائىت ئىدى. ئوتتۇرا ياۋروپا مىللەتلىرى ياراتقان داستان ئەدەبىياتىنىڭ دەستلەپكى ئاساسلىرىنى قۇرۇش رۇلى مۇشۇ شەكىلدە ئاتتىلا ھۇنلىرىغا باغلىنىدۇ. ھەقىقەتەنمۇ ئاتتىلانىڭ ۋە ھۇنلارنىڭ ياۋروپانىڭ ئوتتۇرا ئەسىردىكى داستان ئەدەبىياتىغا كۆرسەتكەن تەسىرى شۇ قەدەر زور ئىدىكى، گېرمان ئەدەبىياتىنىڭ بەزى تارىخچىلىرى ئۇنىڭ گېرمان داستانىدىكى ئەھمىيىتىنى يۇنان داستانىدىكى ئاگامېننونغا ئوخشىتىدۇ. رۇسلارنىڭ 12- ئەسىرگە ئائىت &lt;&lt;ئىگور يۈرۈشى&gt;&gt;)ئىگور داستانى(دا تۈرك تەركىپلىرىنىڭ ئەھمىيىتى زور بولغىنىدەك، شەرقىي جەنۇبىي ياۋروپا مىللەتلىرىنىڭ يەنى، سىرىپلارنىڭ ۋە يۇنانلىقلارنىڭ بۇ خىل ئەسەرلىرىدىمۇ يەنە تۈركلەرنىڭ ناھايىتى كۈچلۈك تەسىرى بولغان ئىدى.)3(<br/>بىلىش كىرەككى، ھەر قانداق بىر ئەسەرنىڭ ئىلھامى مىللىي مەنبەدىن كەلگەندىلا، ئۇ بۈيۈك ۋە گۈزەل بىر ئەسەرگە ئايلىنىدۇ. مانا شۇ مىللىي مەنبەلەرنىڭ ئىچىدە مىللەتنىڭ ھاياتلىق مەنبەسى ۋە تەپەككۇرىدىكى چەكسىزلىكنىڭ بەلگىسى ھېساپلانغان داستان ھەممىنىڭ ئالدىدا تۇرىدۇ. شۇنى ئەسكەرتىش كىرەككى، ئەگەر پىكىر ۋە سەنئەت جەھەتتە ئادەملىرىمىزنىڭ دىققىتى ئۇيغۇر داستانلىرىغا قارىتىلسا، ئەدەبىيات ۋە سەنئىتىمىزنىڭ ئۇلى مۇشۇ مىللىي مەدەنىيەت تاشلىرى بىلەن قۇرۇلسا، شإبھىسىزكى، بۈگۈنكى دۇنيادا مىللىي ئوبرازىمىز ۋە ئىنسانىي ئېتىبارىمىزمۇ يۈكسىلەتتى. مىللەتنىڭ سەر خىل كىشىلىرى مۇشۇ بۈيۈك ۋە نۇرلۇق ھەقىقەتنى كإرۈپ يىتەلمىسە، ئۇلار بايلىق ئىچىدە يوقسىزلىقنىڭ دەردىنى تارتىۋاتقان بىر بىچارىدەك غەپلەتتە ياشايدۇ.<br/>داستان قارىماققا ئەدەبىياتنىڭ بىر تۈرى سۈپىتىدە كإرۈلسىمۇ، ئۇنىڭغا ناھايىتى بۈيۈك مەنالار يوشۇرۇنغان. يۇقىرىدا دېيىلگىنىدەك، مىللەتنىڭ ھاياتلىق پەلسەپىسى ھېساپلانغان مانا شۇ داستانلاردا مىللەتنىڭ روھىي دۇنياسى ۋە ھەقىقىي خاراكتېرى ساقلانغان. بۇ روھنى تونۇپ يىتىش ۋە ئۇنى ئەۋلادلارغا بىلدۈرۈش نەتىجىسىدە تارىخ بىلەن كەلگۈسى ئوتتۇرىسىدا ھېسسىيات ۋە پىكىر جەھەتتىن مىللىي ئاڭ كإۋرۈكىنى قۇرۇپ چىققىلى بولىدۇ. داستانلار قەھرىمانلار، جەڭگىۋار كىشىلەرنى تىپ قىلىش ۋە ئىدىئال چۈشەنچە بىلەن يۇغۇرۇلۇشتەك ئالاھىدىلىكى بىلەن مىللەتنىڭ مىللىي بىرلىكىنىڭ كۈچىيىشىدە، مىللىي گۈللىنىشنىڭ مەيدانغا كېلىشىدە، ھإرلۈك ۋە ئەركىنلىكنى قوغدىشىدا، قايتىدىن بۈيۈك بىر مىللەت سالاھىيىتىنى يارىتىش يولىدىكى تىرىشچانلىقلىرىدا، شۇنىڭدەك يىتەكچى ۋە داھىي شەخسلەرنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىدا تۈرتكۈلۈك كۈچ بولۇشتەك زور ۋەزىپىنى ئورۇندايدۇ. بىز روناق تاپقان ۋە مىللىي ئاڭ شۇئارىغا ئىگە مىللەتلەرنىڭ مەدەنىيەت سىياسىتىگە نەزەر تاشلايدىغان بولساق، بۇ خىل ھەقىقەتنى ئاسانلا كإرەلەيمىز. مىسال قىلىدىغان بولساق، گېرمانلارنىڭ &lt;&lt;نىبۇلۇڭ داستانى&gt;&gt;نى، شۇنىڭدەك ئإز تارىخىدىكى داستان قەھرىمانلىرىنى قايتىدىن تۇنۇشى تارىختا بىر قانچە قېتىم گۇمران بولغان گېرمانلارنى قايتىدىن تىرىلىشكە، يېڭىۋاشتىن زور كۈچ بىلەن جانلىنىپ، بۈيۈك بىر مىللەتنى ۋە بۈيۈك بىر مەدەنىيەتنى يارىتىشىدا ھەممىدىن كۈچلۈك رول ئوينىغان. بۇنىڭ يەنە بىر مىسالى ئىران. پارىسلار ئۇزۇن مەزگىل ئەرەپلەرنىڭ ۋە تۈركلەردىن غەزنەۋىيلەر ۋە سەلجۇقلارنىڭ ھاكىمىيىتى ئاستىدا قالغان بولسىمۇ، مىللىي مەدەنىيىتىنى مۇھاپىزەت قىلىپ كەلدى. 15- ئەسىردىن كېيىنمۇ ئوسمان ئىمپېرىيىسىنىڭ ئارمىيىسى ئالدىدا مۇستەقىللىقىنى قوغدىيالىدى. پارىسلارنىڭ بۇ مۇۋاپپىقىيىتىنىڭ كۈچى دەل &lt;&lt;شاھنامە&gt;&gt;دىن كەلگەن. بۇ ھەقتە فىردەۋسى مۇنداق دەپ يازغان:<br/>ئوتتۇز يىل كإپ زەھمەت چەكتىم،<br/>پارسچىدا ئەجەمنى تىرىلدۈردۈم.)4(<br/>فىردەۋسى ساسانىيلارنى ئاغدۇرۇپ ئىراننى ئىشغال قىلغان ئەرەپ ئىسلام ئارمىيىسىگە ئإچمەنلىك ۋە غەزەپ بىلەن نەزەر تاشلاپ، ئإزلىرىنى مۇشۇ ئاقىبەتكە دۇچار قىلغان تەقدىر قەلىمىگە لەنەت ئوقىغان. ئۇ ۋەقەلەرگە ئىسلام ۋە بۇتپەرەسلىك نوقتىسىدىن ئەمەس، بەلكى ئەرەپ ۋە پارىس نوقتىسىدىن قارىغان. يەنى ئۇنىڭ ئەندىشىسى دىنىي ئەمەس، بەلكى ئىرقىي مەسىلە ئىدى. شۇڭا، ئۇ بۇ داستانى ئارقىلىق يىلتىزى تارىخنىڭ قاراڭغۇ چاغلىرىغا ۋە زەردۈشت دىنىنىڭ چۈشەنچىلىرىگە تاقىلىدىغان پارىس مىللىي ئېڭىنى كۈچەيتىپ ئۇنى ئەبەدىيلەشتۈرگەن. پارىسلار بۇ مىللىي ئاڭغا شىئە ماركىلىق كىيىم كىيدۈرۈپ ئۇنى ئإزىنىڭ تارىخىي ۋە مىللىي دۈشمەنلىرىگە قارشى ئەڭ كۈچلۈك قۇرال قىلىپ كەلمەكتە. ئىراندا مەۋجۇت بولغان سىياسىي، دىنىي ۋە ئىدىئولوگىيىلىك چۈشەنچە قانداقتۇ شىئە مەزھىپى مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى فىردەۋسىنىڭ قولىدا مۇكەممەللەشكەن ۋە شىئە مەزھىپى نامىدا ئاتالغان پارىس مىللەتچىلىكىدۇر. ئۇنىڭ رەقىبى قانداقتۇر خرىستىئانلار ۋە خرىستىئان دإلەتلىرى ئەمەس، ئەكسىچە بارلىق سۈننى مۇسۇلمانلاردۇر. بۇ سۈننى مۇسۇلمانلار دەل پارىسلارنىڭ تارىخى ۋە مىللىي دۈشمەنلىرى بولغان تۈركلەر بىلەن ئەرەپلەردۇر. قىسقىسى، فىردەۋسىنىڭ ئەڭ زور تإھپىسى پارىسلارنى ئەرەپ ئىسلام دولقۇنى ئالدىدا ئىرىپ يوقىلىپ كىتىشتىن ساقلاپ قالغانلىقىدۇر. ئەگەر &lt;&lt;شاھنامە&gt;&gt; داستانى بولمىغان بولسا شىمال ئافرىقا مىللەتلىرىنىڭ بېشىغا كەلگەن تەقدىر پارىسلارنىڭمۇ بېشىغا كېلەتتى. ئۇلار مۇسۇلمان بولۇش بىلەن بىللە يەنە مىللەتلىكىنى يوقىتىپ ئەرەپلىشەتتى. مىسىر بۇنىڭ ئەڭ ياخشى مىسالىدۇر. مىسىرمۇ ئىرانغا ئوخشاش، ھەتتا ئۇنىڭدىنمۇ ئۇزۇنراق تارىخقا ۋە كۈچلۈك مەدەنىيەت ئاساسىغا ئىگە بولسىمۇ، فىردەۋسىدەك بىر كىشىنى يىتىشتۈرۈپ چىقالمىغانلىقى ئۈچۈن ئىسلام ھاكىمىيىتىگە كىرىشى بىلەنلا ئەرەپلىشىشتىن قۇتۇلالمىدى. دېمەك، مۇكەممەللەشتۈرۈلۈپ يېڭى ئەۋلادقا يەتكۈزۈلمىگەن قەدىمىي ۋە كۈچلۈك مىللىي مەدەنىيەتنىڭ زادىلا قىممىتى ۋە قۇدرىتى بولمايدۇ. مىللىي ئاڭنىڭ تەشكىل تېپىشى پەقەت مىللىي مەدەنىيەتنىڭ جانلىق قوغدىلىشى بىلەن رۇياپقا چىقىدۇ.<br/>ئإز ئالدىغا بىر قەھرىمانلىق ۋە پەزىلەت ئابىدىسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىققان ئۇيغۇر داستانلىرى بىز ئېھتىياج بولىۋاتقان مەنىۋىي كۈچنى ھەسسىلەپ بەرگىدەك دەرىجىدە مۇكەممەللىككە ئىگە. دىققەت بىلەن قارايدىغان بولساق، شۇنى ئېنىق كإرىمىزكى، داستانلىرىمىز مىللىي ۋە تەبىئىي ئامىللار-- تەركىپلەر جەھەتتىن باشقا مىللەتلەرنىڭ داستانلىرىدىن ناھايىتىمۇ ئۈستۈن تۇرىدۇ. يامانلىق ۋە رەزىللىكتىن خالىي ھالدا، قەھرىمانلىق، ئەخلاق -- پەزىلەت، ۋەتەن ۋە مىللەتكە ساداقەت بىلەن كۈچ بىرىش پىكرىگە تايانغان داستانلىرىمىز ئۇيغۇر تارىخىنىڭ ھەقىقىتىنى يۇغۇرۇپ چىققان بۈيۈك قىممەتلەر بىلەن تولغان. بۇ قىممەتلەرنى ھەقىقىي مەنىسى بىلەن تۇنۇش ۋە يورۇقلۇققا چىقىرىش بىز ئۈچۈن مۇقەددەس بىر بۇرچ. ئۇيغۇرلارنىڭ پىكرىي ۋە سەنئەت ھاياتى پەقەت مۇشۇ ئۇسۇل ئارقىلىقلا بىز ئىنتىلىۋاتقان سەۋىيىگە ئۇلىشالايدۇ. دېمەك، داستان مىللەتنىڭ تەپەككۇر ھاياتىنىڭ جانلىنىشى ۋە مىللىي ئىرادىسىنىڭ شەكىللىنىشى ئۈچۈن ھەقىقىي بىر مەنبە ھېساپلىنىدۇ. تارىختا نۇرغۇن شائىرلار، يازغۇچىلار، ھەيكەلتاراشلار، مۇزىكانتلار ۋە مىمارلار تەپەككۇر ۋە ئىجادىيىتىنىڭ تۇنجى ۋە ئاساسىي ماتېرىيالىنى مىقلەر ۋە داستانلاردىن ئالغان. غەرپنىڭ مەدەنىيەت تارىخى بۇنىڭغا تىپىك بىر مىسال بولىدۇ. غەرپنىڭ پىكىر ۋە سەنئەت تارىخىدىكى سىمۋوللۇق ئەسەرلەرگە ئايلانغان مەشھۇر شېئىر، رومان، دراما، تراگىدىيە، ئوپېرا، بالېت، رەسىم، ھەيكەل ۋە قۇرۇلۇشلارنىڭ ئىجادىيەت ئىلھامى دەل داستانلاردىن كەلگەن. ئەدەبىياتنىڭ كۈچى ئارقىلىق قوزغىلىدىغان مىللىي ئويغىنىشمۇ ئەسلىدە داستاننىڭ قۇدرىتىنى تۇنۇش ۋە ئۇنى قېزىشتىن باشلىنىدۇ.<br/>يەكۇن شۇكى، داستان بىر مىللەتنىڭ ۋىجدان ۋە غۇرۇرىدىن بىشارەت بىرىدۇ. مىللەتنىڭ تۇيغۇ ۋە تەپەككۇر قۇرۇلمىسىنى كۆرسىتىپ بىرىدۇ، مىللەتنىڭ مەۋجۇتلىقى ئۈچۈن روھ ۋە كۈچ بىرىدۇ. دېمەك، ئۇ بىر مىللىي بايلىق. <br/><br/>ئىزاھات:<br/><br/>(1)&lt;&lt;قەدىمكى ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخى داستانى ئوغۇزنامە&gt;&gt;، ئۇيغۇرچە، 46-بەت. 1980-يىلى، بېيجىڭ. <br/>(2)&lt;&lt;قەدىمكى ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخى داستانى ئوغۇزنامە&gt;&gt;، ئۇيغۇرچە،41 -، 44-، 48- بەتلەر، 1980-يىلى، بېيجىڭ. <br/>(3)م. فۇئاد كۈپرۈلۈ: &lt;&lt;تۈرك ئەدەبىياتى تارىخى&gt;&gt;، تۈركچە،88-،89- بەتلەر، 2004-يىلى، ئەنقەرە.<br/>(4) &lt;&lt;ئىسلامىيەتتىن بۇرۇنقى تۈرك ئەدەبىياتى&gt;&gt;،تۈركچە، 65-بەت، 1986-يىلى، ئىستانبۇل.</div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-1817981629524091879?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-59553530633810915232009-06-29T13:06:00.001+08:002009-06-29T13:07:36.746+08:00<div xmlns='http://www.w3.org/1999/xhtml'><div style='direction: rtl;'>ئون ئىككى ھايۋان ﻧﺎﻣﻰ بىلەن ﯪﺗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ۋاقىت بىرلىكى - مۈچەل شەرق ﺗﻪﭘﻪﻛﻜﯘﺭﻯ مەھسۇلىدۇر. مۈچەل ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ يېڭى يىل 21 -ﻣﺎﺭﺕ ﻧﻪﯞﺭﯗﺯﺩﯨﻦ باشلىنىدۇ. ﻏﻪﺭﯨﭗ مەدەنىيىتى تۇرمۇش ﺗﻪﺭﺯﯨﻤﯩﺰﮔﻪ شۇنچىلىك تەسىر ﻛﯚﺭﺳﻪﺗﻜﻪﻧﻜﻰ، ﻛﯚﭘﭽﯩﻠﯩﮕﯩﻤﯩﺰ ساپ ﺷﻪﺭﯨﻘﭽﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ مۈچەلنى 1- يانۋاردا كىرىدۇ، دەپ ﯮﻳﻼﻳﻤﯩﺰ. ئۇنىڭ ﻗﺎﭼﺎﻥ كىملەر ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﻳﺎﺭﺗﯩﻠﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﻫﻪﻡ زور ﺑﻪﺱ-ﻣﯘﻧﺎﺯﯨﺮﻟﻪﺭﮔﻪ ﺳﻪﯞﻩﭖ ﺑﻮﻟﻤﺎﻗﺘﺎ. ﻛﯚﭘﻠﯩﮕﻪﻥ خەلقلەر مۈچەلنى ﯲﺯﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ قىلىشقا ھەرىكەت قېلىشىدۇ. ﺗﯜﺭﻟﯜﻙ ﺗﺎﻻﺵ-ﺗﺎﺭﺗﯩﺸﻼﺭﻏﺎ ﻗﺎﺭﯨﻤﺎﻱ شۇ ﻧﻪﺭﺳﻪ ﻧﺎﻫﺎﻳﯩﺘﻰ ئېنىقكى، مۈچەل ئاسىيانىڭ شەرقىي قىسمىدا ياشايدىغان خەلقلەر، خۇسۇسەن، ﺗﯜﺭﻛﯩﻲ(ئۇيغۇر) ﻗﻪﯞﻣﯩﮕﻪ ﻣﻪﻧﺴﯘﭖ ﺧﻪﻟﻘﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻫﻪﻡ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ يىل ھېسابى ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﻣﺎﻧﺎ ﺑﯘ مۆچەلنىڭ ﻛﯧﻠﯩﭗ چىقىشى ﻫﻪﻗﻘﯩﺪﯨﻜﻰ "تۈركى تىللار ﺩﯨﯟﺍﻧﻰ" ﺩا كەلتۈرۈلگەن ﺗﻪﻟﻘﯩﻦ: <br/>"تۈركلەر ﯮﻥ ئىككى خىل ھايۋان ئىسمىنى ﯮﻥ ئىككى يىلغا ﻗﻮﻳﻐﺎﻧﺪﯗﺭ. ﺗﯘﻏﯘﻟﯘﺷﻰ، ﺟﻪﯓ تارىخلىرى ۋە باشقىلارنى ﯬﻧﻪ شۇ يىللار ئايلىنىشىدىن ﻫﯩﺴﺎﭘﻼﻳﺪﯗ. بۇنىڭ ﻛﯧﻠﯩﭗ چىقىشى ﻣﯘﻧﺪﺍﻕ: تۈرك ﺧﺎﻗﺎﻧﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ بىرى ﯲﺯﯨﺪﯨﻦ بىر ﻧﻪﭼﭽﻪ يىل ﺑﯘﺭﯗﻥ ﯲﺗﻜﻪﻥ ئۇرۇشنى ﺗﻪﺗﻘﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﯴﮔﻪﻧﻤﻪﻛﭽﻰﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﺷﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ئۇ ئۇرۇش ﺑﻮﻟﯘﭖ ﯲﺗﻜﻪﻥ يىلنى ﺋﯧﻨﯩﻘﻼﺷﺘﺎ ﻛﯚﭖ ﻗﯩﻴﯩﻨﭽﯩﻠﯩﻘﻘﺎ ﯰﭼﺮﯨﻐﺎﻥ. بۇ مەسىلە ﻳﯜﺯﯨﺴﯩﺪﯨﻦ (خاقان) ﻗﻪﯞﻣﻰ بىلەن ﻛﯧﯖﻪﺷﺘﻰ ۋە ﺋﯧﻴﯩﺘﺘﻰ: &lt;ﺑﯩﺰ بۇ تارىخنى ﺋﯧﻨﯩﻘﻼﺷﺘﺎ قانچىلىك ﻳﯧﯖﯩﻠﯩﺸﻜﻪﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎﻕ بىزدىن كېيىن ھام شۇنداق ﻳﯧﯖﯩﻠﯩﺸﯩﺶ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ. شۇنداق ﺑﻮﻟﻐﺎﭼﻘﺎ بىز ئەمدى ﯮﻥ ئىككى ﯪﻱ ۋە ﯪﺳﻤﺎﻧﺪﯨﻜﻰ ﯮﻥ ئىككى بۇرجغا ﯪﺳﺎﺳﻠﯩﻨﯩﭗ ﯮﻥ ئىككى يىلغا ﻧﺎﻡ ﻗﻮﻳﯘﺷﯩﻤﯩﺰ كېرەك، ﺗﺎﻛﻰ بىزدىن كېيىن يىل ھېسابى شۇ يىللارنىڭ ئايلىنىشقا قاراپ ﯰﻻﻧﺴﯘﻥ ۋە بۇ ﻧﻪﺭﺳﻪ ﺑﯩﺰﺩﯨﻦ ئەبەدىي بىر ﻳﺎﺩﯨﻜﺎﺭﻟﯩﻖ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﺴﯘﻥ.&gt; ئۇلار: &lt;ﺋﯧﻴﯩﺘﻘﯩﻨﯩﯖﯩﺰﺩﻩﻙ ﺑﻮﻟﺴﯘﻥ&gt; - ﺩﯨﻴﯩﺸﺘﻰ. <br/>خاقان ئوۋغا چىقتى ۋە ئادەملەرگە ۋەھشىي ھايۋانلارنى ﺋﯩﻠﻰ دەرياسى تامان ﻳﯩﻐﯩﺸﻨﻰ بۇيرۇدى، بۇ ﻧﺎﻫﺎﻳﯩﺘﻰ ﯰﻟﯘﻍ ﺳﯘ ﺋﯩﺪﻯ. ئادەملەر ئوۋ قىلىپ ھايۋانلارنى ﺩﻩﺭﻳﺎ ﺳﯜﻳﻰ ﺗﻪﺭﻩﭘﻜﻪ ﻫﻪﻳﺪﻩﺷﻜﻪ ﺑﺎﺷﻠﯩﺪﻯ. ﺑﯘ ﭼﺎﻏﺪﺍ ﯮﻥ ئىككى ھايۋان ﺳﯘﺩﯨﻦ ﯲﺗﺘﻰ. ﯮﻥ ئىككى يىلنى ﯬﻧﻪ شۇ ﯮﻥ ئىككى ھايۋان ئىسمى بىلەن ﯪﺗﯩﺪﻯ. ئەڭ ﯪﯞﺍﻝ ﺳﯘﺩﯨﻦ ﯲﺗﻜﻪﻥ ھايۋان ﭼﺎﺷﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﺪﻯ. شۇنىڭ ئۇچۇن يىل ﺑﯧﺸﻰ ئۇنىڭ ﻧﺎﻣﻰ بىلەن ئاتالدى، شۇ ﺳﯚﺯﮔﻪ يىل ﻗﻮﺷﯘﭖ ﭼﺎﺷﻘﺎﻥ يىلى دەپ ﯪﺗﯩﺪﻯ. ﯰﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﯲﺗﻜﻪﻧﻠﯩﺮﻯﺗﯚﯞﻩﻧﺪﯨﻜﻰ ﺗﻪﺭﺗﯩﭙﺘﻪ ﺑﻮﻟﺪﻯ: <br/><br/>ئۇد (ﻛﺎﻻ) يىلى، <br/>بارس (ﻳﻮﻟﯟﺍﺱ) يىلى، <br/>ﻗﯘﻳﺎﻥ (ﺗﻮﺷﻘﺎﻥ) يىلى، <br/>ناك (ﯬﺟﺪﯨﺮﻫﺎ ﻫﺎﺯﯨﺮ ﺑﯧﻠﯩﻖ ﺩﯨﻴﯩﻠﯩﺪﯗ) يىلى، <br/>ﻳﯩﻼﻥ (ﻳﯩﻼﻥ) يىلى، <br/>يۇند (ﯪﺕ) يىلى، <br/>ﻗﻮﻱ يىلى، <br/>بىجىن (مايمۇن) يىلى، <br/>ﺗﺎﻗﺎﻏﯘ(ﺗﻮﺧﯘ) يىلى، <br/>ئىت يىلى، <br/>ﺗﻮﯕﻐﯘﺯ يىلى. <br/>ﺗﻮﯕﻐﯘﺯ ﻳﯩﻠﯩﻐﺎ ﻳﻪﺗﻜﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﻫﯩﺴﺎﭖ ﻳﻪﻧﻪ ﭼﺎﺷﻘﺎﻥ يىلىدىن باشلىنىدۇ... <br/><br/>تۈركلەر(ئۇيغۇرلار) بۇ يىللارنىڭ ﻫﻪﺭ قايسىسىدا ﺑﯩﺮﻩﺭ ھېكمەت ﺑﺎﺭ، دەپ ﺗﻪﺧﻤﯩﻦ ﻗﯩﻠﯩﺸﯩﺪﯗ. ﻣﻪﺳﯩﻠﻪﻥ: ئۇلارچە ﻛﺎﻻ يىلى ﺑﻮﻟﺴﺎ، ئۇرۇش ﻛﯚﭖﺑﻮﻟﯩﺪﯗ، چۈنكى ﻛﺎﻻ بىر-بىرى بىلەن ﯴﺳﺴﯜﺷﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ھايۋان. ﺗﻮﺧﯘ يىلى كىرسە، ئوزۇق-ئوقەت ﻛﯚﭘﯩﻴﯩﺪﯗ، لېكىن ﯪﺩﻩﻣﻠﻪﺭﺩﻩ تەشۋىش ئارتىدۇ. چۈنكى ﺗﻮﺧﯘﻧﯩﯔ ئوقىتى دان ﺑﻮﻟﯘﭖ، ئۇنى ﺗﯧﭙﯩﭗ يېيىش ﯴﭼﯜﻥ نەرسىلەرنى ﺗﯩﺘﯩﭗ-ﺗﺎﺗﯩﻼﭖ يۈرىدۇ. ﯬﺟﺪﯨﺮﻫﺎ(ﺑﯧﻠﯩﻖ) يىلى كىرسە، ﻫﯚﻝ-ﻳﯧﻐﯩﻦ ۋە ھوسۇل ﻛﯚﭖ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ، چۈنكى ئۇ ﺳﯘﺩﺍ ياشايدۇ. ﺗﻮﯕﻐﯘﺯ يىلى كىرسە، ﺳﻮﻏﯘﻕ، قار ۋە ﭘﯩﺘﻨﻪ ﻛﯚﭖ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ. ﺷﯘﻧﯩﯖﻐﺎ ﯮﺧﺸﺎﺵ ﻫﻪﺭ يىلغا ﺑﯩﺮﻩﺭ ﻣﺎﺱ ﺗﻪﺧﻤﯩﻦ ﺑﯧﺮﯨﺸﯩﺪﯗ.</div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-5955353063381091523?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-71827838920436405162009-06-29T00:41:00.001+08:002009-06-29T00:54:51.681+08:00<div xmlns='http://www.w3.org/1999/xhtml'><div align='center'><img src='http://img218.imageshack.us/img218/4334/romanticw.jpg'/><br/></div>ئىنتايىن گۈزەل بولغان كارتون مەنزىرە رەسىملەر،سىز بۇنى ئۈستەل يۈزىگە ئىشلەتسىڭىزمۇ،ياكى ئېلىكتىرۇنلۇق ئاترىتكا ياساپ باشقىلارغا سوۋغا قىلسىڭىزمۇ بولىدۇ.<br/>چۈشۈرۈش ئادىرىسى: <a href='http://cid-348adaa95a27a2d8.skydrive.live.com/self.aspx/WEB/langman.rar' target='_blank'>كارتون مەنزىرە</a><br/><br/><br/><br/></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-7182783892043640516?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-58727884203103845432009-06-28T23:50:00.001+08:002009-06-28T23:51:51.457+08:00<div xmlns='http://www.w3.org/1999/xhtml'><div align='center'><img src='http://img8.imageshack.us/img8/9968/candyclock.jpg'/><br/><div align='right'>ئىنتايىن نەپىس بولغان سائەت رەسىمى،png  ۋە  icon تىپلىرى تەمىنلەندى.<br/>چۈشۈرۈش ئادىرىسى: <a target='_blank' href='http://cid-348adaa95a27a2d8.skydrive.live.com/self.aspx/WEB/Alarm%7C0CandyClock%7C_uyghursky.rar'>سائەت</a><br/></div></div><br/><br/><br/></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-5872788420310384543?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-26551577943901253522009-06-28T20:35:00.001+08:002009-06-28T20:37:24.161+08:00<div xmlns='http://www.w3.org/1999/xhtml'><div style='direction: rtl;'><div align='center'>ۋاقىت ئالدىراڭغۇ ساقلاپ تۇرمايدۇ،<br/>يىللار شۇ ۋاقىتنىڭ ئەڭ چوڭ يورغىسى.<br/>ئاققان سۇلار، ئاتقان تاڭلار قايتىلانمايدۇ،<br/>يورغا يىللار ئۆمۈرنىڭ يامان ئوغرىسى.<br/><br/><br/>ئوغۇرلاپلا قاچىدۇ ئارقىغا يانماي،<br/>بىر - بىرىنى قوغلۇشۇپ يورغىلىشىپ.<br/>ياشلىق بېغىدا بۇلبۇللار قانات قاقماي،<br/>يۇپۇرماقلار قۇيۇلىدۇ، پولىشىپ.<br/><br/><br/>ياشلىق ئادەمنىڭ زىلۋا بىر چېغى،<br/>تۇلىمۇ قىسقا ئۇنىڭ ئۆمرى بىراق.<br/>يىرتىلسا كالىندارنىڭ بىر ۋارىقى،<br/>ياشلىق گۈلىدىن تۈكىلىدۇ بىر يۇپۇرماق.<br/><br/><br/>يىللار شامىلى يەلپۈنىدۇ، ئىزلار كۆمۈلىدۇ،<br/>يۇپۇرماقسىز ياغاچ بىچارە بولىدۇ قاخشال ...<br/>يىللار سېخى، قۇرۇق كەلمەيدۇ، ئەكىلىپ بېرىدۇ،<br/>قىزلارغا قورۇق، ئەرلەرگە ساقال.<br/><br/><br/>بىراق، يىللارنى تىللاش توغرا كەلمەيدۇ،<br/>مەيلى ئۆتىۋەرسۇن ئۆزىنىڭ يۇلى ...<br/>ئادەملەرمۇ ۋاقىتنى قولدىن بەرمەيدۇ،<br/>چۆللەرنى بوستان قىلغان ئادەملەر قولى.<br/><br/><br/>يىللارنىڭ قوينى كەڭ، پۇرسىتى نۇرغۇن،<br/>تاغدەك ئىشلار يىللار بىلەن ئۈرە تۇرىدۇ.<br/>قاراپ باق،ئاخشامقى بۇۋاق كىچىككىنە تۇرسۇن<br/>تۈنۈگۈن ئۆمىلەپ، ھە ... بۈگۈن مېڭىپ يۈرىدۇ.<br/><br/><br/>كۆرەشچان بالىلار قوغلىشىپ يىللار،<br/>كۆرەش نەۋرىلىرىنى چوقۇم تاپىدۇ.<br/>ئاخشام بەخت ئۈچۈن قۇربان بولغانلار<br/>قەۋرىسىنى يادلاپ گۈللەر ياپىدۇ.<br/><br/><br/>مەيلى ساقال سوۋغا قىلسا قىلسۇن يىللار،<br/>مەنمۇ تاۋلىنىمەن يىللار قوينىدا.<br/>ئىجادىم - شېئىرىمنىڭ ئىز تامغىسى بار<br/>ئالدىمدىن قېچىپ ئۆتكەن ھەر يىل بوينىدا.<br/><br/><br/>قېرىماسمەن كۈرەشنىڭ كەسكىن چېغىدا،<br/>شېئىرىم يۇلتۇز بولۇپ يانار ئالدىمدا.<br/>ئۆلۈم - پەستە قېلىش كۈرەشنىڭ داۋانلىق تېغىدا،<br/>چىدام - غەيرەتنىڭ يەڭگىنى ھەردەم يادىمدا.<br/><br/><br/>ئېسىلارمەن مىلتىق ئېتىپ تاۋلانغان قولغا،<br/>يېپىشارمەن بايراق بىلەن ئاتلىغان يولغا.<br/>كۆرەش باياۋانىدا ھارماسمەن ئەسلا،<br/>يېڭىش بىلەن كېلىپ چىقىمىز كەڭ غالىپ يولغا.<br/><br/><br/>يىللار مەيدەڭنى تۇتۇپ قاقاقالاپ كۈلمە،<br/>ئالدىڭدا قىزىرىشتىن ئارتۇق كۆرىمەن ئۆلۈمنى.<br/>قېرىتىمەن دەپ ئارتۇق كۆڭۈل بۆلمە،<br/>ئاخىرقى جەڭگە ئاتاپ قويارمەن ئوغلۇمنى.<br/><br/><br/>يىللار دېڭىزى دولقۇنلۇق بولساڭمۇ،<br/>ئۇپقۇنلىرىڭنى يارىدۇ بىزنىڭ كاراپ.<br/>يىلنىڭ ئۆتۈشى بىلەن قورقۇتۇپ باقساڭمۇ،<br/>« ئىجات يىللارنى قېرىتىدۇ » دەپ بېرىمىز جاۋاپ!</div><br/><br/></div><br/><br/><br/></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-2655157794390125352?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-12858046204715710832009-06-28T20:22:00.001+08:002009-06-28T20:23:51.250+08:00<div xmlns='http://www.w3.org/1999/xhtml'><div style='direction: rtl;'><div align='center'> ھىممىتىڭدىن،غەيرىتىڭدىن ئۆل،لېكىن ئايرىلمىغىل، <br/>ھەقلىقىن بىلگەن يولۇڭدىن جاننى بەر،قايرىلمىغىل. <br/><br/>مانىئىڭ كۆپ بولسىمۇ،قورقماي ئۈزۈپ ئالدىڭغا باس، <br/>تاغۇ تاش،دەريا،ئۇلۇغ سۆزلەرگە سەن تاڭ قالمىغىل. <br/><br/>ئات ئۆزۈڭنى بەھرىگە،يا غەرق بول،تاپ گۇھەر، <br/>شىر نە يولۋاس كەبى باسقان ئىزىڭدىن يانمىغىل. <br/><br/>تۆت تەرەپ ياۋ ھۇۋلىشىپ،سەككىز تەرەپ تىغ تەڭلىسە، <br/>ئېلىشىپ قانغا بويال،نۇمۇسنى ھەرگىز ساتمىغىل. <br/><br/>كىمكى ھەق يولغا قەدەم قويسا ئۇتۇق مۇتلەق شۇنىڭ، <br/>بۇ نىچۈك بولغاي كېيىن دەپ،يوق خىيالغا قالمىغىل. <br/><br/>سەن ۋەتەن،مىللەت دېسەڭ،تارىختا نامىڭ قالغۇسى، <br/>بول قەسۇر،ئالىي نىشان،كۆلچەك-بۇلاققا قانمىغىل. <br/><br/>ئابدۇخالىقنىڭ سۆزى دەپ ئېتىبار قىلماي قېلىپ، <br/>ئۇشبۇ ۋىجداننى كىيىن پۇتمەس ئازابقا سالمىغىل. <br/></div></div><br/><br/></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-1285804620471571083?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-75328595699656989802009-06-28T17:07:00.001+08:002009-06-28T17:09:05.399+08:00<div xmlns='http://www.w3.org/1999/xhtml'><div style='direction: rtl;'><div align='center'><img src='http://img35.imageshack.us/img35/1344/officep.jpg' style='max-width: 800px;'/><br/></div>ۋىكتورلۇق aiتىپىدىكى سۈرەتلەر،بۇنى Photoshopدىن پايدىلىنىپ ئىچىشقا بولىدۇ.<br/>بۇنىڭدا دائىم ئىشخانىغا ئىشلەيدىغان كونۋىرىت،سائەت،كومپىيۇتىر،ئىلىكتىرۇنلۇق خەت ساندۇقى ۋە تور قاتارلىق زامانىۋىي بويۇملارنىڭ يۇقىرى ئىنىقلىقتىكى ۋىكتورلۇق بەللگىسى بار.<br/>چۈشۈرۈش ئادىرىسى: <a href='http://cid-348adaa95a27a2d8.skydrive.live.com/self.aspx/WEB/internet%7C_office%7C_icon%7C_ai.rar' target='_blank'>ئىشخانا بويۇملىرى</a><br/></div><br/><br/></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-7532859569965698980?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-5137415525688115102009-06-28T15:30:00.001+08:002009-06-28T15:56:50.881+08:00<div xmlns='http://www.w3.org/1999/xhtml'><div style='direction: rtl;'>1.ئابدۇغاپپار بىننى ھۈسەيىن قەشقىرى: (1082--؟)&lt;&lt;تارىخي كاشىغەر&gt;&gt;،&lt;&lt;مىسكەنى ئۇستادىيان&gt;&gt;(ئۇستازلارنىڭ توپلانغان جايى)قاتارلىق ئەسەرلىرى بار.<br /><br />2.ھۈسەيىن ئىبنى خەلەف كاشغەرى: (973_1093) مەھمۇت قەشقىرىنىڭ ئۇستازى،&lt;&lt;ھەمىدىيە &gt;&gt;مەدرىسىنىڭ مۇدەررىسى...<br /><br />3.رابىيە كاشغەرى(؟_؟): مەلۇماتلاردا يېتىشكەن شائىرە دىگەن لېكىن ئىقادىيىتى،ھاياتى ھەققىدە مەلۇمات يوق....<br /><br />4.جامالىدىن قەشقىرى : ( 10-ئەسىر...) ئىجادىيىتى ھەققىدە مەلۇمات يوق، لېكىن ئۇنىڭ &lt;&lt;ساچىيە&gt;&gt;مەدرىسىدە مۇدەررىسلىك قىلغان...<br /><br />5.رەشىد ئىبنى ئەل قەشقىرى: ( 10-ئەسىر...) ...<br /><br />6.ئىمادىدىن قەشقىرى : ( 10-ئەسىر...) تىبابەت شۇناس ،ئەدىپ.&lt;&lt;شەرھى ئەلقانۇن&gt;&gt;، &lt;&lt;دائىرەتۇل مۇئارىپ تىببىيە&gt;&gt;،&lt;&lt;كىتابۇششاھىد&gt;&gt;،&lt;&lt;كىتابۇلھاۋى&gt;&gt;...ئىبىنسىنانىڭ&lt;&lt;ھىكمىتۇل ئەلا&gt;&gt;،فارابىنىڭ&lt;&lt;ئەقسائىل ئولۇم&gt;&gt;ئەسەرلىرىنى شەرق ئەللىرىگە تونۇشتۇرغان...<br /><br />7.مەھمۇت قەشقىرى(1018_1134) &lt;&lt;تۈركى تىللار دىۋان&gt;&gt;ى،ۋە&lt;&lt;كىتابۇ جاۋاھىرىن نەھۋى لوغەتىت تۇرك&gt;&gt;(تۇركى تىللار گىرامماتىكىسىنىڭ جەۋھەرلىرى) بۇئەسەر بىزگە يىتىپ كىلەلمىگەن...<br /><br />8.مۇھەممەت بىننى رەشىت بىننى ئەلى قەشقىرى( ( 11-ئەسىر...) ئىلمىي،تىببىي پائالىيەتلەردە بوغان ...ئەسەرلىرىدىن مەلۇمات يوق.<br /><br />9.زەينىدىن كاغراقى قەشقىرى(14_15-ئەسىرلەر)مەلۇمات ئاز...<br /><br />10.ئابدۇ ئەلى سىرمەنى كاشغەر(17-ئەسىر---؟)ئەدىپ، تەرجىمان...<br /><br />11.سەئىدىن كاشغەرى(1377__1456):ھۇسەيىن بايقارا سالدۇرغان&lt;&lt;مەلىكات مەدرىسى&gt;&gt;دە مۇددەرىسلىك قىلغان.مۇنىيەتۇل مۇسەللى ۋە غىنىيەتۇل مۇفتىدا&gt;&gt;،&lt;&lt;تۆھفەتۇل مۇسەللى ۋە مۇنۇيەتۇل مۇسەللى&gt;&gt;،&lt;&lt;كەلىمەت خوجا باھايىدىن&gt;&gt;.&lt;&lt;رىسالەئى لەتائىف&gt;&gt;،&lt;&lt;ۋۇجۇتنامىە&gt;&gt;...قاتار لىق ئەسەرلىرى بار<br /><br />12.مىرزا ھەيدەر قەشقىرى(15_16-ئەسىرلەر):تارىچى،ئەدىپ، دۆلەت ئەربابى .ئۇنىڭ &lt;&lt;تارىخى رەشىدى&gt;&gt; ناملىق ئەسىرىبار...<br /><br />13.موللا مۇھەممەت تۆمۈر قەشقىرى(18-ئەسىردە ياشىغان) : &lt;&lt;كەلىلە ۋەدېمىنە&gt;&gt;نى پارىسچىدىن ۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلغان.يەنە&lt;&lt; ئەخلاقۇل مۇھسىنىن&gt;&gt;نىمۇ تەرجىمە قىلغان...<br /><br />14.مۇھممەد ئابدۇل ئېلى قەشقىرى18-ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا ياشىغان.ئەدىپ،تارىخشۇناس&lt;&lt;تەزكىرەئى ھەزرەت موللام قىسسىسى&gt;&gt;نى يازغان...<br /><br />15.موللامىر سالىھ قەشقىرى: 18__19-ئەسىرلەردە ياشىغان.ئەدىپ،تارىخشۇناس.&lt;&lt;چىڭگىزنامە&gt;&gt;ناملىق ئەسىرى مەشھۇر...<br /><br />16.مۇھەممەد سادىق قەشقىرى(1721__1849): ئاتاقلىق ئۇغۇر ئالىمى ۋە يازغۇچىسى .ئۇنىڭ 1777-يىلى يازغان&lt;&lt;تەزكىرەئىي ئەزىزان&gt;&gt;،&lt;&lt;تەزكىرەئىي ئەسھابۇ لكەھىف&gt;&gt;،&lt;&lt;ئادابۇسسالىھىن&gt;&gt;،(ياخشى كىشىلەرنىڭ ئەدەپ-ئەخلاقلىرى)،&lt;&lt;رىسالەئىي كەسىپدار&gt;&gt;،1840-يىلى يېزىلغان&lt;&lt;زەبداتۇل مەسائىل&gt;&gt;قاتارلىق ئەسەرلىرى بار.1846-يىلى ئەرەپ تارىخچىسىجۈۋەير تەبىرىنىڭ&lt;&lt;تارىخىي ئىسكەدەرىيەۋە تاجىنامەشاھى&gt;&gt; نامىدا ئىجادىيتەرجىمە قىلغان&lt;&lt;تارىخ تەبىرى&gt;&gt;ناملىق كىتابى بار...<br /><br />17.موللا سەنجار ئىبنى ئىبراھىم قەشقىرى: 19-ئەسىردە ياشىغان...1849-يىلى رەتلەپ كۆچۈرگەن&lt;&lt;جامىئۇل ھېكايەت&gt;&gt;ناملىق چۆچەكلەر توپلىمىنىڭ قوليازمىسى ساقلىنىپ قالغان...<br /><br />18.مۇترىبان كاش كاشغەرى: 19-ئەسىردە ئۇتتۇرا ئاسڭيادا ياشىغان قەشقەرلىك شائىر...<br /><br />19.خىسلەت كاشغەرى: 19-ئەسىردە قەشقەردىن ئوتتۇرا ئاسىياغا كۆچكەن ئەدىپ ،ئۇنىڭ&lt;&lt;مەجمۇئاتۇششۇئارا&gt;&gt;ناملىق توپلامدىكى شېئىرلىرىنى بىلىمىز...<br /><br />20.سۇلتان مالىك قەشقىرى: بۇكىشى توغرىسىدا ئەلشىر ناۋائىي &lt;&lt;مەجالىسىۇن نەفائىس&gt;&gt;(گۈزەللەر يىغىلىشى)دا :&lt;&lt;...زامانىنىڭ تەڭدىشى يوق كىشىسى ئىدى &gt;&gt;دەپ مەلۇمات بەرگەن...<br /><br />21.ئىمامىدىن كاشغەرى: قاراخانىلار دەۋرىدە ياشىغان ئالىم،ئەدىپ بولۇپ ھاياتى پائالىيىتىدىن مەلۇمات يوق...<br /><br />22.موللا توختى خەلپەت قەقىرى: 19-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ياشىغان. ئۇنىڭ 1881-يىلى موللا مۇھەممەت ھۆسەيىن كۇچارى بىلەن بىرلىشىپ يازغان&lt;&lt;تەزكىرەئىي پىرياران&gt;&gt;ناملىق ئەسىرى بار...<br /><br />23.ئىبنى مۇھەممەت كاشغەرى: چاغاتاي دەۋرىدە مىسىردا ئوقۇپ مىسىردىكى&lt;&lt;باي بارىسىيە&gt;&gt;مەدىرىسىدە مۇدەررىس بوغان.&lt;&lt;تاجۇلسائادەتۋەئەۋەنۇليادات&gt;&gt;ناملىق ئەسىرىدىن مەلۇمات نبار...<br /><br />24.ھاجى ئابدۇلۋاقى كاشغەرى: 19-ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا ياشىغان ئەدىپ،تارىخچى.ئۇنىڭ 1865-يىلى&lt;&lt;سىدىقبەگ ھەققىدىكى رىۋايەتلەر&gt;&gt; ناملىق ئەسەر يازغانلىقى مەلۇم...<br /><br />25.موللا مۇھەممەد شەمشىدىن كاشغەرى: 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا ياشىغان ئەدىپ ،تارىخشۇناس.&lt;&lt;قىسسەئى جامالىدىن سەئىدى ۋاققاس&gt;&gt;(1905)ناملىق ئەسەرنى يازغانلىقى مەلۇم...<br /><br />26.ئابدۇقادىر بىننى ئابدۇۋارىس قەشقىرى(1854__1924): جامائەت ئەربابى،دىنى ئالىم،مائارىپچى،ۋەتەنپەرۋەر شائىر،پىداكار دىمۇكرات...ئاتۇش مەشھەت باغېرىقتا تۇغۇلغان بولۇپ،قەشقەردىكى &lt;&lt;خانلىق مەدرىس&gt;&gt;تە ئوقۇغان...كېيىن بۇخاراغا بېرىپ&lt;&lt;ئابدۇل مئەزىزخان مەدرىسى&gt;&gt;دە ئوقۇپ قەشقەرگە قايتىپ كەلگەن.&lt;&lt;لاي پەشتاق مەدرىسى&gt;&gt;دە مۇدەررىس بولغان.دەرسلىكنى ئۆزى يېزىپ ،تۇزۇپ تارقاتقان...1918-يىلى مۇتەئەسسىپلەرنىڭ كۈچىدىن چىقىپ كېتىپ تاشكەنت،شەمەي،ئوفا ،قازان،ئورال،تۈركىيە...دىن مەككىگە بارغان.1920-يىلى قەشقەرەە كېلىپ خەلق ئاممىسىنى ئوغىتىش ئېلىپ بارغان...بايلارنى قوزغۇتۇپ 52نەپەر ياشنىگېرمانىيە،فىرانسىيە،تۈركىيە،مىسىر...قاتارلىق دۆلەتلەرگە ئوقۇشقا چىقارغان.قەشقەردە &lt;&lt;مەتلەئىل ھىدايەت&gt;&gt;ناملىق مەكتەپ تەسىس قىلغان،شىۋىت مىسسىئونىر لىرىنىڭ ھەركىتىنى توسىغان.1924-يىلى8-ئاينىڭ 14-كۈنى(چاھارشەنبە) سۈيقەسەست بىلەن ئۆز ھوجرىسىدا قەتلى قىلىنغان...<br /><br />ئەسەرلىرى:___&lt;&lt;ئەقائىد زۆرۈرىيەت&gt;&gt;(زۆرۈر ئەقىدىلەر)،&lt;&lt;ئىبادەت ئىسلامىيە&gt;&gt;(ئىسلام ئىبادىتى)،&lt;&lt;سەرف نەھۋى&gt;&gt;(مور فولوگىيەۋە سىنتاكسىس)،&lt;&lt;تەھسىل ھىساب&gt;&gt;(ھىساب ئىلمى)،&lt;&lt;ئىلمىي جۇغېراپىيە&gt;&gt;،&lt;&lt;ئەقائىد جەۋھەرىيە&gt;&gt;(نىگىزلىك ئەقىدىلەر)،&lt;&lt;بىدايەتۇسسىرۇف&gt;&gt;(مورفولوگىيىدىن دەسلەپكى ئاساس)،&lt;&lt;تەئىلمى سەبىيات&gt;&gt;(بالىلار تەربىيىسى ھەققىدە)،&lt;&lt;نەسائىھۇل ئەتفال&gt;&gt;(ئۆسمۇرلەرگە نەسىھەت)،&lt;&lt;نەسھەتى ئامما&gt;&gt;...<br /><br />ئەدەبىي ئەسەرلىرى___&lt;&lt;مۇفتاھۇل ئەدەپ&gt;&gt;(ئەدەبىياتنىڭ ئاچقۇچى)،&lt;&lt;جەۋاھىرۇل ھەقايىق&gt;&gt;(ھەقىقەتلەر جەۋھىرى)،&lt;&lt;كوللىيات مۇخەممەس&gt;&gt;،&lt;&lt;مىۋىلەر مۇنازىرىسى&gt;&gt;.<br /><br />27.مىرسەئىد جېلىل قەشقىرى: 17-ئەسىردە قەشقەردە ئۆتكەن ئالىم، ئۆلىما...<br /><br />28.مۇھەممەت ئابدۇلئەلى كاشغەرى: 19-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئۆتكەن تارىخ شۇناس ،ئەدىپ.ئۇنىڭ&lt;&lt;تەزكىرەئى مەۋلانا فاجىئە ئىيامزەينەل ئابىدىن ئاغراقى&gt;&gt;دىگەن ئەسىرى بار.<br /><br />&lt;&lt;شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر مۇنبىرى&gt;&gt;2006-6-ساندىن قىسقارتىپ ئېلىندى<br /><br /></div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-513741552568811510?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-50719668396494076932009-06-28T12:31:00.001+08:002009-06-28T23:14:04.537+08:00<div xmlns='http://www.w3.org/1999/xhtml'><div align='center'><embed pluginspage='http://www.macromedia.com/go/getflashplayer' flashvars='host=picasaweb.google.com&amp;hl=zh_CN&amp;feat=flashalbum&amp;RGB=0x000000&amp;feed=http%3A%2F%2Fpicasaweb.google.com%2Fdata%2Ffeed%2Fapi%2Fuser%2Fuyghursky%2Falbumid%2F5352383979834909505%3Falt%3Drss%26kind%3Dphoto%26hl%3Dzh_CN' height='350' width='550' src='http://picasaweb.google.com/s/c/bin/slideshow.swf' type='application/x-shockwave-flash'> </embed></div><br />قەشقەر كوچىسى تايمىس دەرياسىنىڭ جەنۇبىدىكى پالمىستەد بۆلىگىگە جايلاشقان<br /><br />ئەگەردە سىز كۈنلەرنىڭ بىرىدە بۇيۇك برىتانىيىنىڭ لوندون شەھىرىگە كېلىپ زىيارەتتە بولغىنىڭىزدا، لوندون كوچا خەرىتىسىگە قاراپ «ك» ھەرپىدىن كوچا ئىسمىنى ئىزدىسىڭىز سىزگە ۋە پۈتكۈل ئوتتۇرا ئاسىياغا تونۇش بولغان بىر قەدىمىي شەھەرنىڭ ئىسمى قەشقەر كوچىسى كۈزىڭىزگە چېلىقىدۇ ۋە سىزنى ھەيرانلىققا چۆمدۈرىدۇ .<br />ۋەھالەنكى ئاسىيانىڭ مەركىزىدىن ئورۇن ئالغان، ئەمما بۈگۈنكى كۈندە غەربكە ناھايىتى ئاز تونۇلغان بۇ قەشقەر قەدىمىي شەھىرى 11- ئەسىرلەردە ئۇيغۇر قاراخانىيلار دۆلىتىنىڭ پايتەختى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا تۈركىي خەلقلەرنىڭ سىياسىي، مەدەنىي مەركەزلىرىدىن بىرى بولغان. «قەشقەر» سوزىنىڭ ئۇيغۇر تۈركى تىلىدىكى مەنىسى «دەريا قېشى ياكى قاش» دېگەن سۆزدىن كېلىپ چىققان بولۇپ، قەشقەر شەھىرى زەرەپشان دەرياسىنىڭ ئىككى قېشىغا جايلاشقان .<br />لوندوندىكى قەشقەر كوچىسى بولسا بۇيۇك برىتانىيىنىڭ پايتەختى لوندون شەھەرنىڭ شەرقىگە، تھامەس دەرياسىنىڭ جەنۇبىدىكى ۋوولۋىچ سانائەت رايونىنىڭ مەركىزى بولغان پلۇمستەاد بولىگىگە جايلاشقان. بۇ يەر بۇيۇك برىتانىيە پادىشاھلىقى تەرىپىدىن 1805 يىلى بۇيۇك برىتانىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ كۈنسايىن ئېشىۋاتقان ھەربىي سانائىتى ئۇچۇ ئورۇن تەييارلاش مەقسىتىدە «پادىشاھلىق توپ-زەمبىرەك ھەربىي ئەشيا ئىسكىلاتى» قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن .<br /><br /> <br />ھېيتكاھ جامئەسى قەشقەرنىڭ سىموۋلىغا ئايلانغان<br /><br /><br />بۇرۇن غەرب ئۇچۇن تامامەن ناتونۇش بولغان قەشقەر ھەققىدىكى خەۋەرلەر پەقەت 1860 ۋە 1870- يىللىرىدىلا بۇيۇك برىتانىيە مەتبۇئاتلىرىدا بېرىلىشكە باشلايدۇ، بولۇپمۇ بۇيۇك برىتانىيە ۋە رۇسىيىدىن ئىبارەت ئىككى ئىمپېرال كۈچنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادا ئوز تەسىر كۈچىنى كېڭەيتىش ئۇچۇن رىقابەتكە چۈشكەن «كاتتا ئويۇن» ئۇرۇشىدا تېخىمۇ گەۋدىلىك بولىدۇ. قەشقەر ئىسمىنىڭ غەرب مەتبۇئاتلىرىدا تۇنجى تىلغا ئېلىنىشى ئاساسەن شۇ ئۆلكىدە يۈز بەرگەن يەرلىك ۋەقەلەرگە باغلانغان بولۇپ يەنى 1860 –يىللىرىدىكى چىڭ ئىمپېرىيىسىگە قارشى چوڭ كۆلەملىك قوزغىلاڭ باشلانغان ھەم قوقەند قوماندانى ياقۇپ بەگنىڭ قەشقەرىيەگە ھۆكۈمدار بولغان بىر ۋاقىتقا توغرا كېلىدۇ. 1865 – يىلى ياقۇپ بەگ قوقەندتىن قەشقەرگە كېلىدۇ. 1867- يىلى قەشقەر ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رايونلارنى ئۆزىنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا ئالىدۇ .<br /><br />بۇيۇك برىتانىيە 1866- يىلى ئەڭ دەسلىپىدە ھىندىستانلىق ئارمىيە ئەمەلدارى مىرزا شۇجانى مەخپى ھالدا قەشقەرگە ۋەزىيەتنى ئىگىلەشكە ئەۋەتىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى بولسا بۇ ناتونۇش بولغان رايوننىڭ ئىشەنچلىك خەرىتىسىنى سىزىپ چىقىش ۋە قەشقەردىكى سىياسىي ۋەزىيەتنىڭ تەرەققىياتىنى كۆزىتىپ بۇيۇك برىتانىيە ئىمپېرىيەسىگە مەلۇم قىلىش بولغان. 1868- يىلى تۇنجى قېتىم برىتانىيىلىك سودىگەر روبەرت شاۋ ھىندىستاندىن چاي ۋە باشقا مەھسۇلاتلارنى ئېلىپ بىر سودا كارۋىنىنى باشلاپ قەشقەرگە كېلىدۇ. بۇنىڭدىن ئانچە ئۇزاق ئۆتمەي يەنە بۇيۇك برىتانىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ھۆكۈمەت ۋەكىلى جېورجى ھارۋارد لاداخ ئارقىلىق تاغلارنى كېسىپ ئۇتۇپ قەشقەرگە كېلىدۇ. ھەر ئىككى برىتانىيىلىك قەشقەردە ياقۇپ بەگ تەرىپىدىن بىر قانچە ئايلار كۈتۈۋېلىنىدۇ ۋە ئاخىرىدا ياقۇپ بەگ ئۆزىنىڭ بۇيۇك برىتانىيە ئىمپېرىيەسىگە بولغان دوستلۇق ئىستەكلىرىنى ئىپادە قىلىپ ئۇلارنى يولغا سالىدۇ. بۇ كىشىلەر ھىندىستانغا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن «ئىمپېرىيىنىڭ قەھرىمان ئوغلانلىرى» شەرپى بىلەن كاتتا مۇكاپاتلىنىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن قەشقەر ھەققىدە برىتانىيە مەتبۇئاتىدا «ئەڭ ئاخىرقى بايقالغان خەتەرلىك ۋە سىرلىق بىر رايون» دەپ خەۋەرلەر بېرىشكە باشلايدۇ .<br />ئەينى ۋاقىتتا بۇيۇك برىتانىيە يەنە ياقۇپ بەگنىڭ رۇسىيە بىلەنمۇ سوزلىشۋاتقانلىغىدىن خەۋەردار بولۇپ، رۇسىيە 1871- يىلى ئىلى دەريا ۋادىلىرىنىڭ شىمالىنى ئوز ئىشغالىيىتىگە ئالىدۇ. بۇ ۋاقىتتا ياقۇپ بەگ ھاكىمىيىتىنى تىزدىن شەرق ۋە شىمالغا كېڭەيتىپ قۇمۇل ۋە بۈگۈنكى ئۈرۈمچىنى ئوز ھۆكۈمرانلىقىغا ئالىدۇ. 1873- يىلى بۇيۇك برىتانىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ھىندىستاندىكى باش ۋالىسى لورد مايو 350 ئادەمدىن تەركىپ تاپقان دوۇگلاس فورسيتھې رەھبەرلىكىدىكى بىر دىپلوماتىك ۋەكىللەر ئۆمىكىنى قەشقەرگە ئەۋەتىدۇ. بۇ ۋەكىللەر ئاتلىق ئەسكەرلەر، تەرجىمانلار، ھۆكۈمەت ئىش بېجىرگۇچىللىرى، يولباشلىغۇچىلار ۋە مۇلازىمەتچى خادىملاردىن تەشكىل تاپقان ئىدى. بۇ قېتىمقى زور كۆلەملىك دىپلوماتىك زىيارەتتىن كېيىن بۇيۇك برىتانىيە ئىمپېرىيىسى ياقۇپ بەگ ھۆكۈمىتىنى رەسمىي يوسۇندا ئېتىراپ قىلىدۇ ۋە دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىدۇ. ۋە بۇ مۇناسىۋەتلەرنىڭ تەرەققىياتىغا ئۇلىنىپ، بۇيۇك برىتانىيە ھۆكۈمىتى چىڭ ۋە ياقۇپ بەگ ھۆكۈمەتلىرىنىڭ ۋەكىللىرى بىلەن برىتانىيە ھىندىستانى، رۇسىيە ۋە چىڭ ھۆكۈمىتى ئوتتۇرىسىدا بىتەرەپ بولغان بىر مۇستەقىل دۆلەتنىڭ قورۇلۇش ئىمكانىيەتلىرى ھەققىدە سۈلھى باشلايدۇ.بۇيۇك برىتانىيە ئىمپېرىيىسى قەشقەرىيە ئەمىرى ياقۇپ بەگ ھۆكۈمىتىنى رەسمىي يوسۇندا ئېتىراپ قىلىدۇ ۋە دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىدۇ ،ئەمما بۇيۇك برىتانىيىنىڭ ياقۇپ بەگ ھاكىمىيىتىگە بولغان قىزىقىشى ئۇزاققا بارمايدۇ چۈنكى لوندون قەشقەر بىلەن رەسمىي دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورناتقاندىن باشلاپ سانت پېتېرسبۇرگنى قەشقەرىيەنى ئوتتۇرىدىكى بىر مۇستەقىل بىتەرەپ دۆلەت دەپ ئېتىراپ قىلىشى ھەققىدە بىر قانچە قېتىملاپ دىپلوماتىك سۆھبەتلەر ئېلىپ بارغان بولىسىمۇ رۇسىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ تۈركىستاندىكى مەنپىئەتى سەۋەبىدىن رەت قىلىنىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن بۇ ۋاقىتتا چىڭ ھۆكۈمىتى ئىچكى ئۆلكىلىرىدە يۈز بەرگەن تەيپىڭ تيەنگو قوزغىلىڭىنى غەلىبىلىك باستۇرۇپ قەشقەرىيەنى قايتا ئىشغال قىلىش ئۇچۇن جىددىي ھەربىي يۇرۇش تەييارلىقى قىلىۋاتاتتى. مانا بۇ مۇرەككەپ ۋەزىيەتتە «كاتتا ئويۇن» ئىشتىراكچىلىرى ئارىسىدا قەشقەرىيەنى ئېتراپ قىلىپ كەلگەن بۇيۇك برىتانىيە ئىمپېرىيىسى ئوز مەنپەئەتلىرىگە پايدىسىز بۇ ئۆزگىرىشلەردىن ماھىرلىق بىلەن پايدىلىنىدۇ<br /><br />چىڭ ھۆكۈمىتى 1876- يىلى زۇو زوڭتاڭنى 200،00 كىشلىك زور قوشۇن بىلەن بىلەن 40،000 كىشلىك ئەسكىرى بولغان ياقۇبەگنى يوقتۇپ، قەشقەرىيەنى ئىشغال قىلىشقا ئەۋەتىشى بىلەن تەڭلا بۇيۇك برىتانىيە ئىمپېرىيىسى ئەگەر چىڭ ھۆكۈمىتى بۇ رايوننى قايتىدىن ئوز ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا ئالسا رۇسىيىگە قارشى كۈچلۈك بىر قالقان بولالايدىغانلىقنى جەزىم قىلىدۇ ۋە ياقۇپ بەگنى قوللاشتىن تامامەن ۋاز كېچىپ ئەكسىچە قارشىسىغا سىياسەت قوللۇنۇپ زۇو زوڭتاڭغا قورال ۋە ئىقتىسادىي ياردەم بېرىدۇ. روسىيە سودىگەرلىرىمۇ پۇرسەتنى غەنىمەت تۇتۇپ زۇو زوڭتاڭ ئەسكەرلىرىنى ئاشلىق بىلەن تەمىنلەيدۇ .<br /><br />گەرچە زۇو زوڭتاڭنىڭ قەشقەرىيەگە ئېلىپ بارغان ھەربىي ئىستىلاسى ئاستا ۋە ئىقتىسادى چىقىمى ناھايىتى كوپ بولسىمۇ ئەمما مۇۋاپىقىيەتلىك بولىدۇ. زۇو زوڭتاڭ ئۈرۈمچىنى 1876- يىلى 8- ئايدا ئىشغال قىلىدۇ ۋە زور كۆلەمدىكى قانلىق قىرغىنچىلىق ئېلىپ بارىدۇ. ياقۇپ بەگ 1877- يىلى 5-ئاينىڭ 28- كۇنى كورلىدا ۋاپات بولىدۇ ۋە شۇ يىلى 12- ئايدا قەشقەر چىڭ ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن تەسەررۈپ ئاستىغا ئېلىنىدۇ . زۇو زوڭتاڭ 1878- يىلى 1- ئايدا قەشقەرنىڭ ئەڭ جەنۇبىدىكى قەدىمي شەھەرخوتەننى ھاكىمىيەت ئاستىغا ئېلىپ ھەربىي ئىستىلاسىنى تاماملايدۇ.<br /><br />رۇسىيە ئىلى ۋادىسىنى 1881- يىلى چىڭ ھۆكۈمىتىگە قايتۇرۇپ بېرىدۇ. چىڭ ھۆكۈمىتى 1884- يىلى قەشقەر ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رايونلارنىڭ ھەممىسىنى قوشۇلۇپ «شنجاڭ»(يېڭى زېمىن، يېڭى چېگرا) دەپ نام بېرىدۇ ۋە رەسمىي شەكىلدە چىڭ ئىمپېرىيىسىنىڭ بىر ئۆلكىسى قىلىپ بېكىتىدۇ. يەنە شۇنىڭغا قارىماي بۇيۇك برىتانىيە ۋە رۇسىيە ئىمپېرىيىلىرى قەشقەرىيەدە ئوز تەسىر دائىرىسىنى كۆرسىتىشنى يىللارچە داۋام قىلدۇرىدۇ. كېيىنكى يىللاردا برىتانىيىلىك قېدىرىپ تەكشۈرگۈچىلەرنىڭ قەشقەرىيەدە ئېلىپ بارغان ئىش ئىزلىرى تەسۋىرلىنىپ يېزىلغان ئاجايىباتلىرىدىن برىتانىيە خەلقى يىللارچە ھۇزۇر ئالىدۇ بىراق ئەينى ۋاقىتتا شىنجاڭدا ئۇچ ئىمپېرىيە ئوتتۇرىسىدا بولۇپ ئوتكەن ناھايىتى شەپقەتسىز، مۇرەككەپ سىياسىي «كاتتا ئويۇن» نىڭ شاھىدى بولغان قەشقەرىيەنى ياد ئېتىش ئۇچۇن مەڭگۈلۈك ئابىدە قىلىپ قويۇلغان لوندوندىكى قەشقەر كوچىسى شۇ تارىخنىڭ شاھىتى سۈپىتىدە بۈگۈنگىچە ئۈن-تىنسىز ساقلىنىپ كېلىدۇ.<br/><br/></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-5071966839649407693?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-4188730445857301462009-06-24T15:17:00.002+08:002010-06-19T19:47:17.483+08:00<div xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"><div style="DIRECTION: rtl">‹تىل ۋە تەرجىمە› ژورنىلىنىڭ 2009-يللىق 2-سانىدا ئىلان قىلىنغان ‹يەنە ئۇيغۇر ئۇرۇق - تۇغقانچىلىق ئاتالغۇلىرى ھەققىدە›دېگەن ئەسەر ئىچىدىكى نەسەب جەدىۋىلى.<br /><div align="center"><a href="http://img13.imageshack.us/img13/5131/neseb.jpg" target="_blank"><img src="http://img200.imageshack.us/img200/2221/uyghurneseb.jpg" /></a><br /><div align="right"><a href="http://img13.imageshack.us/img13/5131/neseb.jpg" target="_blank">ئەسلى سۈزۈك ھالەتتىكى رەسىمنى بۇ يەردىن كۆرۈڭ.</a><br /></div></div><br /><br /></div><br /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-418873044585730146?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-5103907327335858822009-06-22T20:19:00.001+08:002009-06-22T20:36:45.834+08:00<div xmlns='http://www.w3.org/1999/xhtml'><div style='direction: rtl;'><img height='326' width='267' src='http://img524.imageshack.us/img524/6449/abduqadir.jpg' style='max-width: 800px; float: left; margin-top: 10px; margin-bottom: 10px; margin-right: 10px;'/>ئىسلامىيەت تارىخىدا 18-19- ئەسىرلەر مىسلىسىز پاجىئەلىك دەۋر ھىسابلىنىدۇ. .<br/>چۈنكى بۇ ئەسىرلەردە ئىسلامىيەت دۇنياسىدىكى دۇنياۋى ئىككى چوڭ ئىمپىرىيە بولغان تۇرك ئوسمان ئىمپىرىيىسى بىلەن تۇرك موغۇل ئىمپرىيىسى كۇنسېرى ئاجىزلىشىپ قەدەممۇ قەدەم ھالاكەتكەن يۇزلەنگەن ھەم ئاخىرقى ھىسابتا يوقىتىلغان. ماۋەرائۇننەھر ۋادىسىدىكى، ئافغانىستان ۋە ئىران ئىگىزلىكىدىكى ئۇششاق ئىسلام خانلىقلىرىنىڭ ھالىمۇ ئوخشاش قىسمەتكە مۇپتىلا بولغان. بۇ ئەسىرلەردە يەنە ئىسلامىيەتنىڭ ئىچكى قىسمىدا ئۇزاقتىن بېرى يامراپ كېلىۋاتقان ھەر قايسى مەزھەپلەرنىڭ بىدئەت قاراشلىرى ۋە چاكىنا تەشەببۇسلىرى كەڭ مۇسۇلمانلارنىڭ ئەقىدە - ئېتىقادلىرىنى ئىزىدىن چىقىرىۋەتكەن. بولۇپمۇ، سوپى- ئىشانلار گورۇھى بارلىق ئىسلام ھوكۇمرانلىرىنىڭ سەلتەنەتىگە سالجىدەك چاپلىشىۋېلىپ ئۇلارنىڭ رېئال دۇنيا ھەققىدىكى جەڭگىۋار قاراشلىرىنى چىرىتىپ، ئۇلارنىڭ ئىجتىمائى ھايات سەھنىسىدىن بەخت ئىزدەش غايىلىرىنى سىرلىق خىيالى تۇيغۇلىرىدىن قانائەت ئىزدەيدىغان ئەھمىيەتسىز ئۇرۇنۇشلارغا بۇرىۋەتكەن.مۇسۇلمانلار جامائىتىنى بولسا ئىزدىنىش- كۇرەش جاسارىتى كەمچىل، مەرىپەت روھى سۇس، ئەقىل كۇچى زەئىپ، ئىمانى مۇجمەل، ئەخلاق ساپاسى توۋەن ئاڭقاۋ جامائەتكە ئايلاندۇرۇپ، خار- زارلىق كوچىسىدا قېقىلىپ سوقۇلۇپ ياشاشنى ھار ئالمايدىغان ھورۇن، چېچىلاڭغۇ، بوشاڭ، قاشاڭ ئىللەتلەرنىڭ پاتقىقىغا پاتۇرۇۋەتكەن. دىمەك، ئىسلامى ھاكىمىيەتلەرنىڭ زەئىپلىشىشى، مۇسۇلمانلارنىڭ چۇشكۇنلىشىشى ئېغىر تارىخى يۇزلىنىش بولۇپ قالغان مۇشۇ دەۋرلەردە دەل بۇنىڭ ئەكسىچە ياۋروپا ئەللىرى كۇنسىرى ئويغىنىپ، كۇچىيىپ بارماقتا ئىدى. ئۇلارنىڭ مەرىپەت روھى مىسلى كورۇلمىگەن دەرىجىدە ئويغىنىپ ھەر جەھەتتىن قۇدرەت تېپىۋاتاتتى. ئۇلارنىڭ توپ- زەمبىرەك بېكىتكەن يەلكەنلىك كېمىلىرى دېڭىز - ئوكيانلارنى تىنىمسىز كېزىپ، زامانىۋى قوشۇنلىرى سەلدەك يامراپ يېڭىدىن- يېڭى مۇستەملىكە زىمىنلارنى ئىزدىمەكتە ئىدى. بولۇپمۇ، قارا نىيىتى ئۇرغۇپ تۇرغان بىرىتانىيە ئىمپىرىيىسى بىلەن چارۇسىيە ئىمپىرىيىسىنىڭ بەس- بەس بىلەن زىمىن كېڭەيتىشى نەتىجىسىدە ئىسلامىيەت دۇنياسى شىمالى ئافرىقا، ھىندىستان چوڭ قۇرۇقلۇقى ۋە تۇران تۇزلەڭلىكىدە كەينى- كەينىدىن پاجىئەلىك قىسمەتكە تۇچار بولۇپ، قۇللۇق كىشەنلىرى بىلەن چەمبەرچاس باغلىنىپ، ئوزىنىڭ تارىخى دۇشمەنلىرىنىڭ ھوكۇمرانلىقىنى چەكسىز ھەسرەت ئىچىدە قۇبۇل قىلىشقا مەجبۇر بولماقتا ئىدى. مانا مۇشۇنداق ئېغىر تارىخى كۇلپەت ئىسلامىيەت دۇنياسىنىڭ دىنىي شان- شوھرىتىنى، مىللى ئەرك- ھوقۇقىنى ۋە مەرىپەتچىلىك روھىنى ئەسلىگە كەلتۇرۇش ئۇچۇن پىداكارلىق كورسىتەلەيدىغان شىر يۇرەك مىللى داھىيلار بىلەن ئوت يۇرەك مۇتەپەككۇرلارنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىپ كۇلپەتتىن قۇتۇلۇشنىڭ يوللىرى ئۇستىدە ئىزدىنىشى ۋە تەپەككۇر يۇرگۇزۇشىنى تەقەززا قىلدى. زادى قانداق قىلغاندا قۇللۇق كىشەنلىرىنى ئۇزۇپ تاشلاپ، ئەقىدىنى ساپلاشتۇرۇپ، مىللى ئاڭنى ئويغىتىپ، مەرىپەت روھىنى تىكلىگىلى، خارلىق، ئىتتىپاقسىزلىق، بوشاڭلىق، قاشاڭلىق، خۇراپاتلىق ئىللەتلىرىگە خاتىمە بېرىپ ئۇيۇشقىلى، كۇچەيگىلى، زورايغىلى بولىدۇ؟ مانا بۇ ئىسلامىىيەت دۇنياسىدىكى دىنى مۇتەپەككۇرلار بىلەن مىللى داھىيلار پىداكارلىق بىلەن ئىزدىنىدىغان، ئويلىنىدىغان جىددى تېما ئىدى. ئۇلۇغ مەنىۋى يېتەكچى، دىن ۋە مىللەتنىڭ پىداكارى، ھازىرقى زامان مەدەنىيەت تارىخىمىزنىڭ شانلىق ئىپتىخارى، ئۇيغۇر يېڭى مائارىپىنىڭ ئاساس سالغۇچىسى، ئوت يۇرەك ۋەتەنپەرۋەر، مەرىپەتپەرۋەر، ھورىيەتپەرۋەر دىنى ئالىم ئابدۇقادىر داموللام 20- ئەسىرنىڭ بېشىدا خەلقىمىز ئارىسىدىن چىققان ئەنە شۇنداق ئوي- ئارزۇدىكى گىگانت زات ئىدى. ئابدۇقادىر داموللام بىلەن زامانداش مەشھۇر ئالىم، ئاتاقلىق شائىر، داڭلىق تىۋىپ ھۇسەيىنخان ئەكبەر تەجەللى ھەزرەتلىرى (1856- 1925)نىڭ تىلى بىلەن ئېيتقاندا ئابدۇقادىر داموللام نازۇكلۇقتا روھقا، ئىرادىسىنىڭ مۇستەھكەملىكىدە تاغقا، ئىلىمنىڭ موللۇقىدا دېڭىزغا ئوخشايتتى&lt; &lt;&lt;تەجەللى شېئىرلىرىدىن&gt;&gt;- مىللەتلەر نەشىرياتى، 2000- يىلى، 104- بەت&gt;. ئابدۇقادىر داموللامنىڭ تولۇق ئىسمى داموللا ئابدۇقادىر ئىبنى ئابدۇلۋارىس، تەخەللۇسى &lt;&lt;غازى&gt;&gt;ئىدى. &lt;&lt;قەشقەرى&gt;&gt;دىگەن تەخەللۇسنى قوشۇپ ئاتىغۇچىلارمۇ بار. ئابدۇقادىر داموللام 1862- يىلى قەشقەر ئاتۇشنىڭ مەشھەدكە تۇتاش باغئېرىق كەنتىدە دۇنياغا كەلگەن&lt; تەتقىقاتچى ئابدۇرېھىم سابىت ئەپەندى &lt;&lt;ئابدۇقادىر داموللام ۋە &lt;مىفتاھۇل ئەدەب&gt; &gt;&gt;ناملىق ماقالىسىدە ئابدۇقادىر داموللامنىڭ ئوغلى ئابدۇلئەزىز مەخسۇمنىڭ بەرگەن مەلۇماتى بويىچە ئابدۇقادىر داموللامنى ھىجىرىيە 1278- يىلى(مىلادىيە 1854-1855-يىللىرى) تۇغۇلغان دەپ يازغان. ئابدۇقادىر داموللامنىڭ 1985- يىلى سەئۇدى ئەرەبىستاندا قايتا بېسىلغان &lt;&lt;تەجۋىد تۇركىي&gt;&gt;ناملىق كىتابىنىڭ ئاخىرىدا مىلادىيە 1881- يىلى تۇغۇلغان دەپ كورسىتىلگەن. مەن ئاپتونۇم رايونىمىزدا نەشىر قىلىنغان كىتاب- ژۇرناللاردا ۋە كىتاب- ماتىرىياللاردا بىردەك ئېلىنىپ ئومۇملىشىپ قالغىنى بويىچە يەنىلا 1862- يىلى تۇغۇلغان دەپ ئېلىشنى مۇۋاپىق تاپتىم. بۇ ھەقتىكى تەتقىقات چوڭقۇرلىشىپ، ئېنىق پاكىت بىلەن مۇقىملاشقۇچە 1862- يىلى تۇغۇلغان دەپ ئېلىۋېرىشنى توغرا دەپ قارايمەن. مۇشۇ بويىچە بولغاندا، ئابدۇقادىر داموللام 62- يېشىداۋاپات بولغان بولىدۇ.&gt;. ئابدۇقادىر دامۇللا ئۆلتۈرۈلگەن پاجىئەلىك كىچەقۇغۇن پىششىقى كۇنلىرىنىڭ بىرى دامۇللىنىڭ بالا چاقىلىرى ئاتۇشقا خامان ئىلىشقا كەتكەن بۇلۇپ ئۇيدە پەقەت شاگىرتى باقى ئاخۇنلا قالغان ئىدى . دامۇللا كەشنى كىتاپ ئۇقۇش بىلەن ئۇتكۇزگەندىن كىيىن باقى ئاخۇنغا رۇخسەت بەردى ۋە ياندىكى ياتاخ ئۇيگە كىرىپ بەخىرىمان ئۇخلاپ قالدى باقى ئاخۇنمۇ ياتاق ئۇيگە كىرىپ ئۇخلاپ قالدى دامۇللىنىڭ دەرۋازىسى تاقالغىچە بۇلغان ئارلىقتا قانداقتۇر بىر قارا سايە ئاتخانىغا كىرىپ مۇكۇنىۋالغان ئىدى . بۇنى دەمۇللىمۇ باقى ئاخۇنمۇ تۇيمىغان ئىدى دامۇللىنىڭ ھەر كىچە تاھەرەت سۇندۇرۇشقا چىقىدىغىنىنى بىلىدىغان بۇ قارا سايە دامۇللىنىڭ تاھارەتكە چىقىشىنى سەۋېرچانلىق بىلەن كۇتمەكتە ئىدى يىرىم كىچىدىن ئۇتكەندە دامۇللا يۇتەل ۋە ئاياغ تىۋېشى بىلەن مىھمانخانا ئۇيدىن چىقىپ ئارا ئىشىكنى ئىچىپ ھاجەتخانىغا كىرىپ كەتتى قارا سايە مۇشۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ غىپپىدە قىلىپ ئاتخانىدىن ھۇيلىغا ئاندىن مىھمانخاغا دەھلىزىگە كىرىپ مۇكۇندى بۇ ئىشلاردىن پۇتۇنلەي خەۋەرسىز قالغان دامۇللا تەرەتتىن بىكار بۇلۇپ ئارا ئىشىكنى تاقىدىدە ئۇيگە ئاياغ تاشلىدى ھاۋا بەك ئىسسىق بۇلغاشقا دامۇللا ئۇزۇن نىپىز كۇينەكتىن باشقا نەرسە كىيمىگەن ئىدى . دامۇللا دەھلىز ئىشىكتىن كىرىپ مىھمانخانىغا ئاياغ تاشلىماقچى بۇلغاندا &lt; چىم &gt;&gt; قىلغان بىر يىقىمسىز سىزىم دامۇللىنى قاتتىق ئەندىكتۇرۋەتتى ئۇيقۇ ئارلاش ئۇيقۇسىز ھالەتتە كىرۋاتقان دامۇللا ئەمدىكىنە ئۇيقۇدىن ئۇيغانغاندەك بىقىنىنى تۇتىشىغا قارا سايە پىچاقنى تارتىۋالدى دامۇللىنىڭ قۇللىرى ئۇزىنىڭ ئىسسىق قىنىغا مىلەنگەن ئىدى ئۇزىگە پىچاق سىلىنغىنىنى بىلگەن دامۇللا قارشىدا تۇرغان قاتىلغان &lt;&lt; ئىپلاس &gt;&gt; دىگىنىچە ئىتىلدى بىراق كۇزلىرىگە قان تۇلغان قاتىل تەمتىرەش يەكى قىچىش تۇگۇل ئەكىسچە غالجىرلىق بىلەن دامۇللىغا ياندى دامۇللا قاتىلغا قارغاندا كۇپ سىمىز ۋە دۇغۇلاق كىشى بۇلسىمۇ لىكىن قاتىن دامۇللىغا قارغاندا كۇپ كۇشتۇڭگۇر ۋە ياش ئىدى ئۇنىڭ ئۇستىگە قانداقتۇر بىر رۇھ ئۇنى تىخىمۇ ئەسەبىلەشتۇرۋەتكەن ئىدى دامۇللا دۇشمىنىنى ھەر قانچە بىسىشقا جۇرئەت قىلغان بۇلسىمۇ لىكىن قان جىق چىقىپ كەتكەچكە قاتتىق ھاسىراپ كەتكەن ئىدى بۇ پۇرسەتتىن پايدىلانغان قاتىل دامۇللىنىڭ قۇرسىقىغا يەنە بىر پىچاق تىقىپ ئۇنىڭ قۇرسىقىنى يىرىۋەتتى دامۇللا گۇپ قىلىپ يىقىلدى دە ھۇشىدىن كەتتى ئارلىقتا بىر قانچە قىتىم &lt;&lt; باقى ئاخۇن &gt;&gt; دەپ ھالسىز تۇۋلىغان بۇلسىمۇ لىكىن قاتتىق ئۇخلاپ كەتكەن باقى ئاخۇن ھىچنىمىنى تۇيمىغان ئىدى . دامۇللىنىڭ ھالسىزلانغانلىقىنى كۇرگەن قاتىل مۇرادىغا يەتكەندەك بۇلۇپ كەلگەن يۇلىچە بەدەر تىكىۋەتتى . دامۇللا غەرىق قان ئىچىدە ياتاتتى ئارلاپ ئارلاپ بۇش ئاۋازدا ئىڭرايتى ۋە خارقىرايتى بىراق بۇ تۇن كىچىدە قىرىشقاندەك دامۇللىنىڭ ھالىغا يەتكۇدەك ھىچ ئىنسان چىقمىغان ئىدى پەقەت تاڭغا يىقىن ئۇگزىگە تەرەتكە چىققان ھەقەمسايىسى بۇ خارقىرغان ئاۋازنى ئاڭلىدىدە دەررۇ باقى ئاخۇننى تۇۋلاپ ئۇيغاتتى باقى ئاخۇن دامۇللىنىڭ قىشىغا كىرگەندە بۇ مۇبارەك زات ئاللا قاچاق جان ئۇزگەن ئىدى بۇ دەھشەتلىك پاجىئەدىن خەۋەر تاپقان قۇلۇم - قاشنىلار دەررۇ شەھەرلىك جىساغا ( ساقچى ) ئىدارىسىگە چىپىشتى شەھەر بايلىرىدىن ئۇمەر بەگە بىلەن زۇنۇن ئاخۇن پاششاپ قاتارلىق شەھەر قۇغداش خادىملىرى ھە - ھۇ دىگۇچىلا دامۇللىنىڭ ئۇيىگە يىتىپ كىلىشتى ھەمدە دەررۇ ئەھۋالنى ئىگەللەشكە كىرىشتى ئۇينى تەكشۇرۋاتقاندا ھۇيلىدىن بىر تۇمۇر قىشقۇچ تىپىلدى &lt;&lt; ئۇغۇرنىڭ ئەزرائىلى &gt;&gt; دەپ نام چىقارغان زۇنۇن پاششاپ قىسقۇچنى ئالغان پىتى ئۇدۇل تۇمۇرچىلەرنىڭ يىنىغا يۇگۇردى سۇرۇشتۇرۇش ئارقىلىق قىسقۇچنىڭ شەھەردىكى مەلۇم تۇمۇرچىنىڭ قىسقۇچى ئىكەنلىكى ئۇنى تۇنۇگۇن كۇندۇزدە ئەھمەت مەزىننىڭ ئارىيەتكە ئىلىپ چىقىپ كەتكەنلىكى مەلۇم بۇلدى . زۇنۇن پاششاپ قۇل ئاستىدىكى مىرشاپ جاكارچىلارنى ئىلىپ ئەھمەت مەزىنىنىڭ ئۇيىگە باستۇرۇپ كىرىپ ئۇنى كىيىم ۋە بەدىنىدىكى قان داغلىرىنى يۇيىۋاتقان يىرىدىن تاپتى پۇت قۇللىرىغا كىشەن سىلىپ بەگلىك ئۇرۇن بۇلغان دىڭىزىيا تۇرمىسىگە سۇلىدى ئۇمەر بەگ سۇراق جەريانىدا ئۇنى ئىقرار قىلغۇزدى ئۇمەربەگە ئەھمەت مەزىننىڭ ئىقرارىدىن قاتتىق چۇچۇپ كەتتى چۇنكى پەردە ئارقىسىدا تۇرۇپ ئەھمەت مەزىنگە يۇل كۇرسەتكەنلەر ئادەتتىكى ئادەم ياكى كىچىك بىر ئۇرۇن ئەمەس ئىدى ئۇمەر بەگە بىلەن زۇنۇن پاششاپلار ئۇندىمەيلا ئۇدۇل شەھەرنى ئۇز چاڭگىلىدا تۇتۇپ تۇرۋاتقان &lt;&lt; كاتتا كىشىنىڭ &gt;&gt; يىنىغا باردى ئەھمەت مەزىننىڭ ئىقرارىنى بىر بىرلەر بايان قىلدى ئۇمەر بەگ بۇ ھادىسىگە چىتىشلىق &lt;&lt; ئۇلۇغلار &gt;&gt; نىڭ ئۇچۇقتى - ئۇچۇق ئىتمىغان بۇلسىمۇ لىكىن &lt;&lt; كاتتا كىشى &gt;&gt; نىڭ چىرايى سارغىيىپ دىمى ئىچىگە چۇشۇپ كەتتى بۇ سىر ئاشكارلانسا شەھەردە قانداق كۇڭۇلسىزلىكلەرنىڭ چىقىشى ئۇنىڭغا بەش قۇلدەك ئايان ئىدى شۇڭا ئۇ دەررۇ ئەقلىنى جۇرۇپ چۇچەكتەك ئىككى كۇمۇش يامبۇنى بەگە بىلەن پاششاپنىڭ ئالدىغا قۇيدى پەۋقۇلادە چىگىش ھەم خەتەرلىك دىلۇدىن گاڭگىراپ قالغان ئۇمەر باي بىلەن زۇنۇن پاششاپنى شەھەر كاتتىسىنىڭ بۇ سۇۋغىسى تىخىمۇ چىڭ ئىسكەنجىگە ئالدى سۇۋغىدىن كىيىن قۇيۇلغان شەرىتلەرگە بۇ ئىككى كىشىنىڭ ماقۇل كەلمەسلىكى تىخىمۇ مۇمكىن ئەمەس ئىدى . ئەھمەت مەزىننىڭ ئۇزىگىمۇ بارلىق جىنايەتلەردىن تىنىش كىرەكلىكى شۇندىلا ئۇنىڭ ئۇلۇمدىن خالاس بۇلىدىغانلىقى جىكىلەندى شۇنىڭ بىلەن بۇ ئىش يۇشۇرۇن بىر سىرغا ئايلاندى ئەھمەت مەزىن ھۇكۇمەت تەرەپنىڭ سۇراقلىرىدا دامۇللىنى ئۇلتۇرگەنلىكىنى ئىقرار قىلغان بۇلسىمۇ لىكىن بۇ ئىشنى پىلانغۇچىلار بۇيرۇق بەرگۇچىلەر ھەققىدە ھىچنىمىنى ئاشكارلىمىدى ئەكىسچە دامۇللىغا بىر مۇنچە بەتناملارنى چاپلاپ ئۇنى دامۇللىنى ئۇلتۇرۇشنىڭ سەۋەبى قىلىپ كۇرسەتتى دەل مۇشۇ مەزگىللەردە دامۇللىنىڭ چۇڭ ئۇغلى ئابدۇلئەزىز مەخسۇم ھىندىستاندا ئۇقۇشتا ئىدى دادىسىنىڭ ئۇلۇمى تۇغرىسىدىكى شۇم خەۋەر ئۇنى ئۇقۇشتىن يىرىم يۇلدا تۇختۇتۇپ يۇرتىغا قايتىپ كىلىشكە مەجبۇر قىلغان ئىدى ئابدۇلئەزىزى مەخسۇم دادىسىنىڭ ھەقىقى قاتىلنى تىپىپ جازالاشنى ھۇكۇمەت تەرەپتىن قاتتىق تەلەپ قىلغان بۇلسىمۇ لىكىن ئەھمەت مەزىننىڭ تەرسالىقى بىلەن بۇ دەۋا ھەل بۇلماي ئۇزۇنغا سۇزۇلۇپ كەتتى بۇ دەۋادىن زىرىككەن ھۇكۇمەت ئاقىۋەتتە ئەھمەت مەزىننى تۇمۇر قەپەزگە سۇلاپ ئۇرۇمچىگە ئىبەرتىپ بەردى ئابدۇلئەزىز مەخسۇم ئۇرۇمچىگە كىلىپ ئەرىز سۇندى ھۇكۇمەت تەرەپ ئەھمەت مەزىننى ئىتىپ بىرىش قارارىغا كەلگەن بۇلسىمۇ لىكىن ئابدۇلئەزىز مەخسۇم ھەقىقى قاتىللارنى تىپىپ جازالاپ بىرىشتەك ھەققانىي تەلەپتە چىڭ تۇردى مەزىن ئاخىرى ھەممىنى ئىقرار قىلغان بۇلسىمۇ لىكىن قەشقەر كاتتىلىلىرى سۇڭگۇتىۋەتكەن سۇغا - سالامدىن تىلى تۇتۇلغان ئۇرۇمچىدىكى ئەمەلدارلارمۇ بۇ سىرنى ئاشكارا قىلىشنى خالىمىدى . قەشقەر كاتتىلىرىنىڭ تەلىپى ۋە ۋەدىسى بۇيچە ئەھمەت مەزىن سۇلاقتىن بۇشىتىلىپ قۇيۇپ بىرىلدى بۇ &lt;&lt; غالىپ &gt;&gt; قاتىل ئۇرۇمچى كۇچىلىرىدا بىر مەزگىل لاغايلاپ يۇرگەن بۇلسىمۇ لىكىن بۇ ئىشتىن خەۋىرى بارلىكى كىشلەرنىڭ تىل - ئاھانەت دەشناملىرىدىن بىر مىنۇتمۇ ئارام تۇپالماي ياقا يۇرتلارغا قىچىپ بىرىپ جان باقتى رۇھى جەھەتتىن قاتتىق زەربە يىگەن مەزىن ئاقىۋەتتە ئىلىشىپ قىلىپ شۇ دەرىجىگە يەتتىكى ھەتتا ئۇز گۇشىنى ئۇزى يىيىشكە باشلىدى نەتىجىدە ئەنە شۇ ساراڭلىقتا بىر مەزگىلدىن كىيىن بۇ مۇناپىق ئۆلدى . ئابدۇقادىر داموللا قەستكە ئۇچرىغان كۈنى كېچىسى ئەپسۇسلىنارلىق بىر ئىش يۈز بېرىدۇ، يەنى ئۇنىڭ خىزمەتچىسى شۇنداقلا سادىق مۇھاپىزەتچىسى باقى ئاخۇن ئۇخلاپ قالىدۇ. بەلكىم بۇمۇ بىر تەقدىر بولسا كېرەك. ئۇنداقتا، باقى ئاخۇن قانداق ئادەم؟ باقى ئاخۇن( يەنى كېيىنكى كۈنلەردىكى باقى داموللام) ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭ شايار ناھىيسى مازار غوجام يېزىسىدىن.مەنمۇ ھەم شۇ يۇرتتىن ،ھەمدە بۇ زاتنىڭ قوشنىسى بولغاچقا، "ئابدۇقادىر داموللا پاجىەسى" توغرۇلۇق ۋە ئۆزى توغرۇلۇق ئۆز ئاغزىدىن نۇرغۇنلىغان مۇھىم ئۇچۇرلارنى ئاڭلىغان ئىدىم. باقى ئاخۇن كىچىكىدە ئىلىم ئىزدەپ قەشقەر خانلىق مەدرىسىسىگە بارغان. ئۇ يەردە ئۇ ئابدۇقادىر داموللامنىڭ بىۋاستە باشپاناھلىقى ۋە تەربىيسى ئاستىدا چوڭ بولغان. داموللامنىڭ يېنىدىن بىردەممۇ ئايرىلمىغان.ئۇ كېيىن ئەسلەپ دەيدۇ:"داموللامنىڭ يېنىدا تۇرغان ۋاقتىمنى جەننەتتە تۇرغان ۋاقتىم دېسەم بولىدۇ،بالام. ئۇنىڭدەك ئادەمدىن مىڭ يىلدا بىرى چىقىدۇ. خۇدانىڭ نەزىرى چۈشكەن ئۇلۇغ ئادەملەر قەستكە يېقىن، پىتنىگە يېقىن. ئىسىت، شۇ كۈنى نېمىشقىمۇ ئۇخلاپ قالغان بولغىيدىم. ئىست داموللام، ئىست. شۇ كۈندىن بېرى قېنىپ بىر كەچ ئۇخلاپ باققىنىمنى بىلمەيمەن. لېكىن بۇنىڭ نېمىگە پايدىسى؟ ئىست،ئىست..." بۇ ئادەم پاجىئەدىن كېيىن يۇرتقا قايتىپ كېلىپ ، مەھەللە ئىمامى، يۇرت قازىسى بولۇپ ئىشلىگەن. ئاتاقلىق جامائەت ئەربابى ۋە دىنىي ئالىم بولۇپ، " باقى ئاخۇن داموللام" نامى بىلەن مەشھۇر بولغان. ئابدۇقادىر داموللامنىڭ مەشھۇر 3 ئەسىرى توغرىسىدا 1923- يىلى قەشقەردە سۇيىقەست بىلەن قەتل قىلىنغان مەرىپەتپەرۋەر، ئىسلاھاتچى ئالىم مەرھۇم ئابدۇقادىر داموللامنىڭ يېقىنقى زامان ئۇيغۇر تارىخىدا تۇنجى قېتىم ئۇيغۇر تىلىدا يازغان مەشھۇر 3 مۇھىم دىنى كىتابىنى قايتا نەشرگە تەييارلاش مۇناسىۋىتى بىلەن سەئۇدى ئەرەبىستانىدا ئۆتكەن ئۆلىمالارنىڭ ئابدۇقادىر داموللام ھەققىدە ئېيتقانلىرىنى بايان قىلىمىز. 1985- يىلى سەئۇدى ئەرەبىستانىدا داموللامنىڭ "تەجۋىد تۈركى" يەنى( قۇرئان ئوقۇشنىڭ ئۇيغۇر تىلىدىكى قائىدىسى)، "ئەقائىد زۆرۈرى" يەنى( مۇھىم ئەقىدىلەر) ۋە "ئىبادەت ئىسلامىيە" يەنى( ئىسلام ئىبادەتلىرى) ناملىق شانلىق 3 مەشھۇر ئەسىرى سەئۇدى ئەرەبىستانىدىكى ئۇيغۇر ياردەمسۆيەرلىرى تەرىپىدىن ئىككىنچى قېتىم نەشر قىلىنغان ئىكەن مەرھۇم ئابدۇقادىر داموللام قەشقەر خانلىق مەدرىسىدە ئوقۇغان مۇھەممەد ئەمىن ئىسلامى مەرھۇم ئابدۇقادىر داموللام ھەققىدە مۇنداق دەپ يازىدۇ: " مەرھۇم ئابدۇقادىر داموللامنىڭ ئەسەرلىرى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى ئۈچۈن ئىنتايىن چوڭ پايدىلىق بولغان ئىدى. نۆۋەتتە مەرھۇمنىڭ "تەجۋىد تۈركى"، "ئەقائىد زۆرۈرى" ۋە " ئىبادەت ئىسلامىيە"ناملىق مەشھۇر 3 ئەسىرىنى ئىككىنچى قېتىم نەشرگە تەييارلاش مۇناسىۋىتى بىلەن مەرھۇم ئابدۇقادىر داموللامنىڭ قىسقىچە تەرجىمھالىنى سۆزلەيمىز. مەرھۇم ئابدۇقادىر داموللام تەخمىنەن 1881- مىلادىيە يىللىرى قەشقەر ۋىلايىتى ئۈستۈن ئاتۇش شەھىرىنىڭ مەشھەد مەھەللىسىدە دۇنياغا كەلگەن بولۇپ، ئىپتىدائىي بىلىملىرىنى ئاتۇش شەھىرىدە ئالغاندىن كېيىن، قەشقەر خانلىق مەدرىسىگە كېلىپ ئوقۇغان. كېيىنچە، بۇخاراغا بېرىپ ئەرەب ۋە پارىس تىللىرىنى ۋە بۇ ئىككى تىلنىڭ ئەدەبىياتلىرىنى تولۇق ئىگىلىگەندىن كېيىن، قەشقەرگە قايتىدۇ. مەلۇمكى، قەشقەر تەۋەسىدە مەدرىسلەردىكى ئوقۇتۇش ئۇسۇللىرى ئىنتايىن قالاق ۋە بەكمۇ كونىچە ئىدى. مەدرىسە تالىبلىرى كۆپ قىينىلاتتى. دەرسلىكلەر ئوقۇغۇچىلارنىڭ سەۋىيىسىگە لايىق شەكىلدە تەييارلانمىغانلىقى، بۇ مەدرىسلەردە ئوقۇغۇچىلاردىن ئىمتىھان ئېلىش دېگەن نەرسىنىڭ يوقلۇقى ۋە ئورتاقلاشقان بىرەر ئوقۇتۇش سىستېمىسىنىڭ بولمىغانلىقى سەۋەبلىك مەدرىسە تالىبلىرىنىڭ كۆپ قىسمى يېرىم يولدا ياكى ئوتتۇرا يولدا مەدرىستىن ئايرىلىپ قالاتتى. مەدرىستىن ئايرىلىپ قالغان شۇ كىشىلەر قورسىقىدا ھېچ نەرسە بولمىسىمۇ، ۋەتەننىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا ئالىم - ئۆلىما دەپ ئاتىلاتتى. ئەمما مەدرىسىنى چىداپ ئاخىرىغىچە داۋام قىلدۇرغانلار ئىنتايىن ئاز كىشىلەر ئىدى. جۈمە ۋە ھېيت نامازلىرىنىڭ قۇتبىلىرىنى ئەرەبچە ئوقۇش قائىدىسى ئومۇملاشقانلىقتىن، ئىماملارنىڭ سۆزلىگەنلىرىدىن خەلق قىلچە پايدا ئالالمايتتى. ئەمما مەدرىسە تالىبلىرىغا كەلسەك، ئۇلار ئۆزلىرىمۇ مەنىسىنى بىلمەيدىغان ئەرەبچە - پارسچە ئارىلاش گرامماتىكا كىتابىنى چۈشەنمەستىن يادلايتتى. تالىپلار دەردلىرىنى: " زەنجانى كىتاب كۈندۈزىمىزنى كېچە قىلدى،" "باشلىغاندا ئالتە ئىدۇق، يەتتىمىزنى گاچا قىلدى،" دېگەن قەسىدىلەر بىلەن ئىزھار قىلىشقا تىرىشاتتى. مەرھۇم ئابدۇقادىر داموللام مائارىپ ئىسلاھاتى ئېلىپ بارغان مەرھۇم ئابدۇقادىر داموللام بۇ ئەھۋاللاردىن قاتتىق ئېچىنىدۇ ۋە خۇراپاتلىقتىن قۇتۇلۇپ، يېڭىچە دىنى ھەم پەننىي ئوقۇتۇش ئۇسۇلىنى يولغا قويىدۇ. مەدرىسىلەرگە ئوقۇغۇچىلارنىڭ سەۋىيىسىگە لايىق ھالدا ئۇيغۇر تىلىدا مەخسۇس دەرسلىك كىتابلارنى ھازىرلايدۇ. بالىلاردىن ئىمتىھان ئېلىش، ئۇلارنى تەنھەرىكەت ئوينىتىش ۋە ماقال يازدۇرۇش ئىشلىرىنى ئېلىپ بارىدۇ. مەرھۇم داموللامنىڭ بۇ يېڭىلىقپەرۋەرلىكى ۋە ئېلىپ بارغان ئىسلاھاتلىرى شۇ ۋاقىتتىكى زالىم ھاكىمىيەت بىلەن خەلقنى ئالداپ جان باقىدىغان موللىلارغا قەتئىي ياقمايدۇ. چۈنكى داموللام خەلقنىڭ كۆزىنى ئېچىشقا تىرىشىۋاتاتتى. شۇ سەۋەبتىن ئۇلار مەرھۇم داموللامنى بۇ ھەرىكىتىدىن توختىتىش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان چارىلىرى كارغا كەلمىگەندىن كېيىن. ھەلىم مۇئەززىن دېگەن ئادەمگە پۇل بېرىپ، شۇ ئادەمنىڭ قولى بىلەن داموللامنى شېھىد قىلىپ بىراقلا قۇتۇلىدۇ. مۇھەممەد ئەمىن ئىسلامىي يەنە مۇنداق دەيدۇ: " ئابدۇقادىر داموللام شېھىد قىلىنغاندىن كېيىن، ۋەتەن ئىچى ۋە سىرتىدا ئەرەبچە، پارسچە ۋە تۈركچە يېزىلغان مەرسىيەلەرنى توپلىساق چوڭ بىر كىتاب بولىدۇ". مۇھەممەد قاسىم ھاجىم ئابدۇقادىر داموللام توغرىلىق توختىلىپ مۇنداق دېدى:"ئابدۇقادىر داموللام بىزنىڭ ۋەتەندە ئەڭ ئاۋۋال خەلقىنى ئويغىتىش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلغان ئادەم. بۇ ئادەمنىڭ خىزمىتى بىزنىڭ پۈتۈن لىدېرلىرىمىزنىڭ خىزمەتلىرىدىن ئەلۋەتتە كاتتا بولغان. بۇ ئادەمنىڭ مەقسىتىنى بىلىپ قالغان قانخورلار بىزنىڭ ساتقۇن بايلىرىمىزنىڭ ئارىلىشىشى بىلەن پۇل خەجلەش ئارقىلىق سۇيىقەست يولى بىلەن بۇ ئادەمنى قەتلى قىلغان". مۇھەممەد ئەمىن ئىسلامىي مەرھۇم ئابدۇقادىر داموللامنىڭ مەزكۇر ئەسىرى توغرىلىق توختىلىپ مۇنداق دەپ يازىدۇ:" مەرھۇم داموللام "تەجۋىد تۈركى"ناملىق ئەسىرىنى تۇنجى قېتىم 1912- يىلى تاتارىستاننىڭ قازان شەھىرىدە نەشر قىلدۇرغان ئىكەن. قالغان ئىككى ئەسىرىنىمۇ شۇ ۋاقىتتا نەشر قىلغان بولۇشى ئېھتىمال دەپ پەرەز قىلىنىدۇ. ۋەتەندە تارىختىن بىرى ئۆتكەن ئۆلىما - ئالىملار ئۆزىمىزنىڭ ئۇيغۇر تىلىدا كىتاب يازمىغان بۇ ئۈچ ئەسەرنىڭ شۇنچىلىك ئەھمىيەتلىك ئىكەنلىكى شۇ يەردىكى، ۋەتەندە تارىختىن بىرى ئۆتكەن ئۆلىما - ئالىملار كىتاب يازسا ئەرەبچە ياكى پارسچە يېزىپ قالدۇرغان.ئەمما ئۆزىمىزنىڭ ئۇيغۇر تىلىدا كىتاب يازمىغان ئىكەن. بۇ ھەقىقەتەن ئەپسۇسلىنارلىق ئىش ئىدى. چۈنكى ئەرەبچە ۋە پارسچە كىتابلارنى مەدرىسە كۆرگەنلەر ئوقۇيالايدۇ. ئەمما ئاۋام خەلققە پايدىسى يوق. مەرھۇم ئابدۇقادىر داموللامنىڭ مەزكۇر 3 ئەسىرى ئۆز تىلىمىزدا بولغانلىقى ئۈچۈن ھەر قانداق كىشىنىڭ ئوقۇپ پايدىلىنىشى ئۈچۈن ناھايىتى ئاممىباب ئەسەرلەر بولغانلىقتىن، شىنجاڭدا بۇ ئەسەرنىڭ شۆھرىتى چوڭ بولغان. چۈنكى بۇ ئۈچ مەشھۇر ئەسەرنىڭ بىرى بولغان"تەجۋىد تۈركى" ئاۋام خەلققە قۇرئاننى توغرا ئوقۇش ئۇسۇلىنى ئۆگەتسە، "ئەقائىد زۆرۈرى" ئېتىقاد مەسىلىلىرىنى چۈشەندۈرىدۇ. "ئىبادەت ئىسلامىيە" ناملىق ئەسىرى بولسا، ئىبادەتلەرنىڭ تەرىقىلىرى ۋە قائىدىلىرىنى ئۆگىتىدۇ. شۇڭا بۇ 3 ئەسەرنىڭ ئەھمىيىتى ناھايىتى زور بولغان ئىدى.</div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-510390732733585882?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-88809370652100404942009-06-22T19:48:00.001+08:002009-06-22T19:50:54.788+08:00<div xmlns='http://www.w3.org/1999/xhtml'><div style='direction: rtl;'><div align='center'><img src='http://img222.imageshack.us/img222/4886/pencil.jpg'/><br/><div align='right'>سۈزۈكلۈك دەرىجىسى ئىنتايىن يۇقىرى ،سىغىمى 9.18MBبولغان JPGرەسىم،سىزنىڭ كۆڭۈلدىكىدەك خام ماتىرىيالىڭىز بولالايدۇ.<br/>چۈشۈرۈش ئادىرىسى:<a target='_blank' href='http://cid-348adaa95a27a2d8.skydrive.live.com/self.aspx/WEB/Pencil.rar'>رەڭلىك بوياق قىرىنداش</a><br/><br/></div></div></div></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/723510009207104009-8880937065210040494?l=uyghursky.blogspot.com' alt='' /></div>ئاسمانhttp://www.blogger.com/profile/10676585543594953889noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-723510009207104009.post-43456111788104103542009-06-22T18:37:00.001+08:002009-06-22T18:50:00.754+08:00<div xmlns='http://www.w3.org/1999/xhtml'><a onblur='try {parent.deselectBloggerImageGracefully();} catch(e) {}' href='http://img24.imageshack.us/img24/8302/oyghanghanzimin.jpg'><img border='0' style='margin: 0pt 10px 10px 0pt; width: 300px; float: left; height: 400px; cursor: pointer;' alt='' src='http://img24.imageshack.us/img24/8302/oyghanghanzimin.jpg'/></a>ئۇيغۇرلارنىڭ يىقىنقى زامان تارىخى تەسۋىرلەنگەن رومان.جەمئىي ئىككى باب.<br/>بىرىنچى بابتا، شىنجاڭدا 17 يىل جاھالەتلىك سىياسەت يۈرگۈزگەن ياڭ زېڭشىننىڭ قانداق ئۆلتۈرۈلگەنلىكى ۋە يېڭى مۇستەبىت جىڭ شۇرېننىڭ تەختكە قانداق چىققانلىقى سۆزلەنگەن.<br/>ئاپتۇر دەسلەپ تاھىر بەگنىڭ ئۆيىدە پەن ياۋنەن ۋە مەخسۇت مۇھتى، تاھىر بەگ قاتارلىقلارنىڭ سۆھبىتىنى بېرىپ ئاندىن پەن ياۋنەن توغرىسىدا ئىزاھات بېرىدۇ.<br/>پەن ياۋنەن ئەسلى مانجۇ ئەمەلدارى بولۇپ، مانجۇ خانلىقىنىڭ ئاخىرقى يىللىرىدا ياپۇنىيىدە قانۇنشۇناسلىق بويىچە ئالىي مەكتەپنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن شىنجاڭدا سوت كوللىگىيىسىنىڭ باشلىقى بولىدۇ. شىنخەي ئىنقىلابى مەزگىلىدە ئىچكىرىگە قايتىپ كېتىپ 1918-يىلى يەنە ئاقسۇنىڭ ۋالىيلىقىغا تەيىنلىنىدۇ. بىراق قوۋ تۈلكە ياڭ زېڭشىن ئۇنىڭ ئىلغار پىكىرلىك ئىكەنلىكىنى بىلگەندىن كېيىن ئۇنىڭدىن گۇمانلىنىپ ئۆز يېنىدا ئېلىپ قالىدۇ. دەرۋەقە پەن ياۋنەن ھەقىقەتەن ئىلغار پىكىرلىك بولۇپ ئۇ شىنجاڭغا كەلگەندىن كېيىن شىنجاڭدىكى مائارىپ، سىياسى، ئىقتىساد جەھەتتىكى جاھالەتلەرنى كۆرۈپ ئۇنىڭغا قاتتىق نارازى بولىدۇ. ئەمەلدارلارنى تۇڭگۇزغا ئوخشىتىدۇ. ياڭ زېڭشىن بۇ ئەھۋالنى بىلگەندىن كېيىن ئۇنى ھەربىي ئىشلار خارجى مەھكىمە باشلىقى، ئۈرۈمچى ۋالىيسى دېگەندەك مەنسەپ بىلەن چۈشەپ قويىدۇ. پەن ياۋنەن ياڭ زېڭشىننىڭ بۇ مەقسىتىنى چۈشەنگەندىن كېيىن شىنجاڭدا ئۆزىنىڭ ھېچ ئىش قىلالمايدىغانلىقىغا كۆزى يىتىپ ئىچكىرىگە قايتماقچى بولغاندا ياڭ زېڭشىن ئۇنىڭغا رۇخسەت بەرمەيدۇ، شۇنىڭ بىلەن پەن ياۋنەن جىمغۇرلىشىپ كېتىدۇ. 1928-يىلدىكى شىمال مىللىتارستلىرىغا قارشى ئۇرۇشى نەتىجىسىدە بېيجىڭ مىللىتارست ھۆكۈمىتى ئاغدۇرۇلغان بولسىمۇ لېكىن جياڭ جيېشى ھوقۇق تارتىۋېلىپ نەنجىڭ مىللى ھۆكۈمىتىنى قۇرغاندىن كېيىن ياڭ زېڭشىن ئۇنىڭغا ئۆز ھاكىمىيىتىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ئىتائەت قىلىدۇ ۋە يېڭى ھۆكۈمەت تەشكىللەيدۇ، شۇ باھانە بىلەن پەن ياۋنەننى چەتكە قاقىدۇ. پەن ياۋنەن بۇنىڭدىن غەزەبلىنىپ ياڭ زېڭشىنغا قارشى ھەرىكەت باشلايدۇ. ئۇ شۇ چاغدا ئۈرۈمچىدىكى ئالىي بىلىم يۇرتى ھېسابلىنىدىغان رۇسچە سىياسىي قانۇن مەكتىپىنىڭ (ياڭ زېڭشىن دىپلوماتىك خادىم يېتىشتۈرۈش مەقسىتىدە قۇرغان ۋە ئۆزى پەخرى مۇدىر بولغان) باش مۇپەتتىشى بولۇپ ئىشلەيتتى. مەكتەپ مۇدىرى جاڭ چۇڭشى ھەم ئۇنىڭ سادىق سەپدىشى ئىدى. ئۇ تېخنىكومدا بىرىنچى قاراردا ئۇقۇش پۈتتۈرگەنلەرنىڭ ئۇقۇش پۈتتۈرۈش مۇراسىمىدا ياڭ زېڭشىننى يۇشۇرۇن ئۆلتۈرۈشنى پىلانلايدۇ. بىرىنچى باب، يەنى رومان دەل مۇشۇ يەردىن باشلانغان. مەخسۇت مۇھتى، تاھىر بەگ، پەن ياۋنەن قاتارلىقلار پاراڭلىشىپ ئولتۇرغاننىڭ ئەتىسى يەنى يەكشەنبە كۈنى چوڭ ئىش يۈز بېرىدۇ. تېخنىكۇمنى بىرىنىچى قاراردا ئۇقۇش پۈتتۈرگەن ئوقۇغۇچىلار ئۈچۈن مۇراسىم ئۆتكۈزۈلۈۋاتقاندا، پەن ياۋنەننىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەن ئۇنىڭ ئادەملىرى زىياپەتكە قاتناشقان ياڭ زىڭشىن باشلىق نۇرغۇن ئەمەلدارلارنى قىرىپ تاشلايدۇ ۋە رەئىسلىك تامغىسىنى قولىغا ئېلىپ يىغىن چاقىرىدۇ. لېكىن قىرغىن قىلىنغانلار ئىچىدە مەمۇرىي ئىشلار نازارىتىنىڭ نازىرى جىڭ شۇرېن يوق بولۇپ، مۇراسىم جەريانىدا چىقىپ كەتكەنىدى. ئۇ ياڭ زېڭشىننىڭ قەتلى قىلىنغانلىقىنى ئاڭلىغاندىن كېيىن دىلغۇل بولۇپ تۇرغاندا ئۇفىتسېر جاڭ پېييۇەننىڭ پەن ياۋنەننى جازالاش ئۈچۈن بىر پولك ئەسكەرنى ھەرىكەتلەندۈرگەنلىكىنى ئاڭلاپ دەرھال ئۆزىنى زىننەتلەپ پەن ياۋنەنچىلەرگە قارشى سۈپەتتە ئوتتۇرىغا چىقىپ پەن ياۋنەن قاتارلىقلار تۇرۇۋاتقان جاڭجۇڭ يامۇلىنى شۇ كۈنىلا قورشاپ ئۇلارنىڭ ھەممىسىنى قىرىپ تاشلايدۇ. ئەتىسى ئۆزىنى شىنجاڭ رەئىسى دەپ جاكارلاپ ھەربىي ھالەت ئېلان قىلىدۇ ۋە ھەم تۇتقۇن قىلىشنى باشلايدۇ.<br/><br/>ئىككىنچى بابتا،جىڭ شۇرېننىڭ تەختكە چىققاندىن كېيىن غالجىرلىق بىلەن ئېلىپ بارغان تۇتقۇنلىرى، ئۆز ۋاقتىدا پەن ياۋنەننىڭ ھارۋىسىنى ھەيدىگەن ھارۋىكەش ھەسەن دۇلاننىڭ پاجىئەلىك ئۆلۈمى بىلەن ئېچىپ بېرىلگەن. ھەسەن دۇلان قازا قىلغاندىن كېيىن ئۇنى دەپنە قىلىش جەريانىدا ھەيدەر ئەپەندىنىڭ خۇجىنىياز ھاجى بىلەن ئۇچرىشىپ قالغانلىقى، ئاندىن بۇرھان شەھدى، تاھىر بەگ، مەخسۇت مۇھتى، ھەيدەر ئەپەندى، خۇجىنىياز ھاجى قاتارلىقلارنىڭ سۆھبەتداش بولغانلىقى بايان قىلىنغان.<br/>قۇشۇمچە بايانلار مۇنداق: ھەيدەر ئەپەندى تاتارىستاندىن مەخسۇت مۇھتى چىللاپ كەلگەن ئوقۇتقۇچىلارنىڭ بىرى ئىدى. «ئىز» رومانىدىن مەلۇمكى بۇ كىشى تۆمۈر خەلىپە بىلەن سىرداش ھەم يېقىن دوست ئىدى. تۆمۈر خەلىپىنىڭ زۇ�